Biyolojik Risk Etmenlerinin Bulaşma Yolları ve Ortaya Çıkan Hastalıklar

Ortamın sıcaklığı, nemi, oksijen düzeyi, toprağın durumu, beslenme ve üreme ihtiyaçları, gerekli rezervuar ve vektör hayvanların bulunması gibi çeşitli faktörlerin etkisine bağlıdır. 

Bir mikroorganizmanın vücuda girerek hastalık oluşturmasıdır.

Hayvanlardan insanlara bulaşan enfeksiyonlara zoonotik enfeksiyon denir. Zoonotik enfeksiyonlara Bruselloz, Tetanoz, Şarbon, Salmonelloz, Kuduz, Tüberküloz örnek verilebilir.

Viral hepatitler ve Tüberküloz bu listede yer alan mesleki yönden maruz kalınan hastalıklara örnektir ve risk altında olanlar ise Sağlık kuruluşları ve Laboratuvar çalışanlarıdır.

• Virüsler: Viral hepatitler, AIDS, kuduz, kuş gribi, kırım kongo kanamalı ateşi.
• Riketsiyalar: Ornitozis, Q humması, kene ısırığı hastalıkları.
• Bakteriler: Şarbon, bruselloz, leptospiroz, tetanoz, tüberküloz, tularemi, yara sepsisi.
• Mantarlar: Aspergilloz, cilt ve mukoza dermatozları, koksidiomikoz, histoplazmoz.
• Parazitler: Kancalı kurtlar, şistozomiyazis.

Grip türlerinin tümü, ani başlangıçlı baş ağrısı, yüksek ateş, boğaz ağrısı ile seyreder. Ardından orta kulak enfeksiyonu ya da zatürre (akciğer yangısı) gelişebilir. Özellikle yaşlı ve uzun süreli sağlık sorunları olanlarda hastaneye yatış gerektirecek kadar ciddi seyirli olabilir

Mevsimsel grip ve domuz gribi toplumda yaygın olarak görülen bir enfeksiyon olup özellikle insanlarla yakın teması olan ve kalabalık ortamlarda çalışanlarda risk yüksektir. Yaşlı ve kronik sağlık sorunu olanlarda hastaneye yatış gerektiren ciddi hatta ölümcül komplikasyonlara yol açabilir.

Kuş gribi, normal insan grip hastalığına benzer; farkı ölüm riskinin daha yüksek olmasıdır. Ateş, öksürük, kas ağrısı, boğaz ağrısı ve zatürre dahil ciddi solunum yolu enfeksiyonlarını içerebilir. Bunların dışında kuş gribi için özellikli bir mesleki risk grubu mevcuttur. Kanatlı hayvan işçileri risk grubundadır. 

Bakteri alındıktan 1-2 hafta sonra, korunmasız bireylerde hastalık ortaya çıkar. Boğaz ağrısı, kişiyi nefessiz bırakacak kadar şiddetli ve birbiri ardına devam eden öksürük nöbetleri ve bu nöbetlerin ardından nefes alma sırasında çıkan ötücü ses ile çok tipiktir.

Baş ağrısı, yüksek ateş, bilinçte bulanıklık ile seyreden beyni kaplayan zarları tutan ölümcül bir enfeksiyon hastalığıdır. Etken, hasta kişinin damlacıklarına yakın temasla alınmasına karşın etken beyin zarlarına ulaşarak oraya yerleşir ve beyni çevreleyen zarların enfeksiyonuna neden olur.

Sağlık personeli de önemli olmakla birlikte özellikle kadın doğum ve süt çocuğu kliniklerinde çalışanlar ve çocuk bakıcıları, ilköğretim ve anaokulu öğretmenleri risk grubundadır.

HIV virüsü vücuda girdikten sonra vücudun bağışıklık sistemini kendisine hedef olarak alır ve CD4+ dediğimiz lenfositleri tahrip ederek onların miktarını azaltır ve dolayısıyla vücudun hastalıklara özellikle enfeksiyonlara karşı olana bağışıklığını veya savunmasını yok eder.

Deri, gastrointestinal sistem (GİS) ve solunum sistemi (SS) tutulumuna bağlı enfeksiyon tablosu oluşur. Deri tutulumu vücudun açıklığı olan yerlerde özellikle eller, kollar ve yüz bölgesinde görülür. Enfekte et ya da diğer materyallere direkt temas ile bulaşır. Sinek ısırığı zannedilen bir kaşıntı ile başlar. Basilin girdiği yerde önce küçük bir kızarıklık, kabarıklık sonrası içi sıvı dolu kabarcıklar oluşur. Bu alanda şişlik olur. Lezyon daha sonra siyah renk alarak ülserleşir.

GİS tutulumu: Enfekte etlerin yenmesi ile bu tablo gözlenir. Karın ağrısı, şiddetli kanlı ishal tablosu görülebilir. Hayatı tehdit edecek kadar ciddi olabilir.

