İŞG202U-SEKTÖREL İŞ SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ
Ünite 6: Tekstil ve Hazır Giyim Üretim Sektöründe İş Sağlığı ve Güvenliği
Tekstil ve Hazır Giyim Üretim Sektörü
Tekstil ve hazır giyim sektörü, sermaye birikimi ve nitelikli iş gücü istihdamı açısından her ülke için önemli olan iş kollarındandır. Son yıllarda hızlanan küreselleşmenin etkisiyle dünya hazır giyim sektöründe büyük gelişmeler yaşanmıştır. Değişen talepler doğrultusunda esnek üretim olanağının en fazla olduğu bu sektör, esnek üretim tarzına uygun olarak uluslararası yaygın bir üretim ağına sahiptir. Büyük tekstil ve hazır giyim şirketleri, bir taraftan merkezlerinde nitelikli, çekirdek iş gücünü koruyarak üretimi, diğer taraftan da daha az nitelikli çevre iş gücü ihtiyacını gerek iç piyasadaki diğer küçük firmalardan, gerekse iş gücünün ucuz olduğu ülkelerdeki daha küçük şirketlere fason iş vererek sağlamaktadır.
Tekstil ve Hazır Giyim Sektörü İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatı
Tekstil sektörü alanına özel bir yasal düzenleme yoktur. Fakat tüm dünyada uygulanan sistematik iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinin en önemli kaynağı olarak gösterilen mevzuat girişimi, çalışanların iş yerindeki güvenliklerini ve sağlıklarını iyileştirmeye teşvik eden önlemler hakkındaki 89/391/EEC sayılı AB Çerçeve Direktifidir. Bu çerçeve direktifinde hem kamu sektöründe hem de özel sektörde yer alan tüm işyerleri için İSG yönetiminde geçerli genel ilke ve süreçlerle ilgili bilgi verilmiştir. Bu direktifin temel amacı çalışanların sağlık ve güvenlik koşullarının sürekli olarak geliştirilmesi hedeflenmektedir.
Tekstil ve Hazır Giyim Üretim Süreçleri
Tekstil ve hazır giyim sektörü, elyaf ve ipliği kullanım eşyasına dönüştürecek süreçleri kapsayan işlemleri içerir. Bu tanıma göre; sektör elyaf hazırlama, iplik, dokuma, örgü, boya, baskı, apre, kesim, dikim üretim süreçlerini kapsamaktadır. Elyaftan iplik ve mamul kumaşa kadar olan kısım tekstil, kumaştan giyim eşyası elde edilene kadar olan süreç ise hazır giyim sektörünün içinde değerlendirilmektedir. Sektörün nihai kullanıma yönelik ürünleri çok genel olarak hazır giyim, hazır eşya ve teknik tekstiller olarak gruplandırılmaktadır. Sektör, işçilerin çalışma koşulları, çalışma süreleri, kayıt dışı ödemeler ve asgari ücretin altında ücret uygulaması gibi sorunlar nedeniyle çalışma mevzuatı açısından ayrı bir önem taşımakta ayrıca kadın işçiliğin yaygın olduğu sektör kadın işçilerin çalışma koşulları bakımından özel bir öneme sahip olmaktadır. Bu nedenle, hazır giyim sektörünün üretim süreçlerine ayrıntılı olarak tanımlamakta fayda vardır.
