İŞG206U-İŞ SAĞLIĞI YÖNETİMİ
Ünite 7: Sağlık Kuruluşlarında Enfeksiyon Kontrolü, İş Kazaları,
İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimleri
Giriş
Biyolojik etmenler, iş yeri kaynaklı olup herhangi bir enfeksiyona, alerjiye veya zehirlenmeye neden olabilen mikroorganizmalar, hücre kültürleri ve insan endoparazitleridir. Biyolojik etkenler enfeksiyon risk düzeyine göre 4 risk grubuna ayrılır:
Grup 1: İnsanda hastalığa yol açma ihtimali bulunmayanlar. Grup 2: İnsanda hastalığa neden olabilen, çalışanlara zarar verebilecek fakat topluma yayılma olasılığı olmayan, genellikle etkili koruma ve tedavi imkânı bulunanlar. Grup 3: İnsanda ağır hastalıklara neden olan, çalışanlara ciddi tehlike oluşturan ve topluma yayılma riski olabilen, genellikle etkili koruma ve tedavi imkânı bulunanlar. Grup 4: İnsanda ağır hastalıklara neden olan, çalışanlara ciddi tehlike oluşturan ve topluma yayılma riski yüksek, genellikle etkili koruma ve tedavi imkânı bulunmayanlar.
Enfeksiyonlardan Korunma
Enfeksiyon; bakteri, virüs, mantar gibi organizmaların vücuda girip yerleşmesiyle oluşmaktadır. Bulaşıcı olan bu hastalıklardan bazıları şunlardır: Menenjit, Grip; H. İnfluenza, Covid-19, Hepatit, Kolera, Difteri, Dizanteri, Tüberküloz, Sıtma, Suçiçeği, Zatürre, Tifo.
Enfeksiyonların Bulaşma Yolları:
• Hava yolu ile • Temas yolu ile; o doğrudan temas o dolaylı temas o damlacık saçılması • Ara kaynak ile • Vektör yolu ile
Enfeksiyonlardan Koruyucu Önlemler
Enfeksiyon hastalıklarının ortaya çıkmasını ve yayılmasını önlemek için yapılabilecek birçok şey vardır. Bunları şöyle sıralayabiliriz:
• Kapsamlı bağışıklama: Bugün bağışıklama ile difteri, tetanoz, boğmaca, kızamık, kızamıkçık, bir kısım menenjit tipleri, çocuk felci, hepatit B, hepatit A, pnömokoksik pnömoni (zatürre), influenza (grip) ve kuduz dahil olmak üzere birçok hastalığı kontrol etmek mümkündür. • Koruyucu ilaçlar: Hastalık ortaya çıkmadan o hastalığa karşı etkili ilaçlara başlanmalıdır. • Beslenme: Vücut besinler yoluyla alınan proteinlerden antikorlar üretir. • Çevresel koşulların düzeltilmesi: Kirli, sağlıksız ve bakımsız ortamlar her türlü enfeksiyon için en iyi zeminlerdir. • Kişisel hijyen: Sadece su ve sabunla yapılacak basit bir uygulama bu iş için yeterlidir.
• Maske kullanımı: Özellikle solunum yoluyla bulaşan enfeksiyon hastalıklarında (Tüberküloz, Soğuk algınlığı, Difteri, Grip, Boğmaca) ve diğer bütün bulaşıcı hastalıklarda uygun maske kullanımı çok büyük önem taşır. • Seyahat önlemleri: Yurt dışı seyahatlerde gidilecek ülkedeki bulaşıcı hastalıklardan korunmak için, en az 15 gün önce seyahat sağlığı merkezlerine başvurarak gerekli aşıları yaptırmak, koruyucu ilaçları başlamak, danışmanlık hizmetlerini almak bireysel olarak yapılması gereken çok önemli uygulamalardır.
