İş Sağlığı ve Güvenliğinde Önleme ve Koruma

Tehlike; iş yerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya iş yerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyelini ifade eder.

Risk; tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalini ifade eder.

İş sağlığı ve güvenliği önlemleri, kişinin huzurunun ve mutluluğunun sağlanmasını amaçlar. İş sağlığı ve güvenliği tedbirleri sayesinde kişilerin mesleki tehlikelerden mümkün olduğunca uzak bir ortamda çalışmaları sağlanır. Bu anlamda, çalışanlara sağlıklı ve güvenli bir ortamda çalışma şartları sağlanması, çalışan açısından bir temel hak olarak görülmektedir. İş güvenliği hakkı, her şeyden önce, işçinin yaşamını ve sağlığını güvence altına almayı amaçlar.

İş sağlığı ve güvenliği kültürü; bir işyerinin tüm üyelerinin İş sağlığı ve güvenliği ile ilgili tutumlarının, üstlendikleri rollerin, inançlarının, algılarının ve alışkanlıklarının toplamıdır.

İş sağlığı ve güvenliğinde önleme; işyerinde yürütülen işlerin bütün safhalarında iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümüdür.

İş sağlığı ve güvenliğinde koruma; sağlık ve güvenlik risklerinin önlenememesi durumunda çalışanların olumsuz etkilenmesini engelleyebilmek için yürütülen çalışmalardır.

İş kazası; (1) sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, (2) işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle sigortalı kendi adına ve hesabına bağımsız çalışıyorsa, (3) yürütmekte olduğu iş nedeniyle, bir işverene bağlı olarak çalışan sigortalının, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi nedeniyle asıl işini yapmaksızın geçen zamanlarda, (4) emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda, (5) sigortalıların, işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hâle getiren olaydır.

Meslek hastalığı; sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik halleridir.

İş sağlığı ve güvenliği kavramı, sanayileşmeyle başlayan fabrika tipi üretim sürecinde, işçilerin çalışma koşullarının iyileştirilmesi çalışmasıyla ortaya çıkmıştır. Bu kavram, çalışanların sağlığı ile ilgili en olumsuz koşulları ortaya çıkaran sanayi devrimiyle birlikte önemli bir çalışma olarak kabul edilmiştir.

İnsanların çalıştıkları iş ve bu açıdan yaşadıkları sağlık problemlerine yönelik olarak karşılaştıkları sorunları işaret eden ilk kişidir. İmhotep, M.Ö. 2600’lü yıllarda yaşamış ve Antik Mısır’da mimar ve mühendis olarak çalışmasının yanında hekimlik de yapmıştır. Özellikle Mısır piramitlerinin yapımı esnasında meydana gelen kazalarda çok sayıda kişinin ölmesi ve çalışanlarda sıklıkla bel sorunlarının görüldüğüne yönelik tespitlerde bulunan İmhotep, modern tıbbın babası olarak kabul edilen Hipokrat’tan yüzyıllar önce bu tespitleri yapmıştır.

Osmanlı İmparatorluğu’nda I. Tanzimat Dönemi ve öncesindeki düzenlemeler şöyle sıralanabilir:

• 1502 tarihli Bursa Belediye Kanunu
• 1766 tarihli Kütahya Fincancılar Sözleşmesi
• Loncalar + Orta sandığı ve Teavün sandığı
• Ahilik Teşkilatı’nın Lonca teşkilatı haline geldi.

Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemi’ndeki düzenlemeler şöyle sıralanabilir:

• 1850 tarihli Polis Nizamnamesi
• 1865 tarihli Dilaver Paşa Nizamnamesi
• 1869 tarihli Maadin Nizamnamesi
• 1871 Ameleperver Cemiyeti
• 1876 tarihli Mecelle Kanunu.