Solunum Sistemi (SS) tutulumu: Solunum yolu ile alınan bakteri akciğere direkt yerleştiğinde genellikle 5 günde ölüm gözlenir. Kanlı balgam ve solunum sıkıntısı ile seyreden en ciddi formudur

Tarım ve ormancılık sektörü çalışanları, hayvancılık sektörü çalışanları (çoban, kasap, mez- baha ve kombina işçisi), sağlık sektörü çalışanları (doktor, hemşire, laborant, tıbbi atık personeli, temizlik işçisi, cenaze işleri personeli, veteriner) en fazla risk altında olan meslek gruplarıdır.

Tüberküloz, Suçiçeği, Kızamık, Boğmaca, Grip, Hepatit B ve C virüsleri ve HIV

Brusella, Şarbon, Psittokoz, Leptospiroz, Listeriyoz, Tularemi, Veba, Salmonelloz 

Kuduz, Kuş gribi, Koronovirüsler, Hantavirüs, Kırım Kongo kanamalı ateşi

Damlacıkla bulaşma, hasta kişilerin konuşma, gülme, hapşırma, öksürme ile ortama enfekte solunum salgıları saçması ve çevreye saçılan mikroorganizmaları içeren 5 mikrondan büyük parçacıkların havada 1 metre kadar yayılarak yakındaki kişinin ağız, burun, göz dokularında yerleşmesi ile meydana gelir. Bu parçacıklar, büyük oldukları için 1 metreden uzağa gidemeden yüzeylere ve yere düşer. Yüzeylerde de belli süre yaşayabilir. Damlacık hasta kişi tarafından üretilir.

Hava yoluyla bulaş ise, 5 mikrondan küçük partikül veya toz parçacıkların havada asılı kalması ve hava akımları ile daha geniş alanlara yayılması sonucu bu havaya kişinin solunumla maruz kalmasıyla meydana gelir.

Tokalaşma, enfekte bir kişinin kan ve sekresyonlarının bütünlüğü bozulmuş cilt ya da mukoza ile teması (enfekte kan ya da serumun ağız, burun göze sıçraması) doğrudan temasa örnek verilebilir.

Mikroorganizma bulaşmış bir nesneye (kapı kolu, asansör düğmesi vb.) dokunma, delici-kesici alet yaralanması yolu ile enfekte kişinin kanı ile temas etmiş delici kesici aletin çalışan kişinin cildini yaralaması sonucu oluşan bulaş, dolaylı temasa örnek verilebilir.

A. Kan yolu teması ile bulaşan etkenler: Hepatit B virüs (HBV) enfeksiyonu, Hepatit C virüs (HCV) enfeksiyonu, bağışıklık yetmezliği virüsü (HIV) enfeksiyonu, Kırım Kongo kanamalı ateşi enfeksiyonu.

B. Solunum yolu teması: Hava ve damlacık yolu ile bulaşır.

C. Hava yolu ile: Tüberküloz, su çiçeği.

A. Damlacık yolu: Meningokok enfeksiyonları, Boğmaca, influenza, Covid19

D. Ağız yolu ile temas ile bulaşan etmenler: Hepatit A virüs (HAV) enfeksiyonu, Tifo. 

Vektör, etkeni taşıyan canlı konakçılara verilen isimdir.

Damlacık ve temas yolu ile bulaşır. Enfekte bir kişi öksürdüğünde, hapşırdığında veya konuştuğunda oluşan damlacıklar yoluyla yayılır. Damlacıkların direkt bir kişinin ağız burun ve gözüne temas ile bulaş olabileceği gibi enfekte bir kişinin solunum sekresyonları ile kirlenmiş ile tokalaşma sırasında direkt temas ile, damlacıklar ile kirlenmiş bir yüzeye dokunup ellerinizi yıkamadan önce gözlerinize, burnunuza veya ağzınıza dokunarak da indirekt temas yolu ile de enfekte olabilirsiniz.

HIV, enfekte olmuş bir kişinin kan, meni, anne sütü, rektal sıvılar, vajinal sıvılar veya diğer kan içeren sekresyonlar gibi vücut sıvıları yoluyla bulaşır. Başlıca bulaş yolları şunlardır:

• Virüs içeren kan ve sıvılar, vücudun dış ortama açıklığı bulunan bölümlerini kaplayan mukoza, ya da bütünlüğü bozulmuş cilt ile temas etmesi (cinsel temas) ile bulaşabilir.
• Virüs taşıyan kişilerle ortak enjektör kullanılması vb. direkt kan damarına enjekte edilmesi ile bulaşabilir.
• Virüs taşıyan kişinin kanı/kan içeren sıvıları ile kirlenmiş kesici delici aletlerle yaralanma ile bulaşabilir. Sağlık çalışanları bu tür maruziyet için yüksek risk altındadır.
• Anneden bebeğe geçebilir.

