İŞL132U-FİNANSAL MUHASEBE
Ünite 8: Sonuç Hesapları
Giriş
İşletmeler amaçlarına ulaşmak için faaliyetlerini sürdürürken birçok mali nitelikte işlem gerçekleştirirler. Bu doğrultuda işletme sahiplerinin haklarını artıran işlemler gelir, azaltan işlemler ise gider doğuran işlemlerdir. İşletmenin faaliyet sonucunun kâr veya zarar olarak belirlenmesi ile ilgili olan unsurlar, bu gelir ve gider yaratan unsurlardır. Gelir ve gider hesapları yardımıyla işletmenin faaliyet sonuçları belirlendiğinden bu hesaplara aynı zamanda “sonuç hesapları” ya da işletmenin gelir tablosunu oluşturduklarından “gelir tablosu hesapları” da denilmektedir.
Gelir Hesaplarının İncelenmesi
İşletmenin faaliyetleri sonucunda varlıklarında artış meydana getiren unsurlara gelir, bu unsurların izlendiği hesaplara gelir hesapları denir. TDHP’de yer alan gelir hesapları aşağıdaki gibi sınıflandırılmıştır:
• Ana Faaliyet Konusu ile İlgili Gelirler o 60 BRÜT SATIŞLAR • Ana Faaliyet Konusu Dışındaki İşlemlerle İlgili Gelirler o 64 DİĞER FAALİYETLERDEN OLAĞAN GELİR VE KÂRLAR o 67 OLAĞANDIŞI GELİR VE KÂRLAR
Gelir hesaplarının tümü alacak tarafından çalışır. Dolayısıyla gelir oluştukça ilgili gelir hesabının alacak tarafına kayıt yapılır ve bu hesaplar mutlaka alacak kalanı verir. Gelir hesapları öz sermayede artış yaratan işlemler sonucu doğarlar ve dönem içinde gelir oluştukça ilgili gelir hesabının alacak tarafına kayıt yapılır ve alacak kalanı verirler. Gelir hesaplarının sadece dönem sonlarında “690 Dönem Kârı veya Zararı” hesabına aktarılıp kapatılması sırasında borç taraflarına kayıt yapılır.
Brüt Satışlar
Brüt satışlar işletmenin esas faaliyetleri çerçevesinde satılan mal ya da hizmetler karşılığında alınan ya da tahakkuk ettirilen toplam değerleri kapsar. Brüt satışlara “Katma Değer Vergisi” dâhil edilmez. Brüt satışlar hesap grubunda aşağıdaki gelir hesapları yer alır:
• 600 Yurtiçi Satışlar • 601 Yurtdışı Satışlar • 602 Diğer Gelirler
Yurtiçi Satışlar
Yurt içindeki gerçek ve tüzel kişilere satılan mal ve hizmetler karşılığında alınan ya da tahakkuk ettirilen toplam değerlerin izlendiği hesaptır. Satış gerçekleştiğinde veya ana faaliyet konusu gelirler tahakkuk ettiğinde “600 Yurtiçi Satışlar” hesabının alacak tarafına kayıt yapılır. Dönem sonlarında hesap, “690 Dönem Kârı veya Zararı” hesabına aktarılırken borç tarafına kayıt yapılarak kapatılır.
Yurtdışı Satışlar
Yurt dışında satılan mal ve hizmetler karşılığında alınan ya da alınacak olan toplam değerlerin izlendiği hesaptır. İşletmenin gerek yurt dışına kendisinin yaptığı ihracat tutarları gerekse ihracat kaydıyla ihracatçı firmalara yapmış olduğu satışlar bu hesapta izlenir. Dönem içinde ihracat bedelinin tahsilinde ortaya çıkan lehteki kur farkları da bu hesaba kaydedilir. Yurt dışına satış gerçekleştiğinde, malın gümrükten çıktığı tarihteki kur dikkate alınarak bulunan satış tutarı “601 Yurtdışı Satışlar” hesabının alacak tarafına kaydedilir. Dönem sonunda bu hesap, “690 Dönem Kârı veya Zararı” hesabına aktarılırken borç tarafına kayıt yapılarak kapatılır.
