belirlenmesinde işletmenin faaliyet alanı, iş yapma biçimi Giriş ve büyüklüğü etkilidir.
Örgütlenme, saptanan amaçlara ulaşmak için gerekli koşulların fiziksel unsurların ve insan kaynaklarının Temel bölümlendirme biçimleri, işlevsel (fonksiyonlara uyumlu bir şekilde bir araya getirilmesi sürecidir. Her göre), ürün, coğrafi (bölge), müşteri ve süreç temeli örgüt kendisine özgü bir yapıya sahiptir. biçimindedir. Bunlar;
Örgüt ve Örgütleme Kavramları 1. İşlevsel (Fonksiyonlara Göre) Bölümlendirme: Bu bölümlendirme biçimi en çok kullanılan Örgüt, bir varlığı; örgütleme ise bir eylemi ifade bölümlendirme türüdür. Mal ya da hizmet etmektedir. Örgütleme, planlamada belirlenen faaliyetlerin üretmek için gerekli işlevler örgütün bölümlerini netleştirilmesi işleri yapacak kişilerin ve aralarındaki oluşturur. ilişkilerin belirlenmesi ile yer, araç ve yöntemlerin 2. Coğrafi (Bölgesel) Temelli Bölümlendirme: hazırlanmasını içerir. Faaliyetlerin coğrafik bölgelere göre
Örgüt, karmaşık bir bütünü ifade eder ve karmaşık olma gruplandırılmasıdır. niteliğinin temelinde örgütün biçimsel ve biçimsel 3. Ürün Temelli Bölümlendirme: Birden çok ürün olmayan örgütün bir arada olmasıdır. Biçimsel (formel) ve üreten örgütlerde, üretilen her bir ürün veya ürün biçimsel olmayan (informel) olmak üzere iki tip örgüt grubu için ayrı bir birim oluşturur. bulunmaktadır. Biçimsel örgüt, çalışanlar ve kaynaklar 4. Süreç Temelli Bölümlendirme: İşlerin süreçlerine arasındaki biçimsel ilişkileri belirlerken biçimsel olmayan göre oluştuğu örgütlerde tercih edilen bu örgüt gayri resmi grup ve ilişkileri içermektedir. Biçimsel sistemde bölümlere ayırma, üretimdeki süreçlere yapı, işletmenin hedeflerine ulaşması için gerekli alt veya kullanılan donanıma göre olabilir. yapıyı hazırlar. Biçimsel olmayan yapı ise, işletmelerde 5. Müşteri Temelli Bölümlendirme: Birbirinden temel unsurlarından biri olan insanı esas alır. farklı özellik ve beklentiye sahip müşterilerin bulunduğu durumlarda bu müşteri gruplarının Örgütlenme, yapılacak işlerin özelliklerine göre ve birer bölüm olarak oluşturulmasını esas alan departmanlara bölünerek bireysel işler ile ilgili görev ve yapıdır. sorumlulukları belirler, görevleri koordine eder, işleri birimler halinde kümeler, bireyler ve gruplar arasında Emir Komuta Zinciri
ilişki kurar, resmi yetki ilişkileri kurarak örgütsel Emir komuta zinciri, yetki doğrultusunda en üst seviyeden kaynaklardan ayırır ve dağıtır. en düşük seviyeye kadar kimin kime rapor vereceğini açıklar. Yetki, emir verme ve itaat bekleme hakkıdır. Örgütsel yapı, örgüt içerisinde resmi bir düzenleme işidir. Sorumluluk, verilen bir görevi veya faaliyeti yapma Örgüt yapısı görevlerin nasıl bölündüğünü, kaynakların yükümlülüğüdür. Komuta Birliği, her astın yalnızca bir nasıl dağıldığını, bölümlerin nasıl koordine edildiğini üstten emir alabileceğini ifade eder. tanımlar. Örgütsel yapının görsel ifadesi, örgüt şeması olarak adlandırılmaktadır. Örgüt (organizasyon) el kitabı Kontrol Alanı ise, örgütsel yapı ve çalışanların yaptıkları işle ilgili tüm Yöneticinin ‘doğrudan’ kontrol edebileceği ast sayısıdır. bilgileri içeren bir dokümandır. Örgüt şemasının “metin” Dar ve geniş olmak üzere ikiye ayrılır. Dar kontrol alanı olarak açıklanmasıdır. hiyerarşik kademelerin artmasına ve daha dik bir örgüt
