İŞL132U-FİNANSAL MUHASEBE
Ünite 6: Kısa ve Uzun Vadeli Yabancı Kaynaklar
Giriş
İşletmeler bu varlıklara sahip olmak için kaynak bulmak zorundadır. Bilançonun pasif tarafında, sahip olduğu varlıkları nasıl sağladığı, finanse ettiği yani kaynakları yer alır. İşletmenin borçları farklı nedenlerle ortaya çıkabilir. Borcun doğmasına yol açan olayların ve faaliyetlerin bilinmesi işletme hakkında karar verecekler açısından önemli olduğu için borçların ayrı ayrı hesaplarda izlenmesi ve bilançoda da ayrı ayrı raporlanması gerekir. Yabancı kaynaklar vadelerine göre “kısa vadeli yabancı kaynaklar” ve “uzun vadeli yabancı kaynaklar” olarak iki gruba ayrılmıştır.
Kısa vadeli yabancı kaynaklar, dönen varlıkların ayrımında kullanılan ölçüye uygun olarak, en çok bir yıl veya işletmenin normal faaliyet dönemi içinde ödenecek borçları kapsar. Uzun vadeli yabancı kaynaklar ise vadeleri bir yılın üzerinde olan borçlardır.
Mali Borçlar
İşletmeler, yabancı kaynak ihtiyacının önemli bir kısmını, kredi kuruluşlarından borç alarak ya da çıkardığı tahvil gibi menkul kıymetleri, para ve sermaye piyasasında satarak sağlayabilir. TDHP’de bu tür borçlanmalar “Mali Borçlar” olarak adlandırılmıştır. Mali borçların ne şekilde sağlandığı ve zaman geri ödenmesi gerektiğini görebilmek için borcun niteliğine ve vadesine göre TDHP’de kısa ve uzun vadeli mali borçların izlenmesi için kitabın 162. Sayfasında yer alan Tablo 6.2’deki ana hesaplar kullanılır.
“30 Mali Borçlar” grubunda, kredi kurumlarına olan kısa vadeli borçlar ile kısa vadeli para piyasası araçları ile sağlanan krediler ve vadesine bir yıldan daha az süre kalan uzun vadeli mali borçların anapara taksit ve faizleri izlenir. “40 Mali Borçlar” grubunda ise, bilanço tarihi itibariyle vadesine bir yıldan fazla süre kalmış bulunan, banka ve diğer finans kuruluşlarından alınan krediler ile işletme tarafından kaynak sağlamak amacıyla ihraç edilmiş menkul kıymetler yer alır.
Banka Kredileri
İşletmelerin varlıklarının finansmanında borçlanmaları yani yabancı kaynaklara başvurmaları kaçınılmazdır. Bankalar, işletmelerin bu gereksinimlerini karşılayan en önemli mali kuruluşlar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bankalar, tasarruf sahiplerinden sağladıkları paraları gereksinim duyan kişi veya kuruluşlara belirli bir süre için ve belirli bir faiz karşılığında borç olarak verirler. Bankalar borç talep edenlere nakit krediler ve nakit olmayan krediler (teminat mektubu gibi) şeklinde iki tür kredi sağlarlar.
Bankalardan nakit şeklinde sağlanan krediler işletmeye para girişi sağlarken aynı zamanda bankaya olan borcun doğmasına yol açar. Bankaya olan bu kredi borcu “Banka Kredileri” ana hesabında izlenir. Banka kredileri hesabı pasif karakterli bir hesap olduğu için alacak kalanı verir ve hesabın kalanı işletmenin bankalara olan ödenmemiş borcunun toplam tutarını gösterir.
Kredi ne şekilde sağlanırsa sağlansın, alınan kredilerin vadeleri bir yılın altında olanlar “300 Banka Kredileri” hesabında, uzun vadeli olanlar ise “400 Banka Kredileri” hesabında izlenir. Kredinin hangi bankadan sağlandığı, hangi para birimi ile borçlanıldığı, kredinin türü gibi farklılıklar Banka Kredileri hesabının alt hesaplarında izlenir.
