İŞL132U-FİNANSAL MUHASEBE
Ünite 3: Dönen Varlıklar I
Giriş
Muhasebede varlık deyimi, işletme sahibinin veya ortakların işletmeye koydukları sermaye ile dönem kârından işletmede bıraktıkları bölümler karşılığında ve üçüncü kişilere borçlanarak elde edilen maddi ve maddi olmayan değerlerin bütündür. İşletmeye tahsis edilen kaynakların kullanım yerini gösteren işletme varlıkları dönen ve duran varlıklar olarak iki gruba ayrılır.
Dönen varlıklar, bir işletmenin faaliyetlerini sağlıklı bir biçimde sürdürebilmesi için sahip olması gereken, bir yıl veya daha kısa sürede tüketilmesi, kullanılması veya paraya dönüştürülmesi beklenen varlıklardır. Diğer bir ifade ile dönen varlıklar, işletmenin nakit olarak elde tuttuğu paralarla, vadesiz veya bir yıla kadar vadeli olarak bankaya yatırılan paralar ve normal koşullarda bir yıl içinde nakde dönüşecek veya kullanılacak varlıklardır.
Tek Düzen Hesap Planı’nda (TDHP) dönen varlıklar aşağıdaki gibi sınıflandırılmıştır:
1 DÖNEN VARLIKLAR 10 HAZIR DEĞERLER 11 MENKUL KIYMETLER 12 TİCARİ ALACAKLAR 13 DİĞER ALACAKLAR 15 STOKLAR 17 YILLARA YAYGIN İNŞAAT VE ONARIM MALİYETLERİ 18 GELECEK AYLARA AİT GİDERLER VE GELİR TAHAKKUKLAR I19 DİĞER DÖNEN VARLIKLAR
Hazır Değerler
Bu grup, nakit olarak elde veya bankada bulunan varlıklar ile istenildiği zaman değer kaybına uğramadan paraya çevirme imkânı bulunan varlıkları kapsar. TDHP’de “10 Hazır Değerler” grubunda aşağıdaki hesaplar yer almaktadır:
10 HAZIR DEĞERLER 100 Kasa 101 Alınan Çekler 102 Bankalar 103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri (-) 108 Diğer Hazır Değerler Kasa
Bu hesap, işletmenin elinde bulunan ulusal ve yabancı paraların, TL karşılığının izlenmesi için kullanılır. Nedeni ne olursa olsun tahsil edilen paralar (para artışları) hesabın borç tarafına, ödemeler (para azalışları) ise alacak tarafına kaydedilir. Hesap, ihtiyaca göre (merkez, şube gibi veya para cinsine göre) yardımcı (alt) hesaplara ayrılabilir. İşletme, kasaya giren paradan daha fazla bir ödeme yapamayacağına göre, “100 Kasa” hesabı ya borç kalanı verir ya da kalan vermez. Hesabın borç kalanı, o anda işletmenin kasasında bulunması gereken para miktarını gösterir.
Yabancı Paralar: İşletmelerde kasa hesabında, ulusal paranın dışında yabancı ülke paralarının da işlem görmesi söz konusu olabilir. Bu tür paralar, işletme gereksinimlerine uygun olarak açılan “100 Kasa” hesabının yardımcı hesaplarında, yabancı paraların cinsine göre (ABD Doları, Euro, Sterlin vb. gibi) izlenir. Muhasebenin para ile ölçülme kavramı gereğince, işlemler hangi para birimiyle yapılırsa yapılsın, işlem günündeki kur dikkate alınarak Türk Lirası cinsinden kayıtlarda gösterilir. Yabancı paralar, alış bedeli üzerinden kaydedilir. Yabancı paraların, alış bedelinden daha yüksek bir fiyatla kullanılmasından doğan kar tutarı “646 Kambiyo Kârları” hesabının alacak tarafına, alış bedelinin altında bir fiyatla kullanılmasından doğan zarar tutarı ise “656 Kambiyo Zararları” hesabının borç tarafına kaydedilir. İşletmede yabancı para hareketi var ise, kasa hesabının para cinsleri bakımından alt hesaplara ayrılması gerekir. Para cinsleri itibariyle hesap, aşağıdaki gibi alt hesaplara ayrılabilir:
100 KASA 100.01 Türk Lirası Kasası 100.02 Yabancı Para Kasası 100.02.01 Dolar Kasası 100.02.02 Euro Kasası
Alınan Çekler
Bu hesap, gerçek ve tüzel kişiler tarafından işletmeye verilmiş olup, henüz tahsil için bankaya verilmemiş çeklerin izlenmesini sağlar. Çek, işletmelerin mevduat niteliğindeki paralarının, kredi yoluyla temin ettikleri, bankadaki emre hazır nakdin, üçüncü kişilere ödenmesi için bankaya verilen ödeme emridir. Mal veya hizmet satışı karşılığında çek alındığında “101 Alınan Çekler” hesabının borç tarafına, tahsil edildiğinde, ciro edildiğinde veya geri verilmesi gibi nedenlerle elden çıkışında ise alacak tarafına kayıt yapılır. Çeklerin girişçıkışlarında aynı değer esas alındığından “101 Alınan Çekler” hesabı ya borç kalanı verir veya kapanır. “101 Alınan Çekler” hesabının kalanı, işletmenin elindeki çeklerin tutarını gösterir.