Örgütleme İlkeleri yapısına neden olmaktadır. Geniş kontrol alanı ise örgütsel kademelerin az olduğu yatay bir örgüt yapısına Örgütleme ilkeleri; işbölümü ve uzmanlaşma, neden olur. Örgütlerin en alt kademeden en üste kadar en bölümlendirme, emir komuta zinciri, kontrol alanı, fazla yedi kademeyle yönetilebileceği söylenebilir. merkezileşme/merkezileşmeme ve formelleşmedir. Örgütü karakterize eden bu ilkelerin özellikleri aşağıda Merkezileşme-Merkezileşmeme belirtilmiştir: Merkezileşme, örgütün üst düzeyinde yer alan karar verme
İş bölümü ve Uzmanlaşma derecesidir. Merkezileşme ne kadar fazlaysa kontrol alanı o kadar dar, kademe sayısı fazla anlamındadır. Eğer üst Bu ilke, işlerin küçük parçalara ayrılarak bir kişinin düzey yöneticiler önemli kararları alt seviyeden gelen uzmanlaştığı işin bir bölümünü yapmasıdır. girdileri çok kullanmadan alıyorsa örgüt daha merkezidir.
Bölümlendirme (Bölümlere Ayırma) Diğer taraftan, birçok alt düzey çalışandan girdi sağlıyorsa Gruplandırılmış, aynı kategoride toplanmış işlere burada merkezileşmeme (adem-i merkezi) vardır.
bölümlendirme denir. Bölümlere ayırmada benzer işlerin Formelleşme bir araya getirilmesi, uzmanlaşmadan yararlanılması, Formelleşme derecesi bir örgütte, işler görülürken denetimin kolaylaştırılması, koordinasyonun önceden tanımlanmış belirli belirgin ilke ve yöntemlerin kolaylaştırılması ve giderlerin azaltılması unsurları göz izlenmesi konusuna verilen ağırlığı ifade eder. Yüksek önünde tutulmalıdır. Bölümlendirme sisteminin formelleşmenin olduğu örgütlerde; açık iş tanımları, çok
sayıda örgütsel kurallar ve çalışma sürecini kapsayan Sıfır hiyerarşi, örgüt yapısını hiyerarşik açıdan farklı açıkça tanımlanmış prosedürler yer alır. kademeler yerine, küçük ve kendi içinde yeterli ve aynı düzeydeki gruplardan oluşan bir yapı olarak görmektedir. Örgüt Tasarımı Mekanik ve Organik Örgüt Örgüt yapıları geleneksel ve çağdaş olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır: Örgütsel tasarımın mekanik ve organik örgüt olmak üzere iki genel modeli bulunmaktadır. Mekanik yapı; yüksek Geleneksel Örgüt Tasarımları uzmanlaşma, katı bölümleme, dar kontrol alanı, yüksek Geleneksel yapılar; basit, işlevsel ve bölümlendirilmiş formelleşme, sınırlı bir bilgi ağı ve alt düzey çalışanların olmak üzere üç grupta incelenebilir. kararlara sınırlı katılımı ile sert ve sıkı bir biçimde kontrol edilen yapıyı karakterize eder. Mekanik yapılar verimlilik Basit yapı: Birçok işletme düşük seviyede