İŞG201U-İŞ HİJYENİ VE ERGONOMİ
Ünite 3: İş Hijyeni Test ve Ölçümü
Giriş
Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO) verilerine göre her yıl 300 milyondan fazla iş kazası meydana gelmekte ve 2,3 milyondan fazla insan iş kazası veya meslek hastalığı neticesinde vefat etmektedir. Meslek hastalıkları, yaralanmalar ve hastalıkların sonuçlarını ve boyutunu anlayabilmek İş Sağlığı ve Güvenliği ile İş Hijyeni çalışmalarında etkin tekniklerin kullanımı zaruri hâle getirmektedir.
20 Haziran 2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun ilgili 10, 24, 27, 30 ve 31. maddelerine göre, iş yerleri ile bu iş yerlerindeki iş hijyeni test, ölçüm ve analizini yapan özel veya kamuya ait kurum ve kuruluşların iş hijyeni test, ölçüm ve analizleri yaptırmaları konusunda uyması gereken hükümler bulunmaktadır. Burada istisna olarak aşağıda yer alanların belgelendirme ve yetkilendirmelerine gerek bulunmamıştır:
• Kendi iş yerine ve çalışanlarına yönelik iç kontrol amacıyla iş hijyeni test, ölçüm ve analizi yapan laboratuvarlarda • İş Sağlığı ve Güvenliği Araştırma ve Geliştirme Enstitüsü Başkanlığı laboratuvarlarında • Ayrıca aşağıda belirtilen faaliyetler iş hijyeni test, ölçüm ve analizi kapsamı dışındadır: • Türkiye Atom Enerjisi Kurumunun kendi mevzuatı çerçevesinde gerçekleştirdiği iş hijyeni test, ölçüm ve analiz faaliyetleri • Çalışanın sağlık durumunu belirlemek üzere yapılan ölçüm, test ve analiz faaliyetleri • Çalışandan alınan biyolojik numuneler üzerinde yapılan ölçüm, test ve analiz faaliyetleri
İş hijyeni test, ölçüm ve analizini konusunda bazı önemli kavramlar şöyle özetlenebilir:
İş hijyeni test, ölçüm ve analizi, çalışma ortamında bulunan, çalışanların sağlığını olumsuz yönde etkileyebilecek her türlü gürültü, titreşim, aydınlatma, iyonlaştırıcı olmayan radyasyon gibi fiziksel; toz, gaz, buhar gibi kimyasal ve virüs, bakteri, mantar gibi biyolojik etkenlerin nicelik ve nitelik tayininin yapılmasıdır. Karşılaştırma testi, önceden belirlenen koşullara göre laboratuvarlar tarafından, aynı veya benzer öğeler üzerinde yapılan ölçüm ve analizlerin organize edilmesi, gerçekleştirilmesi ve değerlendirilmesidir.
Akreditasyon, iş hijyeni ölçüm, test ve analizi yapmak üzere kurulmuş laboratuvarların, muayene ve belgelendirme kuruluşlarının ulusal ve uluslararası kabul görmüş teknik kriterlere göre değerlendirilmesi, yeterliliğinin onaylanması ve düzenli aralıklarla denetlenmesidir. Akreditasyon Kurumu, Türk Akreditasyon Kurumunu (TÜRKAK) veya Avrupa Akreditasyon Birliği, Uluslararası Laboratuvar Akreditasyon Birliği ve Uluslararası Akreditasyon Forumu ile karşılıklı tanınma anlaşması imzalanmış akreditasyon kurumlarından birisidir. Akreditasyon standardı ise, TS EN
ISO/IEC 17025 “Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yeterliliği İçin Genel Şartlar” standardıdır.
Laboratuvar, iş hijyeni ölçüm, test ve analizi yapmak üzere kurulmuş, özel veya kamu kurum ve kuruluş laboratuvarıdır. Laboratuvar üst yönetimi ise, laboratuvarın Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde yayımlanmış olan kurucusunu veya ortaklarıdır. Referans maruziyet süresi, belli bir maddenin sınır değeri için belirtilmiş süredir.