Bankalar
Bu hesap, işletme tarafından yurt içi ve yurt dışı banka ve benzeri finans kurumlarına yatırılan ve çekilen paraların izlenmesini sağlar. Hesabın işleyişi “100 Kasa” hesabına benzemektedir. Bankalara nakden veya hesaben yatırılan paralar hesabın borç tarafına, çekilen tutarlar ile üçüncü kişilerce tahsil edildiği anlaşılan çek ve ödeme emirleri alacak tarafına kaydedilir. “102 Bankalar” hesabı aşağıda gösterildiği gibi banka adına, hesabın vade yapısına, Türk Lirası veya yabancı para oluşuna göre yardımcı hesaplara ayrılabilir:
102 BANKALAR 102.01 Z Bankası Ankara Şubesi 102.01.01......Nolu Vadesiz TL Mevduat Hesabı 102.01.01......Nolu Vadeli TL Mevduat Hesabı 102.02 Y Bankası Ankara Şubesi
Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri (-)
İşletmenin üçüncü kişilere bankalardan çekle veya ödeme emri ile yapacağı ödemeler bu hesapta izlenir. Aktifi düzenleyici bir hesaptır. Bu nedenle kişilere çek ve ödeme emri verildiğinde alacak tarafına kayıt yapılan bu hesap, çek ve ödeme emrinin bankadan ödenmesi durumunda ise borç tarafına kayıt yapılır. “103 Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri” hesabı, “aktifi düzenleyici” niteliğiyle, “10 Hazır Değerler” grubunda “102 Bankalar” hesabının altında (-) işaretle, bir indirim kalemi şeklinde yer alır. “102 Bankalar” hesabını netleştiren, bir başka ifade ile kullanılabilir mevduatı belirten hesaptır.
Diğer Hazır Değerler
Nakit para, alınan çekler ve bankadaki paralar dışında kalan hazır değer niteliğindeki varlıklar topluca “108 Diğer Hazır Değerler” hesabında izlenir. Bu hesap, nitelikleri itibariyle hazır değer sayılan pullar, vadesi gelmiş kuponlar, tahsil edilecek banka ve posta havaleleri (yoldaki paralar) gibi değerleri kapsar. Ayrıca işletmenin satışlarında veya tahsilatlarında kredi kartı kabul etmesinden dolayı alınan kredi kartı slipleri belli bir vade içermiyor ve bankaya ibrazında tahsil edilebiliyorsa yine bu hesap kullanılır. Diğer hazır değer niteliğindeki varlıklar elde edildiğinde bu hesabın borç tarafına, elden çıkarıldığında veya gidere dönüştüğünde alacak tarafına kayıt yapılır. Bu hesabın kesinlikle yardımcı bir hesap ile birlikte kullanılması gerekir. Çünkü hesap niteliği gereği birçok varlık unsurunu kapsamaktadır. Hesapta izlenecek değerlere göre, aşağıdaki gibi bir bölümleme yapılabilir:
108 DİĞER HAZIR DEĞERLER 108.00 Vadesi Gelmiş Kuponlar 108.01 Pullar 108.02 Kredi Kartı Slipleri 108.03 Tahsil Edilecek Banka Posta Havaleleri 108.04 Yoldaki Paralar 108.09 Diğer Çeşitli Hazır Değerler
Menkul Kıymetler
Bu grup, faiz geliri veya kâr payı sağlamak veya fiyat değişmelerinden yararlanarak kârlar elde etmek amacı ile geçici bir süre elde tutulmak üzere satın alınan hisse senedi, tahvil, hazine bonosu, finansman bonosu, yatırım fonu katılma belgesi, kârzarar ortaklığı belgesi, gelir ortaklığı senedi gibi, menkul kıymetler ile bunlara ait değer azalma karşılıklarının izlenmesi amacıyla kullanılır. TDHP’de “11 Menkul Kıymetler” grubunda aşağıdaki hesaplar yer almaktadır:
11 MENKUL KIYMETLER 110 Hisse Senetleri 111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları 112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları 118 Diğer Menkul Kıymetler 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-)
Menkul kıymetler satın alındıklarında alış bedeli üzerinden yukarıdaki hesapların borç tarafına, elden çıkartıldığında veya satıldıklarında ise yine alış bedeli üzerinden alacak tarafına kayıt yapılır.