Çıkarılmış Bono ve Senetler
İşletmeler kısa vadeli nakit şeklinde yabancı kaynak sağlamak üzere finansman bonoları gibi menkul kıymetler ihraç ederek para piyasalarından borçlanabilirler. Bonolar, işletmelerin, borçlu sıfatıyla düzenleyip sattığı ve nominal değerinin vade tarihinde yatırımcıya geri ödenmesi taahhüdünü içeren, vadesi 30 günden az 364 günden fazla olmayan borçlanma araçlarıdır.
Bu hesap, işletmenin kısa vadeli kaynak sağlamak üzere çıkardığı ve piyasada sattığı finansman bonoları, vb. menkul kıymetler karşılığında borçlanılan tutarların izlendiği hesaptır. Kaynak hesaplarında artış olduğunda ilgili hesabın alacak tarafına kayıt yapıldığından, işletme finansman bonosu ihraç ederek borç alındığında işletmenin kaynakları arttığı için nominal bedelleri üzerinden “305 Çıkarılmış Bono ve Senetler” hesabının alacak tarafına kayıt yapmak gerekir. Kaynak hesaplarında azalış olduğunda ilgili hesabın borç tarafına kayıt yapıldığından, işletme vade sonunda borcunu ödediğinde kaynakları azaldığı için “305 Çıkarılmış Bono ve Senetler” hesabının borç tarafına kayıt yapmak gerekir.
Çıkarılmış Tahviller
Anonim şirketlerin bir yıldan uzun vadeli olarak borç para bulabilmek amacıyla ihraç ettikleri borçlanma belgeleri tahvil olarak nitelendirilir. Tahvillerde bonolar gibi borçlanma belgeleridir. Bono ile tahvil arasındaki en temel fark, bonoların en fazla bir yıla kadar borçlanmalarla ilgili, tahvillerin ise bir yıldan uzun süreli borçlanmalarla ilgili belgeler olmalarıdır.
Tahvil çıkartarak yabancı kaynak sağlayan işletmeler aldıkları borçları “405 Çıkarılmış Tahviller” hesabında izlerler. İşletme tahvil ihraç ettiğinde nominal bedelleri (üzerinde yazılı olan değer) ile bu hesabın alacak tarafına kaydeder. Uzun vadeli borçlar genellikle taksitler halinde ödendiğinden, dönem sonlarında tahvillerle ilgili gelecek dönemde ödenecek olan anapara, taksit ve faizler, “30 Mali Borçlar” grubunda yer alan “304 Tahvil Anapara, Borç, Taksit ve Faizleri” hesabına aktarılmalıdır. Bu aktarımda “405 Çıkarılmış Tahviller” hesabı azaltılır yani borç tarafına kayıt yapılır. “304 Tahvil Anapara, Borç, Taksit ve Faizleri” hesabında ise artış olduğundan alacak tarafına kayıt yapılır.
Ticari Borçlar
İşletmenin esas ticari faaliyetlerini sürdürmek amacıyla satın aldığı mal ve hizmet bedellerinden doğan borçları “ticari borç” olarak nitelendirilir. Ticari borçlar, açık hesap şeklinde bir belgeye dayalı olmadan ortaya
çıkabileceği gibi, senet gibi bir belgeye dayalı olarak da ortaya çıkabilir.
Ticari borçlar da ticari alacaklar gibi vadelerine göre sınıflandırılmışlardır. TDHP’de ticari borçlar, vadelerine göre, kısa ve uzun vadeli yabancı kaynaklar olmak üzere iki grup halinde gösterilmiştir. İşletmenin bir yıla kadar bir süre içinde ödeyeceği ticari borçları kısa vadeli yabancı kaynaklar grubunda, vadeleri bir yılın üzerinde olan ticari borçları ise uzun vadeli yabancı kaynaklar grubunda gösterilir. Uzun vadeli yabancı kaynaklar içinde yer alan fakat vadeleri zaman içinde bir yılın altına düşen borçlar, kısa vadeli yabancı kaynaklar grubundaki ilgili hesaplara aktarılırlar. TDHP’de kısa ve uzun vadeli ticari borçların izlenmesi için aşağıdaki ana hesaplar kullanılır.