El Hijyeni
İdeal el yıkama süresi en az 20 saniye olmakla beraber bu sürenin 15 saniyesinin ellere masaj yapmakla geçmesi gerekir. El hijyen kurallarının başında, elin gün içerisinde sıklıkla yıkanması gelmekle beraber bazı aktivitelerin öncesi ve sonrasında ekstra dikkat edilmesi gerekir.
Sağlık Kuruluşlarında Kesici/Delici Alet Yaralanmaları ve İş Kazaları
6331 sayılı Kanun’da (madde 3 g) “İş kazası; iş yerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen özre uğratan olay” olarak tanımlanmıştır.
Sağlık hizmetleri iş kazaları açısından riskli bir sektördür. Sağlık personelinin risk altında olduğu temel ajanlar;
• Fizik-Ergonomik: Gürültü, Vibrasyon, Sıcak- soğuk, Kaza (kesi, batma), Radyasyon, Ayakta durma, Ağırlık kaldırma, Şiddet-saldırı • Kimyasal: Solvent, Anestezi, Antineoplastik ilaçlar, Metal, Hg, Pb, As... • Biyolojik: Enfeksiyon, Solunum sistemi, Tüberküloz, Hepatit B-HBV, Hepatit C-HCV, AIDS-HIV • Psiko-sosyal: Vardiya, Gece çalışma, Uzun süre, Stres, İş yükü, Meslek doyumu
İş Kazalarının Başlıca Sebepleri
İş kazalarının oluşmasında genel etkenlerin yanı sıra sağlık çalışanına bağlı etkenlerde yer almaktadır. Bu etkenler üç başlık altında gruplandırılmaktadır:
• Psikolojik etkenler; zekâ seviyesi, görme yeteneği, stres, psikolojik rahatsızlıklar, alkol ve uyuşturucu bağımlılığı vb. • Sosyolojik etkenler; sosyopatik davranışlar, yasalara karşı gelme, ailevi problemler, düşmanlık ve kin duygusu, çabuk kırılma, sorumsuzluk vb. • Fizyolojik etkenler; görme bozuklukları, sinirsel rahatsızlıklar, boy ve kilo dengesizliği, duyma kayıpları, uykusuzluk, yorgunluk vb. sayılabilir.
Sağlık Personelinin Maruz Kaldığı İş Kazaları
Sağlık çalışanları özelinde iş kazaları sayılarına ulaşmak çok zordur. İğne batmaları, kesiler vb. sağlık çalışanları
arasında en sık saptanan iş kazaları olarak görünmektedir. Sağlık çalışanlarında görülen yaygın iş kazaları kesici- delici aletle meydana gelen yaralanmalar, kan-vücut sıvılarıyla bulaşma, hastaları ve objeleri kaldırma, ağır kaldırmaya bağlı sırt yaralanmaları, düşme, çarpma, takılma, kayma ve diğer delici kesici aletlerin batması ya da cildin kesilmesi, soyulması gibi nedenlerle cilt bütünlüğünün bozulmasıdır (Bozkurt ve ark., 2013).
Kesici-Delici Alet Yaralanması
Sağlık kuruluşlarında hasta tedavi hizmetlerinde kullanılan enjektörler, sutür iğneleri, bistüri uçları, damar içi kateterleri, kesici enstrümanlar, jiletler vb. malzemelerle yaralanmalar kesici-delici alet yaralanmalarıdır.
Kan-Vücut Sıvıları ile Maruziyet
Kan yoluyla bulaşabilen hastalıklar açısından bulaştırma riski olan vücut sıvıları; kan, plevra, genital sekresyonlar, perikard, beyin omurilik sıvısı (BOS), periton, sinovyal ve amnion sıvılarıdır. Hastaların kan ve vücut sıvıları ile temas hâlinde en önemlileri; HIV, hepatit A (HAV), HBV, HCV, HDV, sitomegalovirus (CMV) gibi otuz civarında mikroorganizma bu yolla bulaşmaktadır.