Hisse Senetleri
İşletmenin, gelirinden veya fiyat farkından yararlanmak ve bu amacın gerçekleşmesi veya nakde gereksinim duyulması halinde satmak üzere kısa süre için edindiği hisse senetleri bu hesapta izlenir. İşletmenin uzun süreli ortak olmak amacıyla edindiği hisse senetleri bu hesaba kaydedilmez. Bu tür hisse senetleri; ortaklık oranına göre; “240 Bağlı Menkul Kıymetler”, “242 İştirakler” veya “245 Bağlı Ortaklıklar” hesaplarına kaydedilir.
Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları
Tahvil veya bonolar, devletin veya özel şirketlerin ödünç para temin etmek amacıyla çıkarmış oldukları borçlanma senetleridir. Tahvillerde vade bir yıldan fazla, bonolarda ise genellikle bir yıldan daha azdır. Özel sektörün çıkarmış olduğu tahvil, senet ve bonolar bu hesapta izlenir. Özel kesim tarafından çıkartılmış tahvil, senet ve bono şeklinde bir menkul kıymet edinildiğinde alış bedeli üzerinden “111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları” hesabının borç tarafına, menkul kıymetin herhangi bir nedenle elden çıkarılmasında ise aynı bedelle alacak tarafına kayıt yapılır. Bu tahvil, senet veya bonoları ellerinde bulunduranlar belli dönemlerde faiz geliri elde ederler.
Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları
Tahvil veya bonolar, devletin veya özel şirketlerin ödünç para temin etmek amacıyla çıkarmış oldukları borçlanma senetleridir. Tahvillerde vade bir yıldan fazla, bonolarda ise genellikle bir yıldan daha azdır. Özel sektörün çıkarmış olduğu tahvil, senet ve bonolar bu hesapta izlenir. Özel kesim tarafından çıkartılmış tahvil, senet ve bono şeklinde bir menkul kıymet edinildiğinde alış bedeli üzerinden “111 Özel Kesim Tahvil, Senet ve Bonoları” hesabının borç tarafına, menkul kıymetin herhangi bir nedenle elden çıkarılmasında ise aynı bedelle alacak tarafına kayıt yapılır. Bu tahvil, senet veya bonoları ellerinde bulunduranlar belli dönemlerde faiz geliri elde ederler.
Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları
Kamu tarafından çıkartılmış bulunan tahvil, senet ve bonolar bu hesapta izlenir. Kamu tarafından çıkartılmış tahvil, senet ve bono şeklinde bir menkul kıymet edinildiğinde “112 Kamu Kesimi Tahvil, Senet ve Bonoları” hesabının borç tarafına, menkul kıymetin herhangi bir nedenle elden çıkartılması ile alacak tarafına kayıt yapılır.
Ticari Alacaklar
Bir malın teslimi, bir hizmetin sunulması ya da borç verilmesi karşılığında ortaya çakan belirli bir paranın işletilmesi hakkına “Alacak” adı verilir. Alacaklar, vadelerine göre; kısa vadeli ve uzun vadeli, ticari bir işlemden kaynaklanıp kaynaklanmadıklarına göre ise; ticari alacaklar ve diğer alacaklar olarak sınıflandırılabilir.
TDHP’de “12 Ticari Alacaklar” grubunda, aşağıdaki hesaplar yer almaktadır:
12 TİCARİ ALACAKLAR 120 Alıcılar 121 Alacak Senetleri 122 Alacak Senetleri Reeskontu (-) 126 Verilen Depozito ve Teminatlar 127 Diğer Ticari Alacaklar 128 Şüpheli Ticari Alacaklar 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-)
Alıcılar
Bu hesap, senetsiz (krediliveresiye) mal veya hizmet satışlarından doğan ve vadesi bir yılın altında olan alacakların izlendiği hesaptır. Senetsiz alacağın doğması ile “120 Alıcılar” hesabının borç tarafına, tahsil edilmesi halinde (ödemeler, aktarmalar ve hesaben mahsuplar dahil) ise alacak tarafına kayıt yapılır. “120 Alıcılar” hesabı ya borç kalanı verir ya da kalan vermez. Hesabın borç kalanı, işletmenin alıcılardan (müşterilerinden) olan senetsiz alacaklarını gösterir. Her alıcıdan olan alacağın ayrı ayrı takip edilmesi istendiğinde, ayrı bir defterde her alıcı için ayrı bir yardımcı defter açılması gerekir.