Üretim İş Akışı
Pamuklu tekstil ürünleri üretimi ana hatlarıyla aşağıda belirtilen aşamalardan oluşmaktadır:
• İplik Üretimi • Kumaş Üretimi • Terbiye • Hazır Giysi Üretimi-Konfeksiyon
Tekstil ve Hazır Giyim Üretim Sektöründeki Tehlike ve Riskler
Sektörde Karşılaşılan Mesleki Kaza ve Hastalıklar
Tekstil ve hazır giyim sektörünün büyümesiyle beraber gelişen teknoloji, çalışanların karşılaştığı güvensiz durumların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Güvensiz durumların yanı sıra çalışanların mevcut duruma ayak uydurmaya çalışması fizyolojik, psikolojik baskılar oluşturmasına neden olmaktadır. Bu tür olumsuzluklar çalışanların güvensiz davranış sergilemelerine neden olmaktadır. Bu sektördeki hem güvensiz davranışlar hem çalışanların karşılaştığı güvensiz durumlar iş verimini de etkilemekte ve bütün bunlardan dolayı da sağlıkla ve güvenlikle ilgili alınan önlemleri önemli kılmaktadır. Tekstil ve hazır giyim sektörü iş kazası ve meslek hastalıklarına neden olabilecek iş sağlığı ve güvenliği açısından birçok risk içermektedir. Bu riskler genel olarak; “İş yerlerindeki makinelerde açıkta bulunan hareketli aksamlar, gürültü, tehlikeli kimyasallar, ortama yayılan ısı veya sıcaklık, kimyasal ve elyaf tozları, kimyasal buharları, basınçlı kaplar ve oturarak veya ayakta olacak şekilde sabit uzun süreli çalışmalar gibi iş sağlığı ve güvenliği riskleri” bulunmaktadır.
Sektörde Karşılaşılan Kazalar
Tekstil sektörünün tüm aşamalarında birçok makine kullanılır. Bu makinelerin kullanımı sırasında gerekli önlemler alınmadığı takdirde ciddi iş kazaları yaşanabilir. Özellikle makinelerin hareketli kısımlarına parmak, el ve kolların sıkışması ezilmelere kopmalara, kırılmalara ve ampütasyona neden olabilecek sonuçlar doğurabilir. Ayrıca, yangınlara bağlı olarak; cilt ve dokuda yanık hasarları, yanıklara bağlı nekroz, infeksiyon, stres ülserleri, doku hasarları, ölüm vb., kızgın gaz ve dumanların solunması sonucu oluşan yanıklar, başta karbonmonoksit olmak üzere yanan maddelerin cinsine bağlı olarak ortama yayılan gaz, duman, sis ve buhar hâlindeki toksik maddelere maruziyetten kaynaklanan zehirlenme ve boğulmalar meydana gelebilmektedir.
Tekstil ve Hazır Giyim Üretim Sektöründe Riskler, Mesleki Hastalıklar
• Kimyasal Etkenler: Metaller ve metalsiler, gazlar, çözücüler asit ve alkali maddeler, pestisitler • Fiziksel Etkenler: Gürültü, titreşim, termal aydınlatma iyonize ve iyonize olmayan ışınlar, alçak ve yüksek basınç • Biyolojik Etkenler: (Bakteriler, Virüsler, Parazitler • Tozlar (Biyolojik Yapılı; inert tozlar, toksik tozlar, alerjik tozlar, fibrojenik tozlar, kanserojen tozlar kimyasal yapılı; Organik tozlar; pamuk tozu, gübre tozu, kümes hayvanlarının tüyü, mantar sporları; İnorganik tozlar: demir, dökümhane, kömür, kum (silis), asbest, çimento) meslek hastalığına neden olan temel etkenlerdir.
Kimyasal Tehlike ve Riskler
Tekstil ürünlerinin üretiminde kullanılan çok çeşitli kimyasal maddeler vardır. Bunlar boyalarda, yapıştırıcılarda, kumaşların işlenmesinde kullanılan ve insan sağlığına zararlı olabilen tehlikeli maddelerdir. Bunlardan azo boyar maddeler, kanserojen boyar maddeler, fitalatlar ve perflorlu bileşikler kanserojen maddelerdir. Kanserojen boyar maddeler deriye temas ettiklerinde kolayca emilirler. Tekstil sektöründe çalışanlarda sık görülen kanser türlerinden biri mesane kanseridir Tekstil sektöründe kullanılan kimyasalların önemli bir bölümünü asit, baz ve tuzlar oluşturmaktadır. Genel olarak kullanılan bu maddelerin “Tehlikeli Kimyasallar” kapsamına girdiği görülmektedir. Tekstil sektörü çalışanları özellikle terbiye işlemlerinin hemen her aşamasında sıklıkla bu kimyasalların etkilerine maruz kalmaktadırlar. Yukarıda belirtildiği gibi bu kimyasallar çalışanların vücuduna solunum, sindirim ve cilt yoluyla alınmakta ve kimyasallardan etkilenme sonucu atopik dermatit başta olmak üzere alerjik astım, alerjik konjuktivit gibi sağlık sorunları, sıcak ortamda çalışma sonucu sıcak çarpması, yüksek tansiyon, ritim bozuklukları vb. sağlık sorunlarına yol açabilmektedir.