Satıcılar
Bu hesap, işletmenin faaliyet konusu ile ilgili her türlü senetsiz (kredili-veresiye) mal ve hizmet alımlarından kaynaklanan borçlarının izlendiği hesaptır. Ödeme süresi bir yıla kadar olan senetsiz (kredili) borçlar “320 Satıcılar” hesabına, vadelerine bir yıldan fazla süre bulunan senetsiz borçlar ise “420 Satıcılar” hesabına kaydedilir.
Esas faaliyetlerle ilgili olarak ham madde – malzeme, ticari mal ya da hizmet kredili olarak satın alındığında işletmenin tedarikçiye (satıcıya) borcu doğar ve bu tutar satıcılar hesabının alacak tarafına kaydedilir. İşletme tedarikçiye (satıcıya) ödeme yaptıkça (ödemeler, aktarmalar, hesaben yapılan mahsuplar dahil) borcu azaldığı için bu hesabın borç tarafına kayıt yapılır. Satıcılar hesabı pasif karakterli bir hesap olduğu için alacak kalanı verir ve bu kalan işletmenin kredili mal ya da hizmet aldığı işletmelere (satıcılara) olan henüz ödenmemiş senetsiz borç tutarını gösterir. Her bir satıcıya olan borç tutarının ayrı ayrı izlenebilmesi için, hesap, her bir satıcı için bir yardımcı hesap açılarak bölümlenebilir.
Borç Senetleri
Bu hesap, işletmenin faaliyet konusu ile ilgili her türlü mal ve hizmet alımlarından kaynaklanan senetli (bono ve poliçeye bağlanmış) borçlarının izlendiği hesaptır. Ödeme süresi bir yıla kadar olan senetli borçlar “321 Borç Senetleri” hesabına, vadelerine bir yıldan fazla süre bulunan senetli borçlar ise “421 Borç Senetleri” hesabına kaydedilir.
Esas faaliyetlerle ilgili olarak ham madde – malzeme, ticari mal ya da hizmet senet düzenlenerek satın alındığında işletmenin tedarikçiye (satıcıya) senet karşılığı borcu doğar ve bu senet tutarı nominal değeriyle Borç Senetleri hesabının alacak tarafına kaydedilir. İşletme senetli borçlarını ödedikçe bu hesabın borç tarafına kayıt yapılır. Borç Senetleri hesabı pasif karakterli bir hesap olduğu için alacak kalanı verir ve bu kalan işletmenin henüz ödenmemiş ve ödenmesi gereken borç tutarını gösterir. İşletmenin gereksinimlerine göre Türk ve yabancı paralı olarak alt hesap bazında bölümlenebilir.
Alınan Depozito ve Teminatlar
Bu hesap, üçüncü kişilerin belli bir işi yapmalarını, aldıkları bir değeri geri vermelerini sağlamak amacıyla ve belli sözleşmeler nedeniyle gerçekleşecek bir alacağın karşılığı olarak nakit şeklinde alınan depozito ve teminat niteliğindeki değerlerin izlendiği hesaptır. Bu değerler karşı taraftan belirli bir süreliğine alınmıştır ve karşı taraf yükümlülüğünü yerine getirdiğinde alınan depozito ve teminatlar geri verilir. Eğer alınan depozito ve teminatlar kısa vadeli olarak alınmışsa yani bir yıl içinde geri ödenecekse “326 Alınan Depozito ve Teminatlar” hesabına, bir yıldan uzun sürede geri ödenecekse “426 Alınan Depozito ve Teminatlar” hesabına kaydedilir.
Depozito ve teminat alındığında Alınan Depozito ve Teminatlar hesabının alacağına, geri verildiğinde veya hesaba sayılarak kapatıldığında ise hesabın borç tarafına kaydedilir. Hesap, alacak kalanı verir ve hesabın kalanı iade edilmemiş olan depozito ve teminat tutarını gösterir.
