İŞG206U-İŞ SAĞLIĞI YÖNETİMİ
Ünite 4: Sağlık Kuruluşlarında İş Sağlığı ve Güvenliği
Giriş
İş sağlığı ve güvenliği, bireylerin kendi sağlıkları ve çalıştıkları kurumun faaliyeti açısından son derece önemlidir. Her iş yeri, çalışanlarını korumak ve iş sağlığını kollamak zorundadır. Bunun için ilk olarak çalışma ortamında yer alan riskler kaldırılmalıdır. İş ortamında risk unsuru içeren hususların olması tamamen işverenin sorumluluğundadır. Bu iş yerinde çalışanların kendini güvende olduğunu hissettirir. Güvende olduğunu hisseden bir birey hangi işte çalışırsa çalışsın etkin bir rol oynamaya çalışır ve performansını arttırmak için çaba sarf eder. Olayın başka bir yönü de iş yerlerinde bulunan bazı risk faktörlerinin çevre üzerinde de etkilerinin bulunmasıdır. Bu nedenle iş yerlerinin toplum sağlığı üzerinde de etkileri olmaktadır. Bu yüzden çalışan sağlığı ve güvenliği iş yerleri ve kurumlar açısından oldukça önemli bir yere sahiptir.
Sağlık Kuruluşlarında İş Sağlığı ve Güvenliğinin Temel Prensipleri
Geleneksel (reaktif) yaklaşımda, kazaların ve sistem bozukluklarının incelenmesi esastır. Olay sonrası inceleme ve işin yeniden düzenlenmesini hedef alır. Çağdaş güvenlik yaklaşımı (proaktif yaklaşım) ise, sistem bozukluğundan çok, güvenlik yönetim sisteminin incelenmesine, risk değerlendirme ve güvenlik kültürüne odaklanır. Olay gerçekleşmeden önce, çalışanların güvenliğini, üretim ve işletmenin güvenliğini dikkate almaktadır. İş Sağlığı Güvenliği Yasası (Kanun No. 6331), 30 Haziran 2012 tarihinde ilan edilerek kısmen yürürlüğe girmiştir. Kanun ile eski geleneksel “reaktif” yaklaşımlar yerini çağdaş “proaktif” yaklaşımlara bırakmıştır. Kanunda belirtildiği üzere iş sağlığı ve iş güvenliğinin temel amaçları şunlardır (Çalışanların korunması):
• Sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı oluşturmak, • Çalışanları çalışma ortamından kaynaklanan sağlık ve güvenlik risklerine karşı korumak, • Çalışanların sağlık, güvenlik ve refahını sağlamak ve geliştirmek, • Sağlık kurumunun korunması çerçevesinde kaza veya istenmeyen olayları önceden tespit edip gerekli önlemleri alarak, oluşabilecek direk ve dolaylı zarar ve ödemeleri önlemek.
Güvenlik Kültürü
Sağlığın korunması, kazaların engellenmesi noktasında güvenlik kültürünün oluşturulması son derece hayatidir. Güvenlik kültürü, hastalıkların, kaza ve bunlara bağlı yaralanmaların engellenmesi amacıyla bireysel ve toplumsal güvenliğin sağlanması, bireylerin riskler, hastalık ve kazalar hakkında bilgi ve inançlarını paylaşmasını sağlamak, güvenlik önlemlerine bağlılığını artırmak amacıyla davranış normları oluşturmak, örgüt sağlık ve güvenlik programının biçim ve yeterliliğine karar vermek olarak ifade edilebilir. Güvenliği sağlamanın üç ana uygulaması vardır:
1. Güvenliği ve sağlığı tehdit eden durumların ortadan kaldırılması, 2. Güvenliği ve sağlığı tehdit eden gelişmelerin zamanında saptanması, 3. Önlenemeyen durumların kötü sonuçlarının asgariye indirilmesi (riskin asgariye indirilmesi)
Güvenlik Kültürü Ölçülebilir mi?