Toz ve Lif Maruziyeti
Pamuk üretiminin tüm aşamalarında çalışan işçiler pamuk tozu solumak durumunda kalabilirler fakat en fazla iplik üretimi, dokuma ve örme işlerinde çalışanların bisinozis hastalığına yakalanma riskleri artar. Bissinozun önlenmesi için alınması gerekli tedbirler;
1. Tozu kontrolü 2. İşe giriş muayeneleri 3. Periyodik muayeneler 4. Meslek hastalığı afişleri ve eğitim 5. Kişisel koruyuculardır.
Avrupa Birliği’nde bissinozis meslek hastalığı olarak kabul edilmiştir.
Tekstil ürünleri çok çeşitli olduğundan, yapılan her işin çalışanlara farklı ve kendine özgü zararlar vermesi mümkündür; tekstil sektöründe, kot taşlamacılığına bağlı silikoz mesleki akciğer hastalığı görülmektedir. Ülkemizde, püskürtme işleminde kum, silis tozu veya silika kristalleri içeren herhangi bir madde kullanılması yasaklanmıştır.
Fiziksel Tehlike ve Riskler
Fiziksel ajanlara maruz kalan çalışanlar dokuma, eğirme, dikiş, bükme ve kesme sırasında gürültü ve titreşime maruz kalabilmektedir.
1. Gürültü, 2. Aydınlatma, 3. Titreşim, 4. Ergonomi, 5. Termal konfor
Biyolojik Tehlike ve Riskler
Bakteri, virüs, parazit ve mantar enfeksiyonları, alerjik reaksiyonlar, zehirlenmeler (besin zehirlenmeleri, alerjik dermatit, alerjik rinit, alerjik astım, tinea pedis, şarbon vb.) görülür.
Psikososyal Risk Etmenleri
Çalışma temposunun yüksek olması, çalışma temposunun sık sık değişmesi, talebin hızlı değişimine bağlı gece postalarında vardiyalı çalışma düzenine geçişler, fazla çalışma ya da fazla sürelerle çalışmalar, sosyal güvencesinin olmaması, uygunsuz fiziksel ortamlarda çalışma, çalışanlar arasında iletişim bozukluğu, iş güvencesinin olmaması, görev tanımlarının net olmaması, psikolojik taciz (mobbing), ayrımcı politika vb. psikososyal etmenler çalışanlar üzerinde stres kaynağı oluşturur. Bu durumlar çalışanlarda zamanla psikolojik sorunlar oluşturarak uyku bozuklukları, sinirlilik, iletişim sorunları, davranış bozuklukları, çalışanlar arası ya da idare ile ilgili problemler, dikkat eksikliği, iş kazalarına eğilim, bağışıklık sistemi zafiyetine bağlı enfeksiyon artışları, kas krampları ve ağrılar, yüksek tansiyon, ritim bozuklukları, sindirim sistemi bozuklukları vb. sorunlara yol açar.