Diğer Borçlar
Diğer Borçlar grubu, herhangi bir ticari nedene dayanmadan meydana gelmiş ve en çok bir yıl içinde veya bir yıldan daha fazla sürede ödenmesi düşünülen senetli ya da senetsiz borçların kaydedildiği hesapları kapsamaktadır. Bu grupta senetli borçlar için Ticari Borçlar grubunda olduğu gibi ayrı bir hesap (321 Borç Senetleri hesabı gibi) oluşturulmadığından, senetli ve senetsiz borçlar oluştuklarında aynı hesaba kaydedilirler.
Diğer borçlar da diğer alacaklar gibi vadelerine göre sınıflandırılmışlardır. TDHP’de bilanço düzenleme tarihi itibariyle vadesi bir yıla kadar olan diğer borçlar, kısa vadeli yabancı kaynaklar sınıfındaki “33 Diğer Borçlar” grubunda, vadesi bir yılın üzerinde olanlar ise uzun vadeli yabancı kaynaklar içinde yer alan “43 Diğer Borçlar” grubunda gösterilir. TDHP’de kısa ve uzun vadeli diğer borçların izlenmesi için Tablo 6.4’teki ana hesaplar kullanılır.
Ortaklara Borçlar
İşletmenin esas faaliyet konusu dışındaki işlemleri dolayısı ile (ödünç alma ve benzer nedenlerle ortaya çıkan) ortaklarına (tek kişi işletmelerinde işletme sahibine) borçlandığı tutarların izlendiği hesaptır. İşletmenin, esas faaliyet konusu dışındaki işlemlerinden dolayı ortaklarına bir yıla kadar sürede ödemesi planlanan senetli ve senetsiz borçları “331 Ortaklara Borçlar” hesabında, bir yıldan uzun vadede ödenmesi planlananlar ise “431 Ortaklara Borçlar” hesabında izlenir. Borç doğduğunda bu hesapların alacak tarafına, ödenmesi ya da mahsubu durumunda borç taraflarına kayıt yapılır.
İştiraklere Borçlar-Bağlı Ortaklıklara Borçlar
İşletmenin esas faaliyet konusu dışındaki işlemleri dolayısı ile (ödünç alma ve benzer nedenlerle) iştiraklerine ve bağlı ortaklıklarına olan senetli ve senetsiz borçlarının izlendiği hesaplardır. Borcun doğması durumunda bu
hesapların alacak tarafına, ödenmesi durumunda borç taraflarına kayıt yapılır.
Personele Borçlar
İşletmenin çalışanına olan çeşitli ticari nitelikte olmayan borçları bu hesapta izlenir. Personelin tahakkuk edip de henüz ödenmeyen ücret, prim, ikramiye, nakdi sosyal yardımlar gibi alacakları ile diğer farklı işlemlerden doğan alacaklarının personele ödeninceye kadar tutulduğu hesaptır. İşletmenin çalışanına ödemekle yükümlü olduğu tahakkuk etmiş ödemeler, ödeninceye kadar “335 Personele Borçlar” hesabının alacak tarafına kaydedilir. Çalışana ödeme yapıldığında bu hesabın borç tarafına kayıt yapılarak hesap kapatılır.
Personele borçlar hesabı uygulamada diğer bazı nedenlerle kullanılabileceği gibi en çok çalışanların ücret bordrolarının kaydında kullanılmaktadır. Ücret bordrolarındaki çalışanlara ödenecek net ücret tutarları bu hesabın alacak tarafına, bu tutarlarla ilgili personele ödeme yapıldığında bu hesabın borç tarafına kayıt yapılır.
Diğer Çeşitli Borçlar
Diğer çeşitli borçlar, işletmenin ortakları, ilişkili taraflar ve çalışanları dışında kalan diğer ilgili taraf ve kişiler ile temel faaliyet konusu dışındaki borçlanmaların izlendiği hesaptır. Örneğin, herhangi bir sebeple ödenecek tazminatlar, alınan hatır senetleri, maddi ve maddi olmayan duran varlık alımları, kiralarla vb. ile ilgili ortaya çıkan senetli ve senetsiz borçlar bu hesaba kaydedilir. Ortaya çıkan borç bu hesabın alacak tarafına, ödenmesi durumunda ise borç tarafına kaydedilir.