Başarısı kanıtlanmış bir sistem olan DuPont Bradley Eğrisi’ne göre, ulusal ya da iş yerlerinin güvenlik kültürü seviyeleri belirlenebilir. Buna göre iş güvenliği kültürünün güçlendiği dört aşama; reaktif, bağımlı, bağımsız ve birbirine bağlı olarak isimlendirilmektedir. Reaktif aşama, iç güdülere dayalı iş güvenliği aşamasıdır. Çalışanlar sorunun bir parçasıdır, çözümün değil. Bağımlı aşama, gözetmenlere dayanan güvenlik aşamasıdır. Yine çalışanlar sorunun bir parçasıdır, çözümün değil. Ancak, atanan kişiler iş güvenliğinden sorumludur. Onlar, diğer çalışanların takip etmesi gereken kurallar, prensipler, talimatlar, prosedürleri oluştururlar. Bağımsız aşama, kendi-kendini korumaya dayalı iş güvenliği aşamasıdır Çalışanlar çözümün bir parçasıdır, sorunun değil. Her seviyedeki çalışanlar ve yöneticiler iş güvenliği donanımlarını doğru kullanma, prosedürlere uyma, eğitim ve bireysel taahhüt konusunda iş güvenliği sorumluluğu alır. Birbirine bağımlı aşama, ekip çalışmasına dayalı iş güvenliği aşamasıdır. Çalışanlardan oluşan ekipler güvenlik konusunu sahiplenir, çözüm üretirler. Her kademedeki çalışan ve yöneticiler, takım olarak emniyet için toplu sorumluluk alırlar. İş güvenliği, iş yükünün bir parçası olarak kabul edilir ve herhangi bir ekip üyesinin risk alması kabul edilmez.
Sağlık Sektörü Bağlamında Çalışma Ortamında Karşılaşabileceği Hastalıklardan Korunma Prensipleri
Sağlık sektörü çok çeşitli sağlık ve güvenlik riskleri ve tehlikeleri ile karşı karşıyadır. Çok çeşitli sınıflarda sağlık çalışanları mevcuttur. Sağlık hizmetleri verilirken değişik meslek gruplarından birçok insan bir arada çalışmaktadır. Bu yoğun ve yorucu çalışmalar sırasında elbette sağlık çalışanları pek çok hastalık ve kaza riskleri ile karşı karşıya kalmaktadırlar.
Sağlık Çalışanlarının Çalışma Ortamında Karşılaşabileceği Hastalıklardan Korunma Prensipleri
Yaşam, dünya tarihi boyunca tüm canlıların en dokunulmaz ve en çok korunan değeri olmuştur. Bunun için sağlıklı olmak gerekmektedir. Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) yaptığı tanıma göre: “Sağlık, sadece hastalık ve sakatlığın olmayışı değil, bedence, ruhça ve sosyal yönden tam iyilik hâlidir.” Sağılığı koruma ve hastalıklardan korunma prensiplerine baktığımızda çevreye ve kişiye yönelik önleme prensiplerinin olduğunu görüyoruz:
Çevreye yönelik koruma prensipleri; çevrede sağlığı olumsuz etkileyen biyolojik, fizyolojik ve kimyasal etkenleri yok ederek veya bu etkenlerin kişileri
etkilemelerini önleyerek, çevreyi olumlu hâle getirmektedir. Bu hizmetlere çevre sağlığı hizmetleri denir.
Kişiye yönelik korunma prensipleri; hekim, hemşire gibi sağlık meslekleri üyelerinin yürüttüğü hizmetlerdir. Bağışıklama, ilaçla koruma, erken tanı ve tedavi, düzenli beslenme, ana çocuk sağlığı, aşırı doğurganlığın denetimi, kişisel hijyen ve sağlık eğitimidir.
Temel Sağlık Hizmetleri
Temel sağlık hizmetleri “bilimsel ve uygulama olarak sağlam temelli, toplumsal olarak kabul edilebilir yöntem ve teknolojilere sahip, toplumdaki birey ve ailelerin katılımıyla evrensel olarak ulaşılabilir herkese gerekli olan hizmetlerdir; bir ülkenin sağlık sisteminin olduğu kadar sosyal ve ekonomik gelişmesinin de entegre bir parçası” olarak tanımlanmıştır. Sağlık hizmetleri; koruyucu, tedavi edici, rehabilite edici ve geliştirici sağlık hizmetleri olarak sınıflandırılır. Bağışıklama gibi koruyucu sağlık hizmetlerinde amaç bireyleri hastalık çıkmadan korumak, riskleri ve hastalık sıklığını azaltmaktır. Birincil (Primer) koruma). Meme kanseri tarama programları gibi hastalıkların erken tanı ve tedavisi, ikincil (sekonder) korumadır. Sakatlıkların en aza indirgenmesi ve rehabilitasyon hizmetleri ise üçüncül (tersiyer) koruma altında değerlendirilir. Kalp romatizması olan çocuklara semptomlar olmasa da iyileşmeden sonra bir süre daha antibiyotik verilmeye devam edilmesi buna örnektir.
Hastalık nedenleri iki grupta toplanır; Çevresel nedenler, bireyel-bünyesel nedenler. Çevresel nedenler; fiziki nedenler (ısı, soğuk, ışık, darbe), kimyasal nedenler (kanserojenler, zehirler), psikolojik nedenler (stres), sosyo-kültürel, ekonomik nedenlerdir. Bireysel-bünyesel nedenler ise; Aşırı vücut ağırlığı, hipertansiyon, sigara (tütün), alkol kullanımı, yüksek kolesterol, güvensiz cinsel ilişki, güvensiz içme suyu ve yetersiz çevre hijyeni, hava kirliliği, beslenme bozukluğu, vücut için gerekli bazı maddeleri eksiklikleri (vitaminler gibi).