Türkiye’de Cumhuriyet’in ilanından sonraki yasal düzenlemeler şöyle sıralanabilir:

• 1921 tarihli Ereğli Kömür Havza Yasası
• 1924 tarihli Hafta Tatili Yasası
• 1926 tarihli Borçlar Kanunu
• 1920 yılında Sağlık Bakanlığı kuruldu
• 1930 tarihli Umumi Hıfzıssıhha Kanunu
• 1930 tarihli Belediyeler Yasası
• 1935 tarihli Ulusal Bayram ve Genel Tatiller Hakkında Kanun
• 1937 tarihli 3008 Sayılı İş Kanunu
• 1945 tarihli İşçi Sigortaları Kurumu ve İş Kazaları, Meslek Hastalıkları ve Analık Sigortaları Kanunu
• 1945 yılında Çalışma Bakanlığı kuruldu
• 1946 tarihli Çalışma Bakanlığı’nın Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun
• 1950 yılında Emekli Sandığı kuruldu
• 1952 yılında Türk İş kuruldu
• 1955 yılında Yakın ve Orta Doğu Çalışma Enstitüsü (YODÇE) kuruldu
• 1964 tarihli 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu
• 1967 yılında Disk kuruldu
• 1969 yılında İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Merkezi (İSGÜM) kuruldu
• 1967 tarihli 931 sayılı İş Kanunu
• 1971 tarihli 1475 sayılı İş Kanunu
• 1971 yılında Bağkur kuruldu
• 1973 tarihli iş yeri hekimi ve iş yeri güvenlik elemanı istihdamı zorunluluğu getiren genelge
• 1974 yılında İşçi sağlığı ve güvenliği tüzüğü yayınlandı
• 1976 yılında Hak- İş kuruldu
• 1979 yılında İş Teftiş Kurulu Başkanlığı Kuruldu
• 1985 yılında YODÇE ismi Yakın ve Orta Doğu Çalışma Eğitim Merkezi (YODÇEM) olarak değişti
• 2000 yılında İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü kuruldu
• 2003 tarihli 4857 sayılı İş Kanunu
• 2003 YODÇEM ismi ÇASGEM (Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim ve Araştırma Merkezi) olarak isim değiştirdi
• 2003 tarihli İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği
• 2006 tarihli 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu
• 2008 tarihinde 4857 Sayılı İş Kanunu İSG maddelerinde değişiklik yapıldı
• 2013 tarihinde 6331 Sayılı İSG kanunu yürürlüğe girdi.

Risk değerlendirmesi; iş yerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek risk derecelendirmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gereken çalışmaları ifade eder.

Kabul edilebilir risk seviyesi, yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına uygun, kayıp veya yaralanma oluşturmayacak risk seviyesini ifade eder.

Risk yönetimi, iş yerlerinde, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili tehlikeleri belirleme, belirlenen tehlikelerin çalışanlara, üretime ya da işyerine zarar verme olasılığını saptayarak riskleri derecelendirme, oluşabilecek zararları azaltmak için önleyici tedbirlerin uygulanmasına öncelik verme sürecidir.

Risk yönetiminin beş adımı şöyle sıralanabilir:

1. Tehlikeleri tanımlama: İlk olarak işyerinde çalışanlara, ürünlere, iş ekipmanlarına nelerin zarar verebileceği belirlenir.
2. Tehlikeleri değerlendirmek: Kimlerin ve nasıl zarar göreceği belirlenir.
3. Riskleri derecelendirmek ve önlemlere karar vermek: Bu adımda derecelendirilmesine karar verilen tehlikelerin her biri için tek tek risk ağırlık oranları hesaplanarak riskler önem sırasına konulur.
4. Bulguların kaydedilmesi ve kontrol önlemlerinin uygulanması: İkinci ve üçüncü aşamalarda alınması uygun görülen tedbirler (hemen ortadan kaldırılabilecek olan tehlikeler için olanlar) acilen uygulanır ve tehlikenin yeniden meydana gelmemesi için uygun bir kontrol zaman aralığı belirlenir.
5. Denetim, izleme, gözden geçirme ve gerekli hallerde iyileştirme: Çalışma alanlarında gerçekleştirilen risk yönetiminin tüm seviyeleri ve uygulanması denetlenir, izlenir ve plana uymayan yerler gözden geçirilerek sürekli iyileştirme kapsamında gerekli görülürse güncellenir.