Alınan Avanslar
Alınan avanslar grubunda gerek satış sözleşmeleri dolayısıyla gerekse diğer nedenlerle ilgili olarak üçüncü kişiler tarafından yapılan peşin ödemeler veya avanslar nedeniyle ortaya çıkan borçlar izlenir. Alınan avanslar bir para ödeme yükümlülüğünden önce bir mal veya hizmet teslim yükümlülüğünü gerektirmeleri nedeniyle diğer yabancı kaynaklardan ayrılırlar. Bu farklılıktan dolayı kısa ve uzun vadeli yabancı kaynaklar içinde ayrı bir grup olarak yer almışlardır.
TDHP’de alınan avanslar da vadelerine göre gruplandırılmıştır. Mal ve hizmet teslim yükümlülüğü bir yıl içinde yerine getirilecek işlemlerle ilgili alınan avanslar, kısa vadeli yabancı kaynaklar içinde yer alan “34 Alınan Avanslar” grubunda, bir yıldan uzun sürede yerine getirilecek olanlar ise, uzun vadeli yabancı kaynaklar içinde yer alan “44 Alınan Avanslar” grubunda izlenir. TDHP’de kısa ve uzun vadeli alınan avansların izlenmesi için aşağıdaki ana hesaplar kullanılır.
Alınan Sipariş Avansları
Satış amacıyla gelecekte yapılacak mal ve hizmet teslimleri ile ilgili olarak alıcılardan tahsil edilen ve teslim edilecek mal veya görülecek hizmetin bedelinden mahsup edilecek olan tutarların izlendiği hesaptır. Bir başka ifadeyle, işletmenin üçüncü kişilerle ticari faaliyetlerine
ilişkin satışlarında alıcının vazgeçmesini önlemek amacıyla işletmenin bir satış şartı olarak talep ettiği bedeldir. İşletme alıcıdan şarta bağlı olarak bu tutarı tahsil ettiğinde henüz satışa ilişkin bir hasılat doğmamıştır. Hizmet veya mala ilişkin tüm risk ve mülkiyetin teslimi ile birlikte hasılat doğmakta ve alınan avanslar mahsup edilmektedir. İşletmenin yurt içi ve yurt dışı satışlarına yönelik alınan avanslarının tamamı bu hesapta izlenir.
İşletme müşterisinden bir yıl içinde satacağı bir mal veya hizmet karşılığında avans alırsa “340 Alınan Sipariş Avansları” hesabına, bir yıldan uzun sürede satacağı mal veya hizmet karşılığında avans alırsa “440 Alınan Sipariş Avansları” hesabına kaydeder. Alıcılardan alınan avanslar bu hesapların alacak tarafına, malın teslim edilmesi ya da hizmetin görülmesi durumunda borç taraflarına kayıt yapılır.
Alınan Diğer Avanslar
İşletmenin ticari faaliyetleri dışındaki satışlarıyla ilgili yani mal veya hizmet satışı dışındaki bir satış dolayısıyla üçüncü kişilerden avans niteliğinde aldığı tutarlar bu hesapta izlenir. İşletmenin aldığı her türlü ticari nitelikte olmayan kısa vadeli avanslar “349 Alınan Diğer Avanslar” hesabına, uzun vadeli olanlar ise “449 Alınan Diğer Avanslar” hesabına kaydedilir. Avans alınması durumunda bu hesapların alacak tarafına, avansın mahsubunda veya geri verilmesinde borç tarafına kayıt yapılır.
Ödenecek Vergi ve Diğer Yükümlülükler
İşletmeler, yasaların ya da yapılmış olan sözleşmelerin gereği olarak gerek işletme personeline gerekse üçüncü kişilere yaptığı ödemelerden bazı kesintiler yaparak, bunları ilgili kurum ve kuruluşlara ödemek durumundadır. Örneğin; işletmeler ücret ödemelerinde yaptığı gelir vergisi ve damga vergisi kesintilerini sorumlu sıfatıyla vergi dairesine, sigorta primleri ve işsizlik sigorta prim kesintilerini, işveren sıfatıyla sigorta şube müdürlüğüne ödemek zorundadır. Ayrıca işletmelerin bizzat ödemek zorunda olduğu bazı vergiler de söz konusudur.