Alacak Senetleri
Ticari hayatta, alıcı her zaman aldığı malın bedelini hemen ödeyecek durumda olmayabilir. Bu nedenle alıcı, satıcıdan kendisine kredi verilmesini talep edebilir. Bu durumda, kredi, karşılıklı güven sonucu herhangi bir belgeye gerek görülmeden verilebilir. Genellikle uygulamada, söz konusu kredinin güvence altına alınması amacı ile bir ticari senet düzenlenerek borçlu tarafından imzalandıktan sonra alacaklıya verilir.Ticari senetler; poliçe, bono ve çek olmak üzere üçe ayrılır:
• Bono: (Emre muharrer senet) Borçlu tarafından (muhatap) alacaklıya (lehtar) hitaben düzenlenen ve belirli bir tarihte ödeneceğini taahhüt eden bir senettir. Bonoda, alacaklı ve borçlu olmak üzere ikili bir ilişki vardır. Bono; düzenleyen, imzalayan yani muhatap olan için muhasebede borç senedi, bonoyu teslim alan alacaklısı için ise alacak senedi niteliği taşır. • Poliçe: Belirli bir alacağın belirli bir müddet sonunda üçüncü bir şahsa veya emrine ödenmesini sağlamak amacıyla düzenlenen bir senettir. Poliçede üç taraf vardır. Bunlar; Keşideci, Hamil ve Muhataptır. Keşideci; poliçeyi düzenleyen kimsedir. Keşideci, hamile borçlu, muhataptan alacaklıdır. Hamil; poliçe bedelinin ödeneceği kimsedir. Başka bir ifade ile poliçeyi taşıyan kimsedir. Hamile keşideciden olan alacağını muhatap ödeyecektir. Muhatap ise poliçe tutarını ödeyecek olan kişidir. Keşideciye borçludur. Bu nedenle keşidecinin emrine uyarak poliçe tutarını hamile ödeyecektir.
TDHP’de alacak senetleri ile ilgili tek bir hesap yer almaktadır. Ancak alacak senetleri ile ilgili detayların
yardımcı hesaplarda takip edilmesi gerekir. Bu nedenle TDHP’ye göre “121 Alacak Senetleri” hesabının alt hesapları aşağıdaki gibi planlanabilir:
121.01 Cüzdandaki Senetler 121.02 Tahsildeki Senetler 121.03 İskontolu Senetler 121.04 Teminattaki Senetler 121.05 Yenilenen Senetler
Alacak Senetlerinin Ortaya Çıkması ve Tahsil Edilmesi: “121 Alacak Senetleri” hesabı, mal veya hizmet satışı sonucunda karşı taraftan senet alınması halinde ortaya çıkar. Alacak senetleri vade sonuna kadar beklenip borçludan tahsil edilebilir. Alacak senetleri çoğunlukla, bankalar vasıtası ile tahsil edilir. Bunun için senet tahsil için bankaya verilir. Vade geldiğinde senet banka tarafından tahsil edilir.
Senetlerin İskonto Ettirilmesi: Normal olarak senetler, borçlusundan vadeleri sonunda tahsil edilir. Ancak bazen işletmeler, nakit gereksinimlerini karşılayabilmek amacıyla, aktifinde kayıtlı olan senetlerini vadelerinden önce bankadan veya bir finans kuruluşundan tahsil edebilirler. Senet iskontosu olarak ifade edilen bu durumda banka veya finans kuruluşu, senet bedelinin tümünü işletmeye ödemeyecektir. Banka bu işlemleri karşılığında, belirli bir oranda faiz alacaktır. Senedin iskonto ettirilmesi ile mülkiyeti elden çıkar. Ancak, alacaklının senet ile ilişkisi tamamen ortadan kalkmaz. Senedin borçlusu, senet tutarını ödemediği takdirde, bankanın senet tutarını, iskonto ettiren işletmeden isteme hakkı vardır.