Sağlık Çalışanı Sağlığı
Çalışan sağlığını koruma önlemleri esas olarak, “temel sağlık hizmetlerindeki” üçlü korunma ile aynıdır. Bunlara yönelik önlemler üç başlıkta toplanabilir:
1. Tıbbi korunma önlemleri, 2. İş yerindeki çalışma çevresine ait korunma önlemleri, 3. Çalışana ait korunma önlemleri
Tıbbi korunma yöntemleri; İşe giriş tıbbi kontrolleri (uygun işe yerleştirme, periyodik tıbbi kontroller, işe dönüş muayeneleri), eğitim ve uyarmadan oluşur.
İş yerindeki çalışma çevresine ait korunma önlemleri; İş yeri risklerinin saptanması, iş yeri ortam faktörlerinin belirlenmesi, iş yerindeki olası risklerin kontrol edilmesi (kaynakta kontrol, kaynakla çalışan arasında alınacak önlemler, çalışanda alınacak önlemler), yönetsel önlemlerden (iş yeri düzeni, uzun süre monoton
çalışmanın önlenmesi, vardiya ve rotasyon planlamaları) oluşur.
Çalışana ait korunma yöntemleri ise; Solunum sisteminin ve vücudun korunması (Önlük, eldiven, gözlük, baret, maske, koruyucu giysi, ayakkabı vb), kişisel hijyenden oluşur.
Sağlık Sektöründe Hastalıklar ve Tehlikeler
Bu grupta biyolojik tehlikelerden kaynaklanan hastalıklar, kimyasal tehlikelerden kaynaklanan hastalıklar ve fiziksel tehlikelerle kapalı ortam risklerinden kaynaklanan hastalıklar yer almaktadır. Biyolojik tehlikelerden kaynaklanan hastalıklar arasında hepatit B (HBV) ve insan bağışıklık yetersizliği virüsü (HIV) önemli bir yer tutmaktadır. Özellikle virüs bulaşı olan şırınga iğnelerinin batması önemli bir risktir. Olabildiğinde iğnesiz sistemler kullanılmalıdır. Tüberküloz da sağlık çalışanları için önemli bir biyolojik tehlikedir. Kimyasal tehlikelerden kaynaklanan hastalıklar arasında iritan ve sensitize edici maddeler, antiseptik ve dezenfektanlar gibi toksik (zehirli), formaldehit ve etilendioksit gibi mutajen, karsinojen ve teratojen maddeler ile oluşan çeşitli hastalık ve rahatsızlıklar mevcuttur. Fiziksel tehlikeler ve kapalı ortam risklerinden kaynaklanan hastalıklar arasında X- ışınları, radyasyon, UV lambaları gibi çeşitli faktörler veya yetersiz havalandırma ile oluşan hastalık ve rahatsızlıklar yer almaktadır.
Sağlık İşçileri İçin Sağlık ve Güvenlik Önlemleri
Sağlık sektörü içinde pek çok riski barındırmaktadır. İş kazaları sıkça meydana gelmekte, meslek hastalıklarına rastlanmaktadır. Diğer sektörlerden çok farklı olarak bu sektör çalışanlarının zaten işlerinin çoğu zaman bulaşıcı enfeksiyonlar ya da virüsler olduğu düşünüldüğünde bu tablo ortaya çıkmaktadır.
Sağlık sektörü çalışanları son derece stresli bir ortamda ve yoğun olarak çalışmaktadırlar. İnsanlar, ne yazık ki hastanelere ve sağlık merkezlerine en acılı ve sıkıntılı oldukları zamanda iyileşebilmek için gitmektedirler. Sağlık çalışanları bu nedenle hep üzüntülü ve acı insanlarla karşılaşmaktadırlar. Onları tekrar sağlıklarına kavuşturma çabası son derece zor ve ağır sorumluluk gerektiren bir iştir. Kimi zaman hastalar ve yakınları doktorları suçlamakta daha da kötüsü şiddet uygulamakta ve sağlık personeline saldırmaktadırlar. Bu açıdan hastane yönetimlerine, güvenlik birimlerine ve sosyal hizmet görevlilerine riskleri önlemek adına önemli roller düşmektedir.
Hastanelerde modern havalandırma ve tesisat sistemleri kullanılmalı, kimyasallar ve radyoaktif maddelere, kan ve solunum yoluyla, ortamda maruz kalma yoluyla ortaya çıkacak bulaşıcı hastalıklara karşı önlemler alınmalıdır. Kullanılan malzemeler steril bir ortamda saklanmalı ve atıkların yönetimi de dikkatle yapılmalıdır.