bölümlendirme, için çaba sarf eder ve ağır kurallar, yönetmelik, geniş çapta kontrol ve yetkinin tek bir kişi üzerinde standardize görevler ve düşük kontrolü içerir. toplandığı basit yapılanma modeliyle girişimcinin riski üzerine aldığı yapılar olarak kurulur. Çalışan sayısı Diğer örgütsel tasarım modeli yüksek derecede uyum ve arttıkça birçok örgüt basit yapılanma modelinde esnekliğin olduğu yapılar olan organik yapılardır. kalmamaktadır. Yapı gereği daha çok uzmanlaşma ve Organik örgütler uzmanlaşmış işleri içerebilir, fakat bu formalleşme yoluna gitmektedir. Daha çok uzmanlaşarak, işler standartlaştırılmıştır ancak gerektiğinde bölümler kurularak, yönetim basamaklandırılıp örgüt daha değiştirilebilir yapıdadır. bürokratik hale getirilmektedir. Bu yapının güçlü yanları,
Örgüt tasarımı için uygun yapıyı seçmek; örgüt stratejileri, hızlı esnek, süreklilik bakımından daha ucuz ve kolay büyüklük, teknoloji ve çevrenin belirsizliği gibi faktörlere tatmin edilebilir olmasıdır. Zayıf yönleri ise örgüt bağlıdır. büyüdükçe uygun bir yönetim şekli değildir ve yönetimin tek kişinin elinde toplanma riskinin olmasıdır. Strateji: Bir örgütün yapısı hedefe ulaşmayı kolaylaştırmalıdır. İşlevsel (Fonksiyonlara göre) Yapı: İşlevsel yapılanma örgüt içerisindeki benzer veya ilişkili bölümleri bir arada Büyüklük: Bir örgütün büyüklüğü yapısını etkilemektedir. toplayan bir yapılanma tipidir. Bu yapının güçlü tarafları, Genellikle 2000’in üzerinde çalışanı olan büyük örgütler, uzmanlaşma sonucu maliyet azalır ve benzer özellikler küçük örgütlere göre daha çok uzmanlaşmaya, gösteren çalışanlar bir gurup altında çalışır. Zayıf yanları bölümlendirmeye, merkezileşmeye ve kural ile ise, yöneticilerin hedeflere ulaşırken örgütün genelini düzenlemeleri kullanmaya özen göstermektedir. gözden kaçırmaları ve fonksiyon odaklı olduğundan Teknoloji: Örgütler bazı teknolojileri girdilerini çıktılara büyük resmi görememeleridir.
dönüştürmek için kullanmaktadır. Woodward incelediği Bölümlendirilmiş Yapı: Bölümlendirilmiş yapı, örgütün firmaları üretimlerini daha sofistike ve karmaşık hale farklı birer işletme gibi birimler halinde yönetildiği bir getiren teknolojilere göre üç kategoriye ayırmıştır: yapıyı anlatmaktadır. Bu tip bir yapı da her bölüm kendi Birinci kategori olan birim üretim; üretimin bir birim içerisinde bir yetkilendirmeye sahip olmakla birlikte her olarak mı yoksa küçük gruplar halinde mi üretildiğini bölümün başında o bölümün performansından sorumlu bir tanımlamaktadır. yönetici bulunmaktadır. Bu tip yapının güçlü yanları, sonuçlar üzerine odaklanma ve bolüm yöneticileri İkinci kategori olan kitle üretim; büyük miktarlardaki ürettikleri ürün guruplarından sorumludur. Zayıf yönleri üretimi tanımlamaktadır. ise, kaynak ve faaliyetlerin çoğalması sonucu maliyetlerin Son olarak üçüncü ve teknik bakımdan en karmaşık grup yükselerek verimliliğin düşmesidir.