Kas-İskelet Sistemi Yaralanmaları
Kas iskelet sistemi yaralanmalarının en sık ve ciddi yaralanmalar içinde olduğu belirtilmiştir. Sağlık çalışanları, diğer endüstri çalışanları gibi fiziksel travma riski altındadır. Kas-iskelet sistemi yaralanmaları açısından sağlık çalışanlarında en fazla risk taşıyan gruplar doktor, hemşire, fizyoterapist, laboratuvar çalışanları ve hasta bakıcılardır.
Fiziksel Nedenli Olası İş Kazaları
Radyasyon, elektrik, gürültü, kötü havalandırma gibi iyi bilinen riskler yanında üzerinde hiç durulmayan aydınlatma düzeyi gibi etkenler de sağlıkçıları tehdit etmektedir.
Diğer Kazalar
Yanık, cisim çarpması, takılma, düşme, patlama, elektrik kazaları, gaz kaçakları, yangın, radyasyon maruziyeti vb. iş yerine ulaşım sırasında yaşanan trafik kazaları gibi kazalar diğer kazalar kapsamında değerlendirilmektedir.
Sağlık Çalışanlarına Şiddet
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO-2002) iş yerinde şiddeti; “çalışanların işe gelip gitmeleri de dahil olmak üzere işle ilgili durumlarda istismar ve tehdit edildikleri veya saldırıya uğradıkları; güvenliklerine, sağlıklarına veya esenliklerine açık veya örtülü tehdit oluşturan olaylar” olarak tanımlarken şiddet olayının işle bağlantısını açık bir şekilde kurmakta, çalışanın, sağlık çalışanının güvenli bir ortamda çalışma hakkının altını çizmektedir. Sağlık çalışanlarında şiddete uğrama riski diğer hizmet sektörü meslek gruplarına göre 16 kat fazladır.
İş Kazası Bildirimi
Kesici-delici alet yaralanması meydana geldiğinde yaralanan kişi aynı gün acile iş kazası başvurusu yapar. Eş
zamanlı İşyeri Sağlık ve Güvenlik Birimine bildirim yapmakla yükümlüdür.
• İş yeri 3 iş günü içinde SGK’ye iş kazası bildirimi yapar. • Bildirim yapılamaması durumunda SGK tarafından iş yerine verilen idari para cezası sorumlulara rücu edilebilir. • İş kazası girişi açılır ve İş Kazası Beyan Tutanağı Formu kazaya uğrayan kişiye imzalatılır. • Adli Rapor düzenlenir. • Hastane polisine, yok ise iş kazasının meydana geldiği mıntıka (bölge) polis merkezine bilgi verilir. • Kişi İş Sağlığı ve Güvenliği Birimine (İSGB) gider. İSGB iş kazasını araştırır, rapor hazırlar. • İSGB’de; görevli personel ve İş kazası geçiren çalışan, İş Kazası Tutanağı Formu, Personel Kaza Bildirim Formu ile İş Kazası ve Meslek Hastalıkları Bildirim Formu (SGK 2016/21 Sayılı Genelge) çıktıları alınarak 1 (bir) nüshası İSGB de dokümante edilecek, 1 (bir) nüshası da İnsan Kaynakları Birimine gönderilecek şekilde 2 (iki) nüsha olarak düzenlenir.
İş kazasının sayılma şartları: Ayrıca 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu Madde 13’e göre; “İş kazası;
a. Sigortalının iş yerinde bulunduğu sırada, b. İşveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle veya görevi nedeniyle, sigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa yürütmekte olduğu iş veya çalışma konusu nedeniyle iş yeri dışında, c. Bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının, görevli olarak iş yeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda, d. Emziren kadın sigortalının, çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda,
Sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen özüre uğratan olaydır” hükümleri olarak tanımlamıştır.