Diğer Faaliyetlerden Olağan Gelir ve Kârlar
Bu grup, işletmenin esas faaliyeti dışında iştiraklerden ve bağlı ortaklıklardan elde edilen temettü geliri ile faiz ve diğer temettü gelirleri, temerrüt faizleri, komisyon gelirleri, kambiyo kârları, kira gelirleri, menkul kıymet satış kârları gibi diğer faaliyetlerden elde edilen olağan gelir ve kârlardan oluşur. Diğer faaliyetlerden olağan gelir ve kârlar hesap grubunda aşağıdaki gelir hesapları yer alır:
• 640 İştiraklerden Temettü Gelirleri • 641 Bağlı Ortaklıklardan Temettü Gelirleri • 642 Faiz Gelirleri • 643 Komisyon Gelirleri • 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar • 645 Menkul Kıymet Satış Kârları • 646 Kambiyo Kârları • 647 Reeskont Faiz Gelirleri • 648 Enflasyon Düzeltmesi Kârları • 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar.
Olağandışı Gelir ve Kârlar
İşletmenin olağan faaliyetlerinden bağımsız olan ve bu nedenle arızi nitelik taşıyan duran varlıkların satışlarından elde edilen kârlar ile olağandışı olay ve gelişmeler nedeniyle ortaya çıkan gelir ve kârları kapsar. Fakat Türkiye Muhasebe Standartlarında olağan/olağandışı gelir ayrımı ortadan kaldırılmıştır. Olağandışı gelir ve kârlar hesap grubunda aşağıdaki gelir hesapları yer alır:
• 671 Önceki Dönem Gelir ve Kârları • 679 Diğer Olağandışı Gelir ve Kârlar.
Gelir Hesaplarında Dönem Ayrımı
İşletmelerin sonsuz olarak kabul edilen ömürleri bölümlendirilmiş ve her bölüme dönem adı verilmiştir. Muhasebenin temel kavramlarından dönemsellik ilkesi, her dönemin faaliyet sonuçlarının diğer dönemlerden bağımsız olarak tespit edilmesini, gelir ve giderlerin tahakkuk esasına göre muhasebeleştirilmesini ve her dönemde elde edilen gelirler ile bu gelirleri elde edebilmek için yine aynı dönemde katlanılan giderlerin karşılaştırılmasını gerektirir. Gelir ve giderlerin hangi döneme ait olduğunun belirlenmesinde ödeme ve tahsilat önem arz etmemekte, bu belirlemede tahakkuk esası baz alınmaktadır.
Gelecek Aylara/Yıllara Ait Gelirler
Gelirlerin tahsil edildiği dönem ile ait olduğu dönem arasında farklılık söz konusu olması durumunda dönemsellik kavramı gereği cari dönemde tahsil edildiği halde gelecek dönemlerin gelirleri olarak gösterilmesi gereken kısımların, gelecek döneme kadar bir bilanço hesabına kaydedilmesi gerekir. Bu doğrultuda izleyen aylara ait olmak üzere peşin tahsil edilen gelirler “380 Gelecek Aylara Ait Gelirler” hesabının alacak tarafına kaydedilir.
Gelir Tahakkukları
İçinde bulunulan hesap döneminde doğmuş yani hak kazanılmış olmasına rağmen, henüz istenebilir hale gelmemiş gelirler bulunabilir. Gelir doğmuş ise bu gelirin içinde bulunan döneme düşen tutarını (henüz tahsil edilmemiş olmasına rağmen) o dönemin geliri olarak kaydetmek gerekir. Fakat bu tutar henüz istenebilir duruma gelmediği için alacak olarak kaydedilmesi doğru olmayacağından, bu tutarın “Gelir Tahakkukları” hesabında izlenmesi uygun olur.
Gider Hesaplarının İncelenmesi
İşletmeler faaliyetlerini devam ettirebilmek için belirli bir zaman diliminde mal ve hizmet kullanır ve tüketirler. Bunlar; ödenen ücretler, telefon, elektrik gibi giderler, kira gideri, faiz giderleri, ısınma giderleri, komisyon giderleri gibi değişik unsurlardan oluşabilmektedir. Bir başka ifadeyle, işletmelerin belirli bir zaman içerisinde ana faaliyet konusu ile ilgili işlemler ve ana faaliyet konusu dışındaki işlemleriyle ilgili ortaya çıkan giderler, gelirlerle karşılaştırılan faydası tükenmiş maliyetlerdir. Bu doğrultuda, işletmelerin faaliyetlerinde kullandıkları varlıkları elde edebilmek için katlanmak zorunda oldukları unsurlara gider, bu unsurların izlendiği hesaplara da gider hesapları denir. İşletmelerin türüne, faaliyet çeşitliliğine ve büyüklüğüne göre farklılık gösteren gider hesapları TDHP’de aşağıdaki gibi sınıflandırılmıştır.