Yerinde inceleme, ön yeterlik veya yeterlik belgesi alacak laboratuvarın, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğünce ilgili mevzuat hükümlerini yerine getirip getirmediğini belirlemek amacıyla değerlendirilme ve raporlanmasıdır.
Yeterlik belgesi, ilgili mevzuat hükümlerini yerine getiren laboratuvara İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü tarafından verilen belgedir. Yeterlilik deneyi, birden fazla laboratuvarın performansının değerlendirilmesi amacıyla katılımcılardan bağımsız ve tarafsız bir tüzel kişilik veya kuruluş tarafından düzenlenen karşılaştırma programıdır. Uluslararası izlenebilirlik ise bir ölçüm sonucunun, her biri ölçüm belirsizliğine katkıda bulunan kalibrasyonlardan oluşan belgelendirilmiş kesintisiz bir zincir aracılığı ile belirli bir referansa ilişkilendirilebilme özelliğidir.
İş Hijyeni Test ve Ölçümünde Yükümlülükler
İşveren, çalışanları iş yerinde bulunan, kullanılan, ortaya çıkan veya herhangi bir şekilde işlem gören maddelerin ve çalışma ortam koşullarının zararlı etkilerinden korumak zorunda olup bu çerçevede;
• Güvenli bir çalışma ortamı sağlamak amacıyla risk değerlendirmesi gerçekleştirilirken ve yenilenirken gerekli görülen hâllerde fiziksel, kimyasal ve biyolojik tehlike kaynaklarının varlığını ortam ve kişisel maruziyet ölçüm, test ve analiziyle tespit eder. • Alınan kontrol tedbirlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi açısından, ortam ve kişisel maruziyet ölçüm, test ve analizini tekrarlar.
İşveren, aşağıdaki durumlardan herhangi birinin varlığında iş hijyeni test, ölçüm ve analizleri yaptırır veya tekrarlatır:
• İş yeri ortamının veya işin gereği olarak çalışanın kişisel maruziyetinde değişiklik meydana geldiğinde, • İş yeri hekimi veya iş güvenliği uzmanının gerekli görmesi hâlinde • İş yerinde gerçekleşen dış denetimlerde istenmesi hâlinde.
İş hijyeni test, ölçüm ve analizi yapmak üzere kurulmuş laboratuvar aşağıdaki hususlara uymakla yükümlüdür:
• İş yerinde, iş hijyeni test, ölçüm ve analizini yapacak personelin, iş yeri kurallarına ve çalışma talimatlarına uymasını sağlar.
• İş hijyeni ölçüm, test ve analizi yapılan iş yerine ait üretim teknolojileri, kullanılan ham maddeler gibi işverenin ve iş yerinin meslek sırları ile çalışanlara ait sağlık gözetimi bilgileri, personel bilgileri gibi gördükleri ve öğrendikleri hususları tamamen gizli tutar.
İş Hijyeni Test ve Ölçümünde Metot Seçimi ve Numune Hazırlama
İş hijyeni test, ölçüm ve analizi yapmak üzere kurulmuş laboratuvar, metot seçiminde ve kullanımında aşağıdaki hususlara uymak zorundadır:
• Elde edilen sonuçların iş sağlığı ve güvenliği mevzuatındaki veya ilgili standartlardaki sınır değerler ile karşılaştırılmasına imkân tanıyan ve raporlanabilir tespit aralığı içerisinde ilgili sınır değeri bulunduran iş hijyeni test, ölçüm ve analiz metotlarını kullanmak. • Yetki alınan metotların güncel hâllerini kullanmak ve bulundurmak. • Seçtiği standart metotları uygulayabildiğini istatistiki yöntemler kullanarak teyit etmek. • Laboratuvarda geliştirilmiş metotların veya standart metotların ilavelerle takviye edilmiş veya değiştirilmiş hâlinin kullanıma uygun olduklarını teyit etmek için bu metotları geçerli kılmak. • Ölçüm noktaları veya maruziyeti tespit edilecek kişiler belirlenirken yetki alınan metotta yazılı hususları dikkate almak.