İş yerinde, enfekte kan ve gözle görülür kan içeren sıvılara temas

• Kesici-delici kesici aletlerle yaralanma (HIV taşıyan bir kaynağın, kan ve kan içeren vücut sıvıları ile cilt bütünlüğünü bozan bir yaralanma sonrasında enfeksiyon gelişme riski en az %0.3 olarak bildirilmektedir) dolayısıyla bulaşabilir.
• Küçük çizikler, sıyrıklar, yanıklar vb. bütünlüğü bozulmuş cilde sıçraması ile bulaşabilir.
• Ağız, burun veya gözlerde mukoza zarlarına sıçraması ile bulaşabilir.

Kesici-delici aletler ile yaralanmaların 2/3’ü iğne batması şeklinde gerçekleşmektedir. Bu yaralanmaların ise büyük kısmı enjektör iğnesinin kılıfına sokulması sırasında gerçekleşmektedir.

Enfekte bir kişinin açık yaralarıyla doğrudan çıplak el ile temas

• HIV, çalışma alanlarında yüzeylerde kurumuş kanda dış ortamda 2 saat süre ile canlı kalabilir.
• Ter bulaştırıcı değildir. Bu sıvıların bütünlüğü bozulmamış sağlam deri ile teması hastalık riski taşımaz.
• HIV’li bir kişiyle gündelik temas risk oluşturmaz.
• Telefonların, yüzme havuzlarının, tuvaletlerin veya diğer ev eşyalarının ve tesislerin HIV ile enfekte kişilerle paylaşılmasının risk oluşturmamaktadır.
• Virüs, yiyecek ve içeceklerin hazırlanması veya sunumu sırasında bulaşmaz.

• Virüsün havada dolaştığı veya sivrisinekler veya diğer böcekler tarafından bulaştığı da bilinmemektedir.

Evcil hayvanlar kaynaklıdır. Hayvanlardan insanlara direkt-indirekt temas yolu ile bulaşır. İnsan-insan geçiş beklenmez. Hasta hayvanların idrar, süt, plasenta ve diğer sekresyonlarında brusella bakterisi bulunur.

Direkt temas

• Ellerdeki çizik ve yaralar (enfekte materyale direkt dokunma)
• Aerosol yolu (enfekte materyal ile çalışma sırasında solunması)

İndirekt temas

• Ağız yolu ile temas. Ağız yolu ile alınması en sık bulaş yoludur. Enfekte süt ve süt ürünleri yenmesi, yutulması ile gerçekleşir.
• Pastörize olmayan ya da kaynatılmamış çiğ süt ve süt ürünlerinin (taze peynir, krema, tereyağ, dondurma) en sık bulaş kaynaklarıdır. Propiyonik ve laktik fermantasyon nedeniyle kaşar peyniri ve yoğurt ile bulaş beklenmez.
• Et ürünleri nadiren enfeksiyon kaynağıdır. Çünkü kas dokusunda organizmaların sayısı çok azdır. Ayrıca etler pişirilerek tüketildiği için bulaş beklenmez. Ancak, az pişmiş karaciğer hastalığın bulaşına neden olabilir.
• Konjuktivaya inokülasyon (kontamine materyale dokunduktan sonra kirli ellerle göze temas).

• Kemik iliği, kan nakli.

Lejyonella bakterisinin hastalığı oluşturmak için akciğerlere ulaşması gereklidir. Küçük kontamine su veya toprak parçacıklarının solunması başlıca bulaş yoludur. Kişiden kişiye bulaşma olmaz. Lejyonella’nın binalardaki havalandırma sistemleri tarafından yayılması durumu nedeniyle önemli bir etkendir. Hava haraketleri sonucu bakteriler bu hava ile bir bina boyunca taşınabilir. Lejyonella ılık durgun suda da gelişebilir.

Hayvanlardan insanlara bulaşan bir parazitin neden olduğu enfeksiyon hastalığıdır. Etken Toxoplasma gondii’dir. Bu parazit kuşları, kedileri, koyunları, keçileri, sığırları, domuzları ve kümes hayvanlarını içeren vahşi ve evcil hayvanları enfekte eder. Kediler en yaygın kaynaktır. T. gondii’nin üç formu vardır:

• takizoit (hızla üreyen form)
• bradizoit (doku kistlerinde bulunan daha yavaş üreme formu)
• sporozoit (kistlerde bulunur)

Kedilerde, sporozoitler ince bağırsağa yerleşir. Burada kist şekline dönüşür. Bağırsaktaki milyon- larca kist dışkı ile etrafa saçılır. Bu kistler toprakta birkaç ay hayatta kalabilir ve başlıca enfeksiyon kaynağıdır. Bir kez yutulduğunda, kist bağırsaklarda patlar ve vücudun geri kalanına kan dolaşımı yoluyla yayılır.