• Ana Faaliyet Konusu ile İlgili Giderler o 61 SATIŞ İNDİRİMLERİ o 62 SATIŞLARIN MALİYETİ o 63 FAALİYET GİDERLERİ • Ana Faaliyet Konusu Dışındaki İşlemlerle İlgili Giderler o 65 DİĞER FAALİYETLERDEN OLAĞAN GİDER VE ZARARLAR o 66 FİNANSMAN GİDERLERİ o 68 OLAĞANDIŞI GİDER VE ZARARLAR
Satış İndirimleri
Net satış hasılatına ulaşmak için brüt satışlardan indirilmesi gereken değerler bu gruptaki hesaplara kaydedilir. Satış tutarında yapılacak düzeltmeler için TDHP’de Satış İndirimleri hesap grubunda aşağıdaki gider hesapları oluşturulmuştur:
• 610 Satıştan İadeler, • 611 Satış İskontoları, • 612 Diğer İndirimler.
Satışların Maliyeti
İşletmenin dönem içinde sattığı mamul, yarı mamul, ilk madde ve malzeme ve ticari mal gibi stok kalemleri ile satılan hizmetlerin maliyeti bu gruptaki gider hesaplarına kaydedilir. Satışların maliyeti hesap grubunda aşağıdaki gider hesapları yer alır:
• 620 Satılan Mamuller Maliyeti, • 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti, • 622 Satılan Hizmet Maliyeti, • 623 Diğer Satışların Maliyeti.
Faaliyet Giderleri
İşletmenin esas faaliyeti ile ilgili bulunan ve üretim ya da satış maliyetlerine yüklenmeyen, araştırma ve geliştirme giderleri, pazarlama, satış ve dağıtım giderleri ve genel yönetim giderlerinden oluşan hesap grubudur. Faaliyet giderleri hesap grubunda aşağıdaki gider hesapları yer alır:
• 630 Araştırma ve Geliştirme Giderleri, • 631 Pazarlama, Satış ve Dağıtım Giderleri, • 632 Genel Yönetim Giderleri.
Diğer Faaliyetlerden Olağan Gider ve Zararlar
Bu grup, işletmenin esas faaliyetleri dışında kalan olağan faaliyetlerle ilgili ortaya çıkan gider ve zararların kaydedildiği hesapları içerir. Diğer faaliyetlerden olağan gider ve zararlar hesap grubunda aşağıdaki gider hesapları yer alır:
• 653 Komisyon Giderleri, • 654 Karşılık Giderleri, • 655 Menkul Kıymet Satış Zararları, • 656 Kambiyo Zararları, • 657 Reeskont Faiz Giderleri, • 658 Enflasyon Düzeltmesi Zararları, • 659 Diğer Olağan Gider ve Zararlar.
Finansman Giderleri
Bu grup, işletmenin borçlandığı tutarlarla ilgili olarak katlanılan ve varlıkların maliyetine eklenmemiş bulunan faiz, kur farkları, kredi komisyonları ve benzeri diğer giderleri kapsar. “66 Finansman Giderleri” hesap grubunda aşağıdaki gider hesapları yer alır:
• 660 Kısa Vadeli Borçlanma Giderleri, • 661 Uzun Vadeli Borçlanma Giderleri.
Olağandışı Gider ve Zararlar
Bu grup, işletmenin olağan faaliyetlerinden bağımsız olan ve bu sebeple sık sık ve düzenli olarak ortaya çıkması beklenmeyen işlem ve olaylardan kaynaklanan gider ve zararları kapsar. Bir başka ifadeyle bu grup, işletmenin olağan faaliyetlerinden bağımsız olan ve bu nedenle arızi nitelik taşıyan duran varlık satış zararları ile olağandışı olay ve gelişmeler nedeniyle ortaya çıkan gider ve zararları kapsar. Fakat Türkiye Muhasebe Standartlarında olağan/olağandışı gider ayrımına son verilmiştir.
Olağandışı gider ve zararlar hesap grubunda aşağıdaki gider hesapları yer alır:
• 680 Çalışmayan Kısım Gider ve Zararları, • 681 Önceki Dönem Gider ve Zararları, • 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar.
Gider Hesaplarında Dönem Ayrımı
Dönemsellik kavramı gereği her dönemin faaliyet sonucunun ortaya konulmasında o döneme ilişkin gelir ve giderlerin saptanarak eşleştirilmeleri gerekir. Gelir ve giderlerin dönemle ilişkilendirilmesinde tahakkuk (gerçekleşme) esası uygulanır. Tahakkuk esasına göre bir gelir veya gider hangi dönemde gerçekleşmişse, tahsil veya ödeme tarihleri dikkate alınmadan o dönemin gelir veya gideri olarak kaydedilir.