Senetlerin Yenilenmesi. Bazı durumlarda işletmenin alacak senedini ödeyecek olan borçlu, borcunu vadesinde ödeyemeyeceğini beyan ederek ek vade isteğinde bulunabilir. Alacak senedini elinde bulunduran işletmenin bu isteği kabul etmesi durumunda, senedin yenilenmesi işlemi yapılır. Bu yenileme işlemiyle vadesi dolan senet, kararlaştırılan yeni vade ve vade farkını içeren yeni tutarlı bir senetle değiştirilip yenilenir ve eski senet borçluya iade edilir. Bu durumda yeni senet ile eski senet arasındaki vade farkından kaynaklanan tutar farkını, senedin alacaklısı “642 Faiz Gelirleri” hesabına kaydeder.
Verilen Depozito ve Teminatlar
Bu hesap, işletme tarafından üçüncü kişilere karşı bir işin yapılmasını, üstlenilmesi, işletmenin gerçekleşecek bir borcunun ödenmesi veya geri verilmek üzere aldığı bir değerin geri verilmesinin garanti edilmesi amacıyla, bir akdin karşılığı olarak, nakden ödenen tutarların izlenmesinde kullanılır. Depozito veya teminat verildiğinde “126 Verilen Depozito ve Teminatlar” hesabının borç tarafına, geri alınması veya hesaba sayılarak kapatılmasında ise alacak tarafına kayıt yapılır.
Şüpheli Ticari Alacaklar
Ödeme süresi geçmiş bu nedenle vadesi birkaç defa uzatılmış veya protesto edilmiş, yazı ile birden fazla
istenmiş ya da dava veya icra safhasına aktarılmış senetli ve senetsiz alacaklar “128 Şüpheli Ticari Alacaklar” hesabında izlenir. Senetli veya senetsiz alacağın şüpheli hale gelmesi durumunda ilgili hesabın alacak tarafına, bu hesabın ise borç tarafına kayıt yapılır. Şüpheli alacağın tahsil edilmesi veya tahsilinin mümkün olamayacağının kesinleşmesi halinde alacak tarafına kayıt yapılır.
Diğer Alacaklar
Bu hesap grubu; herhangi bir ticari nedene dayanmadan meydana gelmiş ve en çok bir yıl içinde tahsil edilmesi düşünülen senetli ve senetsiz alacakların izlenmesini sağlar. Bu grupta yer alan hesapların işleyişi benzerdir. Alacak ortaya çıktığında ilgili hesapların borç tarafına, tahsil edildiklerinde ise alacak taraflarına kayıt yapılır. TDHP’de “13 Diğer Alacaklar” grubunda, aşağıdaki hesaplar yer almaktadır:
13 DİĞER ALACAKLAR 131 Ortaklardan Alacaklar 132 İştiraklerden Alacaklar 133 Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar 135 Personelden Alacaklar 136 Diğer Çeşitli Alacaklar 137 Diğer Alacak Senetleri Reeskontu (-) 138 Şüpheli Diğer Alacaklar 139 Şüpheli Diğer Alacaklar Karşılığı (-)
Ortaklardan Alacaklar
İşletmenin esas faaliyet konusu dışındaki işlemleri dolayısı ile (ödünç verme ve benzer nedenlerle ortaya çıkan) ortaklarından (ferdi işletmelerde işletme sahibinden) alacaklı bulunduğu tutarların izlendiği hesaptır. Böyle bir alacağın doğması halinde “131 Ortaklardan Alacaklar” hesabının borç tarafına, alacağın tahsili halinde ise alacak tarafına kayıt yapılır.
İştiraklerden Alacaklar-Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar
İşletmenin esas faaliyet konusu dışındaki işlemleri dolayısı ile (ödünç verme ve benzer nedenlerle) iştiraklerinden ve bağlı ortaklıklarından olan senetli ve senetsiz alacakları “132 İştiraklerden Alacaklar” ya da “133 Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar” hesaplarında izlenir. Bu gibi alacakların doğması durumunda bu hesapların borç taraflarına, tahsil edilen veya mahsubu yapılanlar ise alacak taraflarına kaydedilir.
Personelden Alacaklar
İşletme için çalışanlardan mal veya hizmet satışından doğan alacaklar, çalışanlara kira ile verilen lojmanlar nedeni ile doğan kira alacakları gibi alacaklar, personelden alacaklara örnek olarak verilebilir. Başka bir ifade ile “135 Personelden Alacaklar” hesabı, işletme personelinin işletmeye olan borçlarının takip edildiği hesaptır. Tahakkuk eden personel borçları bu hesabın borç tarafına kaydedilir. Bu borçlara karşılık personelin ödediği veya ücretinden kesilen tutarlar ise hesabın alacak tarafına kaydedilir.