İş Kazası Araştırma Raporu Nasıl Düzenlenir?: İş kazası araştırma raporu düzenlemek, iş kazası sonrasında yapılacak resmî işlemler arasında yer alır. Rapor yazma süreci, bilgi toplama ile başlar ve gelecekteki kazaların önlenmesi için öneriler ile sona erer. Bu süreç dört temel adımda incelenebilir:
İş Kazası Hakkında Bilgi Toplanması: Bir iş kazası araştırma raporu yazabilmek için öncelikle kaza hakkında her türlü detayı ve bilgiyi edinmelisiniz. Örneğin;
• Tarih, saat ve kaza yeri • Kazadan etkilenen kişilerin isimleri, görevleri ve çalışma alanları • Görgü şahitlerinin isimleri
• Kazaya yol açan olay veya durumlar • Kaza anında kaza geçiren çalışanın tam olarak yaptığı iş • Çevresel koşullar (örneğin kaygan zemin, yetersiz aydınlatma, ses vb.) • Göreve uygunluk (görevler, eğitimler, teçhizatlar, • araçlar, malzemeler, KKD vb.) • Yaralanmalar (bedensel olarak yaralanan kısımlar • ve yaralanmaların boyutu ve doğası) • Yaralanan kişiler için tedavi türü • Zarar gören ekipman, malzeme vb.
Olay Akışının Belirlenmesi: Olay akışı üç farklı zaman diliminde değerlendirilebilir: Örneğin; iş kazasına neden olan faaliyet, kazanın oluş şekli, iş kazası anında çalışan ne yaptı.
Analiz: Elde edilen bilgiler ve teknik inceleme sonucunda iş kazası kök neden analizi yapılmalıdır. Bu analiz sırasında teknik bilgi edinmek için alanında uzmanlaşmış kişilere veya çalışma alanında daha tecrübeli şef, ustabaşı gibi görevlilere danışmak gerekebilir.
Kaza analizi şunları içerir:
• Birincil neden, kök neden (örn. Kaymaya neden olan ve yere düşen zeminde döküntü) • İkincil nedenler (örneğin, uygun çalışma ayakkabıları giymeyen veya görmeyi engelleyen bir yığın malzeme taşıyan çalışan) • Diğer katkıda bulunan faktörler (örneğin çalışma alanında arızalı lambalar)
Öneriler ve Alınması Gereken Önlemler: İş kazası raporunun en önemli bölümü, kazanın olmaması için yapılması gerekenler veya “ne yapılsaydı bu kaza olmazdı?” sorusuna cevap veren bölümdür. Kazanın kök nedeni doğru analiz edildiğinde alınması gereken önlemler kolaylıkla ortaya çıkacaktır.
İş Kazalarının Sonuçları ve Önemi
Tüm sağlık kuruluşlarında iş kazalarının kurumsal, bölgesel, ulusal ve uluslararası düzeylerde toplanması ve bu konuda daha geniş ölçekli önlemler alınması hedeflenmelidir.
Alınacak temel önlemler;
• Hastanelerde tehlikeler saptanmalı, bunlar • giderilmeye çalışılmalı, • Verilen eğitim programlarına katılım sağlanmalı, • Çalışma ortamı düzenlenmeli, • Periyodik muayeneler yapılmalı ve • Zararlı biyolojik, fiziksel, kimyasal ve psiko- sosyal stres vb. etkenler en aza indirgenmelidir.
Sağlık Kuruluşlarında Atık Yönetimi
Sağlık kuruluşlarında atık yönetimi çevre, toplum ve sağlık personeli sağlığı açısından önemli bir role sahiptir. Sağlık kuruluşları Çevre, İzin ve Lisans Yönetmeliği’ne
göre çevreye kirletici etkisi olan işletmeler sınıfında yer almaktadırlar.
Sağlık Kuruluşlarındaki Atıkların Sınıflandırılması
• Evsel Atık • Ambalaj Atığı • Tıbbi Atık • Tehlikeli Atık • Radyoaktif Atık • Tehlikesiz Atıklar
Atık yönetimi aşamaları; atıkların tespit edilmesi ve sınıflandırılması, kaynağında ayrı toplanması ve ambalajlanması, geçici depolanması, taşınması ve bertarafı aşamalarından oluşmaktadır.