PUKÖ anlayışı kuruluşlar tarafından devamlı ilerlemeyi sağlamak için kullanılan yinelemeli bir prosestir. Bu proses bir yönetim sistemine ve onun her bir öğesine şöyle uygulanır:

Planla: İSG riskleri ve İSG fırsatları ile diğer fırsatları değerlendir ve sapta. Kuruluşun İSG politikasına uygun şekilde sonuçlar almayı sağlayacak İSG hedeflerini ve gerekli prosesleri belirleme.

Uygula: Planlandığı şekilde prosesleri uygula.

Kontrol et: İSG politikası ve İSG hedeflerine göre faaliyet ve prosesleri izle, ölç ve sonuçları raporla.

Önlem al: Beklenen sonuçlara ulaşmak üzere İSG performansını devamlı iyileştirmek için gerekli önlemleri al.

Çalışanların sağlık ve güvenliklerini korumak için çalışma ortamlarındaki tehlikelerin azaltılması, önlenmesi, tamamen ortadan kaldırılması için işveren tarafından uygulanan yöntemlerin tamamına İş Sağlığı ve Güvenliği önleme ve koruma politikaları denir.

Ülkemizde ilk defa 2005 yılında 155 sayılı ILO sözleşmesi gereği “Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği Konseyi” oluşturulmuş ve konsey tarafından 2006-2009 yıllarını kapsayan Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği I. Politika Belgesi yayımlanmıştır. 2009 yılında, 2009-2013 yıllarını kapsayan Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği II. Politika Belgesi yayımlanmıştır. 2014 yılında ise, 2014-2018 yıllarını kapsayan Ulusal İş Sağlığı ve Güvenliği III. Politika Belgesi yayımlanmıştır.

Ulusal İSG politikasının amacı, İşten kaynaklanan, işle bağlantılı ya da işin yürütümü sırasında meydana gelen kaza ve yaralanmaların ve çalışma ortamına özgü tehlikelerin sebeplerinin mümkün ve makul ölçüde en aza indirilmek suretiyle önlenmesidir.

En iyi politika dışarıdan alınan ya da işyerinin dışındakiler tarafından yazılan değil işyerine yönelik olarak yazılmış olandır. İşveren, politikanın yazılmasında çalışanlardan birine görev verebilir. Ancak politikanın içeriği çalışanlara bir taahhüt teşkil ettiğinde tamamen işverenin sorumluluğudur. Politika belgesi işyerinin en üst düzey yöneticisi tarafından imzalanmalı ve tarih atılmalıdır.

Her bir işletmede iş sağlığı güvenliği politikasının yazılı hâle getirilmesi büyük önem arz eder. Yazılı bir iş sağlığı ve güvenliği politikası, Politika Beyannamesi olarak adlandırılır ve etkin bir iş sağlığı ve güvenliği programının geliştirilmesinde son derece önemli bir role sahiptir.

Başarılı bir politika için tüm çalışanların bu politikanın farkındalığına varmalarının sağlanması gerekir. Bir iş yerinin politikasını uygulama planı çalışanlara günlük çalışmalarında, güvenlik toplantılarında, oryantasyon ve hizmet içi eğitim toplantılarında sürekli hatırlatılır. Çalışanların iş tanımlarında sağlık ve güvenlik ile ilgili politikadan bahsedilebilir. Her çalışana işe başladığı anda politika beyannamesinden bir kopya verilebilir ve kendisine bu politikaya uymanın görevde kalma koşulu olduğu söylenebilir. İş yerindeki uygun alanlara işaret ve dikkat çeken yazılar asarak, sağlık ve güvenlik konusunda iş yerinin bültenlerinde denemeler yayınlayarak, iş yeri el kitapçığında sürekli olarak politikasına göndermeler yaparak işyeri politikası, sürekli olarak güçlendirilebilir. Politikanın uygulanmasında sağlık ve güvenlik çalışmaları belirlenmeli ve ayrılmalıdır.