Tekstil ve Hazır Giyim Üretim Sektöründe Risk Yönetimi
Bu risk değerlendirme yönetim süreci tekstil ve hazır giyim sektöründeki iş yerlerinde tehlikelerin ve bu tehlikelerden kaynaklanacak risklerin belirlenmesinde ve bu risklere karşı önlem alınmasında yapılması gerekenleri ortaya koyan ‘Aile, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu Başkanlığı’ tarafından işverenlerin eğitimi ve iş mevzuatından kaynaklanan yükümlülükleri konusunda bilinçlendirilmeleri amacıyla hazırlanmış el kitapları serisi içinde yer alan kitapçıktan derlenmiştir.
Bu risk değerlendirme yönetim süreci rehberinde, tekstil ve hazır giyim üretim işlerinde başlıca riskler ve iş yerlerinde iş sağlığı ve güvenliği konusunda dikkat edilmesi gereken bazı hususlar sıralanmıştır:
1) Tozlardan Kaynaklanan Meslek Hastalıkları 2) Yangın 3) Tehlikeli Kimyasallardan Kaynaklanan Riskler 4) Gürültü 5) İş Ekipmanları ve Hareketli Aksamlardan Kaynaklanan Riskler 6) İş, İşlemler ve Ergonomik Olmayan Çalışma Şekillerinden Kaynaklanan Riskler 7) Uygun Olmayan Termal Konfor Şartlarından Kaynaklanan Riskler
olarak sayılabilir.
Tozlardan Kaynaklanan Meslek Hastalıklarını Önle
Silikozis ve bissinozun önlenmesi için alınması gereken önlemler:
a. İş yerlerinde tozun yayılmasını önlemek için mümkünse otomatik sistemler kurun ya da uygun havalandırma vb. yöntemlerle tozun
yayılmasını önleyin. Havalandırma tesisatının düzenli olarak bakım ve kontrolünü yaptırın. b. Risk değerlendirmenizde belirlediğiniz aralıklarda toz ölçümlerini yaptırın, değerlerin mesleki maruziyet sınır değerlerinin altında olmasını sağlayın. c. Çalışanlarınızın işe giriş ve periyodik sağlık muayenelerini aksatmayın. Çalışanları meslek hastalığı, belirtileri, korunma yolları konusunda bilgilendirin ve bu konuda eğitim sağlayın, gerektiğinde bu bilgileri afişler, broşürler vb. ile destekleyin. d. Bütün önlemlere rağmen toz miktarı tehlikesiz seviyeye düşürülemiyorsa ya da arızi durumlarda kullanılmak üzere çalışanlara uygun nitelikte kişisel korunma donanımı verin ve kullanılmasını sağlayın.
Yangın Riskine Karşı Önlem Al
Yangın istenmeyen ve kontrol edilemeyen yanma olayı olup, yangının olabilmesi için ortamda yanıcı madde, oksijen ve ısı gereklidir. Bunlardan yanıcı madde tekstil iş yerlerinde işin gereği olarak bulunmaktadır. Tekstil sektöründe yangın riskini oluşturan yanıcı maddeler (tehlikeler) başlıca iki başlık altında toplanabilir.
1. Sektörün ham maddesi olan elyaflar 2. Üretimde kullanılan kimyasallar
Hem ham maddelerin iş yerinde dağınık ve büyük miktarlarda bulunması hem de üretim sürecinde oluşan tozların çeşitli yerlerde birikmesi sonucu ortamda büyük ölçüde yanıcı madde birikmesi yangın riskini arttırır. Ayrıca ortamdaki sıcak yüzeyler, kıvılcım veya açık alevler yangının başlamasına neden olabilir. Yangınla mücadelede alınması gereken önlemler alınmalıdır.
Tehlikeli Kimyasallardan Kaynaklanan Riskleri Gider
Tekstil ve hazır giyim sektöründe çeşitli işlemler için bazı organik ve anorganik asitler, bazlar (kostik soda), polivinil asetat, hidrojen peroksit, tuzlar tekstil mamullerine renk veren boyar maddeler vb. kimyasallar kullanılmaktadır. Genel olarak boya işlemi yapan işletmeler dışında kimyasal kullanımı yoğun olmamakla beraber işletmelerin; ön terbiye (yıkama, yakma, beyazlatma vb.), boyama, baskı ve apre bölümlerinde yoğun olarak kimyasal kullanımı mevcuttur.