İşletmenin sorumlu veya mükellef sıfatıyla ödeyeceği tüm vergi, resim, harç, sigorta primi, sendika aidatları, icra taksitleri vb. bir yıla kadar ödeyeceği borçları “36 Ödenecek Vergi ve Diğer Yükümlülükler” hesap grubunda izlenir. TDHP’de uzun vadeli yabancı kaynaklar içinde bu isimde bir gruba yer verilmemiştir. TDHP’de bu grupta yer alan hesaplar, aşağıda gösterilmiştir.
Ödenecek Vergi ve Fonlar
Bu hesap, işletmenin ekonomik faaliyetlerinde bulunmasının sonucu, ilgili mali mevzuat uyarınca mü- kellef veya sorumlu sıfatıyla işletmenin kendisine, personeline ve üçüncü kişilere ilişkin olarak ödenmesi gereken vergi, resim, harç ve fonların ödeneceği tarihe kadar kaydedildiği hesaptır. Vergi, resim, harçların tahakkuk ettirilmesini gerektiren olaylar ve işlemler ortaya çıktıkça “360 Ödenecek Vergi ve Fonlar” hesabının alacak
tarafına, bu borçlarla ilgili ödemeler ve mahsuplar yapıldıkça borç tarafına kayıt yapılır.
Hesap ödenecek vergi ve yasal yükümlülüklerin türüne göre;
• Gelir Vergisi, • Kurumlar Vergisi, • Geçici Vergi, • Katma Değer Vergisi, • Damga Vergisi, • Özel İletişim Vergisi, • Özel Tüketim Vergisi, • Emlak Vergisi, • Motorlu Taşıtlar Vergisi, • Diğer Vergiler ve Fonlar, vb.
şeklinde yardımcı hesaplara bölümlenebilir.
Ödenecek Sosyal Güvenlik Kesintileri
Bu hesap, işletmenin personelin hak edişlerinden sosyal güvenlik mevzuatı hükümlerine göre kesintiye tabi tutmakla yükümlü bulunduğu, personele ait emeklilik keseneği ve sigorta primleri ile bunlara ilişkin işveren katılma payları ve işverence sosyal güvenlik kuruluşlarına ödenecek diğer yükümlülüklerin izlendiği hesaptır.
Kesinti yapıldıkça ortaya çıkan yükümlülükler ve işveren payları tahakkuk ettirildikçe oluşan yükümlülükler ödenmek üzere “361 Ödenecek Sosyal Güvenlik Kesintileri” hesabının alacak tarafına, bu tutarların ödenmesi, taksitlendirilmesi veya ertelenmesi durumunda ise borç tarafına kayıt yapılır. Hesap, ödenecek kesinti türlerine göre yardımcı hesaplara bölünebilir.
Vadesi Geçmiş, Ertelenmiş veya Taksitlendirilmiş Vergi ve Diğer Yükümlülükler
Bu hesap, yasal süresi içerisinde ödenmeyen vergi ve yükümlülükler ile erteleme ve taksitlendirme süresi bilanço tarihinde bir yıldan az olan vergi ve yükümlülükleri içerir. Eğer erteleme ve taksitlendirme süresi bir yıldan uzun süreyi içeriyorsa “438 Kamuya Olan Ertelenmiş veya Taksitlendirilmiş Borçlar” hesabında izlenir.
Gecikmiş, ertelenmiş veya taksitlendirilmiş olma niteliğini kazanan vergi ve diğer yükümlülükler, “368 Vadesi Geçmiş, Ertelenmiş veya Taksitlendirilmiş Vergi ve Diğer Yükümlülükler” hesabının alacak tarafına, ödenmeleri halinde borç tarafına kaydedilir.