olan seri üretim ise süreklilik arz eden birbiriyle bağlantılı Çağdaş Örgüt Tasarımları yapıdaki üretimi kapsamaktadır. Çağdaş örgüt tasarımlarını takım yapıları, proje ve matris
Çevre: Bazı örgütler durağan ve basit ortamlarda çok az yapıları, sınırları olmayan yapılar biçiminde üç grupta belirsizlik ile karşı karşıya gelirken, bazı örgütler dinamik toplayabiliriz. Bunları açıklayacak olursak;
ve karmaşık çevrelerde oldukça fazla belirsizlik ile karşı Takım Yapıları: Örgütün yapması gereken tüm işlerin karşıya kalmaktadırlar. ekipler tarafından yerine getirildiği yapıdır. Bu yapıda
Çevreye uyum sürecinde örgüt küçülme ve kademe çalışanların güçlendirilmesi (yetkilendirilmesi) büyük azaltma gibi bazı önlemler alabilir. önem taşımaktadır. Yönetsel yetkiyi yukarıdan aşağıya taşıyan bir hat yapısı bulunmamaktadır. Büyük işletmeler Yalın örgütlerde işlevsel olmayan, gerçekte gereksinim takımı yapılarını işlevsel ve bölümsel yapının duyulmayan her türlü unsurdan temizlemek, örgütsel tamamlayıcısı olarak kullanmaktadırlar. kaynakların kullanımında her türlü yanlışı ve israfı ortadan kaldırmak temel amaçtır. Proje ve Matris Yapıları: Proje yapısının en önemli özelliği, proje türü işlerin gerçekleştirilmesi için gerekli kaynaklar ve birimlerin bir proje yöneticisinin emir
komutasına vermiş olmasıdır. Proje adı altında toplanan bünyesinde toplanması yerine, farklı işletmelere dağıtılmış tüm işlerin gerçekleştirilmesi sorumluluğu ve bu olmasıdır. Burada amaç, örgütsel sınırları en aza indirmek sorumluluğu yerine getirebilmek için gerekli tüm veya ortadan kaldırma ihtiyacıdır. Bu tip yapılarda şirket kaynaklar bir proje yöneticisine verilir. Proje ile ilgili işler kendisinin en iyi olduğu alanlarda yoğunlaşmakta ve geri tamamlandığında proje yöneticisine bağlı tüm elemanlar kalan işleri de başka tedarikçi firmalara vermektedir. örgütteki ilgili birimlere dönecekler ve proje örgütü Yığışım (Küme) Örgütü: Bu örgüt yapısı ile şebeke ortadan kalkacaktır. Proje örgütü ile klasik fonksiyonlarına örgütlerinin temel fikri aynıdır. Daha esnek olan daha hızlı göre bölümlenmiş örgüt arasında yapı ve işleyiş açısından karar alabilen, sabit masrafı azalmış ve küçülmüş bir örgüt fark yoktur ama proje örgütü geçici bir yapıdır. yapısı için, temel ve yardımcı fonksiyonlarla ilgili işletme Matris yapılarda farklı departmanlardan uzmanlar, bir bünyesinde yürütülen iş ve faaliyetleri mümkün olduğu proje yöneticisi tarafından yönetilen projelerde ölçüde işletme dışındaki başka işletmelerden sağlamaktır. çalıştırılmaktadır. Bu tür tasarımın en önemli yanı Günümüzde Örgütsel Tasarımda Karşılaşılan Sorunlar çalışanların, ikili emir komuta zinciri tarafından yönetilmeleridir. Biri işlevsel yönetici diğeri ürün veya Yöneticiler olarak çalışanların yaptıkları işte etkinlik ve proje yöneticisidir. Proje yöneticisi tüm işlevsel alanları verimliliğini en iyi destekleyecek ve kolaylaştıracak yöneten yöneticiler üzerinde projelerin hedeflerine yönelik örgütsel tasarımları ararken, bazı zorluklar ile mücadele bir yetkiye sahiptir. etmeleri gerekecektir. Bu