Atıkların Kaynağında Ayrı Toplanması ve Ambalajlanması
Sağlıklı ve kontrollü bir atık yönetimi için ilk basamak olan atıkların sınıflandırılmasından sonra bu atıkları kaynağında doğru ekipmanlarda toplamak çok önemlidir.
• Tıbbi atıkların toplanmasında; yırtılmaya, delinmeye, patlamaya ve taşımaya dayanıklı, her iki yüzünde siyah renkli “Uluslararası Biyotehlike” amblemi ile “DİKKAT! TIBBİ ATIK” ibaresini taşıyan kırmızı renkli plastik torbalar kullanılır. • Patolojik atıklar diğer tıbbi atıklardan ayrı olarak delinmeye, kırılmaya ve patlamaya dayanıklı, su geçirmez ve sızdırmaz, üzerinde siyah renkli “Uluslararası Biyotehlike” amblemi ile siyah renkli “DİKKAT! PATOLOJİK TIBBİ ATIK” ibaresi taşıyan kırmızı renkli plastik biriktirme kapları içinde toplanır. • Kesici ve delici özelliği olan atıklar diğer tıbbi atıklardan ayrı olarak delinmeye, yırtılmaya, kırılmaya ve patlamaya dayanıklı, su geçirmez ve sızdırmaz, açılması ve karıştırılması mümkün olmayan, üzerinde siyah renkli “Uluslararası Biyotehlike” amblemi ile siyah harflerle yazılmış “DİKKAT! KESİCİ ve DELİCİ TIBBİ ATIK” ibaresi taşıyan plastik veya aynı özelliklere sahip lamine kartondan yapılmış kutu veya konteynerler içinde toplanır. • Tıbbi atık torbaları biriktirme süresince tıbbi atık kabı ya da kovası içerisinde muhafaza edilir. Tıbbi atık kabı ya da kovasının delinmeye, yırtılmaya, kırılmaya ve patlamaya dayanıklı, su geçirmez ve sızdırmaz, üzerinde siyah renkli “Uluslararası Biyotehlike” amblemi ile siyah renkli “DİKKAT! TIBBİ ATIK” ibaresi taşıyan turuncu renkli plastik malzemeden yapılmış olması zorunludur. • Tehlikeli atıklar ise her bir tehlikeli atık kodu için ayrı olmak üzere plastik, ağzı kelepçeli, sızdırmaz bidonlarda biriktirilmekte, her tehlikeli atık için yerleştirilen bu bidonların üzerinde mutlaka atığın adının, cinsinin ve tehlikelilik özelliklerinin bulunduğu etiket yapıştırılmaktadır.
Atıkların Geçici Depolanması
Kaynağında ayrı toplanmış tüm atıklar, sağlık kuruluşları içerisinden atık toplama araçları ile taşınarak geçici depolama alanlarına getirilirler. Tıbbi atıkların sağlık kuruluşu içinde taşınmasında kullanılan konteyner/kap/kova turuncu renkli olur, üzerlerinde siyah renkli “Uluslararası Biyotehlike” amblemi ile siyah renkli “DİKKAT! TIBBİ ATIK” ibaresi bulunur. Sağlık kuruluşlarından kaynaklanan evsel, ambalaj, tıbbi ve tehlikeli atıklar için ayrı ayrı depolar oluşturulur.
Atıkların Taşınması
Tıbbi atıkların taşınmasında her sağlık kuruluşu bağlı bulunduğu belediye ile sözleşme imzalamak zorundadır. Tehlikeli atıklar için ise her kuruluş tehlikeli atık taşıma ve bertaraf etme lisansına sahip firmalar ile anlaşma yoluna giderek atıklarını teslim ederler. Tıbbi ve tehlikeli atıklar için atık teslim etme sürecinde Çevre ve Şehircilik Bakanlığı tarafından kurulmuş olan MOTAT sistemi kullanılır. Sağlık kuruluşları evsel ve ambalaj atıkları için yerel belediye ile taşıma ve bertaraf sürecini yönetirler.