Gürültüye Karşı Önlem Al
İş yerlerinde gürültünün önlenmesi, gürültü önlenemiyorsa azaltılması ve her durumda da kişilerin maruziyetinin önlenmesi çalışmalarında ilgili mevzuatla birlikte önlemlere de uyulması veya başka önlemlerle gürültü riskinin ortadan kaldırılması tam olarak kaldırılmıyorsa kabul edilebilir seviyeye indirilmesi gerekmektedir.
İş Ekipmanları ve Hareketli Aksamlardan Kaynaklanan Riskleri Gider
Tekstil ve hazır giyim sektörünün bütün bölümlerinde kullanılan iş ekipmanlarında (makine ve tezgahlar vb.)
hareketli aksamlar tehlike oluşturmakta ve bu tehlikelerin yol açtığı işçilerin kolunun, elinin, parmaklarının ya da vücudunun başka bölümlerinin hareketli aksamlar arasında sıkışarak ezilmesi, kopması, kırılması vb. şeklinde iş kazası geçirme riski bulunmaktadır. İş ekipmanlarında ilgili mevzuatla birlikte aşağıdaki önlemlerin alınması da önerilir.
İş, İşlemler ve Ergonomik Olmayan Çalışma Koşullarından Kaynaklanan Riskleri Gider
Doğal olmayan uygunsuz duruşlar kas ve eklemlere baskı yapması sonucu vücudun fiziksel limitlerini zorlayarak kas-iskelet sistemi rahatsızlıklarına sebep olur ve iş stresini arttırır. İş yerlerinde mevzuat hükümleri ile birlikte çeşitli hususların da dikkate alınarak önlemler alınmasının yararlı olacağı önerilmektedir.
Uygun Olmayan Termal Konfor Şartlardan Kaynaklanan Risklere Karşı Önlem Al
Termal konfor şartları iş verimliliğini, çalışanların sağlık ve güvenliğini ve psikolojik durumlarını etkileyen önemli hususlardan biridir. Tekstilde teknolojik nedenlerle bazı bölümlerde belirli sıcaklık ve nem oranını sağlamak zorunda olmak çalışma koşullarını zorlaştırabilmektedir. Bu konuda mevzuata uymakla beraber çeşitli önerileri de dikkate almak yararlı olacaktır.
İş Sağlığı ve Güvenliği ile İlgili Diğer Hususlara Uy
İş yerinize özgü risk değerlendirmesini yapın veya yaptırın. Mevzuatta belirlenen durumlarda ve aralıklarda yenileyin
Çalışan Sayısına Bağlı Yükümlülüklerini Yerine Getir
İş Güvenliği Uzmanı ve İş Yeri Hekimi görevlendirin (Kamu kurumları ve 50’den az çalışanı olan az tehlikeli sınıfta yer alan iş yerlerinde 2024 yılından itibaren). İş yeriniz çok tehlikeli sınıfta ise ve 10 ve daha fazla çalışanınız varsa Diğer Sağlık Personeli görevlendirin (Tam süreli iş yeri hekimi görevlendirdiyseniz zorunlu değil).
Sağlık Gözetimi Yap
Çalışanlarınızın; İşe girişlerinde, iş değişikliğinde, iş kazası, meslek hastalığı veya sağlık nedeniyle tekrarlanan işten uzaklaşmalarından sonra işe dönüşlerinde talep etmeleri hâlinde, az tehlikeli sınıftaki işlerde en geç beş yılda bir, tehlikeli sınıftaki işlerde en geç üç yılda bir, çok tehlikeli sınıftaki işlerde en geç yılda bir, özel politika gerektiren grupta yer alanlardan çocuk, genç ve gebe çalışanlar için en geç altı ayda bir sağlık muayenelerini yaptırın.