zorluklar; çalışanları bir arada tutma, öğrenen örgütler inşa etme ve global yapısal Proje yapısının matris yapılardan belirgin bir farkı, sorunları yönetmeyi içerir. çalışanların iş bitiminde rapor verdikleri formel departmanlara ayrılmamış olmasıdır. • Çalışanları Bir Arada Tutma: Yöneticiler için önemli konu geniş alana yayılmış ve mobil Matris yapı içinde, üç önemli ilişki türü bulunmaktadır. çalışanları örgüte bağlamak için bir yol bulmak Bunlar; olmaya başlamıştır. Bu noktada da bilgi
• Proje yöneticisi ile fonksiyon birimlerin teknolojilerinin kullanımı ön plana çıkmaktadır. yöneticileri, • Öğrenen Örgütler İnşa Etme: Öğrenme ve • Bir uzmanlık departmanı (bölümü) içinde çalışan öğrendiğini uygulama metodunun sürdürülebilir ve belli bir projeye dahil olan kişilerle, uzmanlık rekabet avantajı sağlamada örgütlere fayda bölümü yöneticileri (fonksiyon yöneticileri), sağlamaktadır. Öğrenen örgüt (veya işletme), bir • Proje yöneticisi belirli bir uzmanlık işletmenin, sürekli olarak, yaşadığı olaylardan departmanına mensup olup da bu proje ekibi sonuç çıkarması, bunun değişen çevre koşullarına içinde yer alan eleman arasındaki ilişkilerdir. uymakta kullanılması, personelini geliştirici bir sistem yaratması ve böylece değişen, gelişen, Sınırların Olmadığı Yapılar: Bir başka çağdaş örgüt kendini yenileyen dinamik bir örgüt olmasıdır. tasarımı ise sınırların ortadan kalktığı örgütlerdir. İçsel ve Öğrenen örgütün oluşmasında dört aşama söz dışsal olmak üzere iki tip sınır bulunmaktadır. İçsel yapılar konusudur: Bilen örgüt, anlayan örgüt, düşünen uzmanlaşma ve bölümlendirmeden kaynaklanan yatay örgüt ve öğrenen örgüt. sınırlar ve hiyerarşiye ayrılan dikey sınırlardan • Global Yapısal Sorunları Yönetme: Yöneticiler oluşmaktadır. Dışsal sınırlar ise, yeni örgütlü bu yapıları tasarlarken veya değiştirirken kültürel müşterilerden, tedarikçilerden ve paydaşlardan ayrılan unsurları göz önünde bulundurmalıdır. sınırlardır. Bu tip sınırları en aza indirmek veya kaldırmak Formelleşme, yani kurallar ve bürokratik için şirket yöneticileri sanal veya ağ (network) yapısını mekanizmalar ekonomik açıdan az gelişmiş kullanmaktadır. ülkelerde daha önemliyken, çalışanları daha
Sanal örgütler, tam zamanlı çalışanlardan oluşan küçük eğitimli ve yüksek becerilere sahip olduğu bir grup ve ihtiyaç durumunda geçici olarak istihdam ekonomik olarak gelişmiş ülkelerde daha az edilen (kiralanan) uzmanlar tarafından ortaya konan önem taşımaktadır. Yöneticilerin bunlara ve projelerdir. örgütün amacına uygun olarak sorunları çözmeleri gerekmektedir. Örgütsel sınırları en aza indirmek veya ortadan kaldırma ihtiyacı yöneticilerin tercih ettiği bir diğer yapısal seçenek olan şebeke (ağ) örgütlerdir. Bu tip örgüt, projede yapılacak işin bir kısmını kendi çalışanlarıyla ve iş için gerekli diğer unsurları dış tedarikçileri kullanarak işi tamamlamaktadır. Bu tip örgütlemeler modüler örgüt olarak da adlandırılmaktadır.
Şebeke yapının temel özelliği; bir mal veya hizmeti üretebilmek için yapılması gereken iş ve faaliyetlerin ve bunun için gerekli olan kaynakların tek bir işletmenin