Atıkların Bertarafı
Tıbbi atıklar yakma ve sterilizasyon olmak üzere iki yöntem ile bertaraf edilebilir. Evsel atıklar katı atık düzenli depolama sahalarında bertaraf edilirken sağlık kuruluşlarından çıkan ambalaj atıkları geri dönüşüm sistemine katılırlar. Tehlikeli atıklar ise atık kodlarına göre yakılarak bertaraf edilir ya da sterilize edildikten sonra geri dönüşüm sistemine katılarak geri kazanıma dahil olurlar. Özetle atık hiyerarşisindeki sıralama şu şekildedir; önizleme, azaltma, tekrar kullanım, geri dönüşüm, enerji geri kazanımı, bertaraf.
Sağlık Kuruluşlarında İş Sağlığı ve Güvenliğinde Eğitim Konuları ve Yöntemleri
İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’na göre çalışanların eğitimi ve bilgilendirilmesi işverenin yasal yükümlülükleri arasındadır.
Eğitim Süreleri ve Konuları
1. Genel konular a) Çalışma mevzuatı ile ilgili bilgiler b) Çalışanların yasal hak ve sorumlulukları c) İş yeri temizliği ve düzeni ç) İş kazası ve meslek hastalığından doğan hukuki sonuçlar 2. Sağlık konuları a) Meslek hastalıklarının sebepleri b) Hastalıktan korunma prensipleri ve korunma tekniklerinin uygulanması c) Biyolojik ve psiko-sosyal risk etmenleri ç) İlk yardım d) Tütün ürünlerinin zararları ve pasif etkilenim 3. Teknik konular a) Kimyasal, fiziksel ve ergonomik risk etmenleri b) Elle kaldırma ve taşıma
c) Parlama, patlama, yangın ve yangından korunma ç) İş ekipmanlarının güvenli kullanımı d) Ekranlı araçlarla çalışma e) Elektrik, tehlikeleri, riskleri ve önlemleri f) İş kazalarının sebepleri ve korunma prensipleri ile tekniklerinin uygulanması g) Güvenlik ve sağlık işaretleri ğ) Kişisel koruyucu donanım kullanımı h) İş sağlığı ve güvenliği genel kuralları ve güvenlik kültürü ı) Tahliye ve kurtarma 4. Diğer konular (çalışanın yaptığı işe özgü yüksekte çalışma, kapalı ortamda çalışma, radyasyon riskinin bulunduğu ortamlarda çalışma, kaynakla çalışma, özel risk taşıyan ekipman ile çalışma, kanserojen maddelerin yol açtığı olası sağlık riskleri ve benzeri)
Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik’e göre çalışanların şu sürelerde eğitime tabi tutulması gerekmektedir:
Çok Tehlikeli Yılda en az bir defa En az 16 saat Tehlikeli İki yılda en az bir defa En az 12 saat Az Tehlikeli Üç yılda en az bir defa En az 8 saat
Eğitimin Temel Prensipleri
Eğitimin verimli olması için, eğitime katılacakların ihtiyacı olan konuların seçilmesine özen gösterilir. Eğitim, çalışanların kolayca anlayabileceği şekilde teorik ve uygulamalı olarak düzenlenir. Eğitimler çalışanlara bireysel ya da gruplar hâlinde uygulanabilir. Verilen eğitimin sonunda ölçme ve değerlendirme yapılır.
Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri;
• İş yerinde sağlık ve güvenlik hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanları ile iş yeri hekimleri, • Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim ve Araştırma Merkezi, • Üniversiteler ile kamu kurum ve kuruluşlarının eğitim birimleri tarafından verilir.