Numune alma işlemi ulusal ve/veya uluslararası standartlara ve kullanılan metotlara göre yapılır.
İş hijyeni test, ölçüm ve analizi yapmak üzere kurulmuş laboratuvar tarafından yapılan her bir iş hijyeni test, ölçüm ve analizine ait sonuçlar; doğru, açık, kesin, tarafsız ve kullanılan metotta yer alan tüm talimatlara uygun bir şekilde rapor hâline getirilir.
Hazırlanan raporların kapağında veya iç sayfalarında Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının (AÇSHB) logosu kullanılmaz ancak yeterlik veya ön yeterlik belgesinin bir örneği raporlara ek olarak konulur.
İş Hijyeni Test ve Ölçümünde Laboratuvarlar
İş hijyeni test, ölçüm ve analizi yapmak üzere kurulmuş laboratuvar aşağıdaki asgari özellik ve nitelikleri taşır:
• Ofis alanının büyüklüğü en az 15 metrekare olur. • Numunelerin teslim alındığı numune kabul bölümü analiz yapan laboratuvarlar için en az 5 metrekare olur. • Tartım işleminin yapıldığı laboratuvarda tartım odası, sonuçların çevre şartlarından olumsuz şekilde etkilenmesini engelleyecek şekilde en az 5 metrekare olur.
• Enstrümantal analiz cihazlarıyla çalışılıyorsa her bir cihaz için en az 5 metrekarelik bir alan bulunur. • Kimyasal maddeler varsa, bunların depolanması için en az 6 metrekarelik ayrı bir oda bulunur. Bu odada kimyasal maddelerin, yapısına, risk gruplarına ve saklama koşullarına göre muhafaza edebilecek, gerekiyorsa havalandırma sistemli, kilitlenebilir bir dolap tahsis edilir. • Yedek yardımcı malzemelerin yapısına, risk gruplarına ve saklama koşullarına göre muhafaza edebilecek havalandırma sistemli bir depo veya uygun düzenlenmiş dolaplar bulunur. • Kullanılan parlayıcı, patlayıcı, boğucu ve zehirli gaz içeren gaz tüpleri bina içinde veya dışında, kimyasal özelliklerine göre risk oluşturmayacak şekilde; boş ve dolu gaz tüpleri ayrı ayrı yerlerde, tamamı düşmeye karşı kelepçeli veya zincirle bağlı, dik bir şekilde, her türlü ısı kaynağından, açık alev ve kıvılcımlardan, aşındırıcı kimyasallardan uzak, serin ve kuru yerde muhafaza edilir. • İş hijyeni test, ölçüm ve analizi yapmak üzere kurulmuş laboratuvar, İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelikte belirtilen niteliklere uygun şekilde oluşturulur. Laboratuvarlar iş merkezi, iş hanı ve alışveriş merkezleri gibi binalarda kuruluyor ise binaların, İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmeliğin acil çıkış düzenlemesine ilişkin hükümlerine uygunluğu yeterli kabul edilir.
İş hijyeni test, ölçüm ve analizi yapmak üzere kurulmuş laboratuvar personeli;
• Laboratuvar Yöneticisi, • Kalite Yöneticisi • Deney Personeli
olmak üzere üç kişiden oluşur. Bunlardan Laboratuvar yöneticisi ve kalite yöneticisi tam zamanlı çalışır.
Laboratuvar, yapamadığı iş hijyeni test, ölçüm ve analiz hizmetini başka bir laboratuvardan alırsa, hizmet aldığı laboratuvarın yaptığı işlerden AÇSHB’ye ve iş hijyeni test, ölçüm ve analizi yaptıran işverene karşı sorumludur.
İşyerine ait bilgiler ile iş hijyeni test, ölçüm ve analiz sonuçlarına ilişkin bilgiler, yargı organları, bu konuda yetkili AÇSHB görevlileri veya iş birliğine ilişkin bilgilerle sınırlı olmak üzere hizmet verilen laboratuvar dışında üçüncü şahıslara verilmez.
İş hijyeni test, ölçüm ve analizi yapmak üzere kurulmuş laboratuvar, iş hijyeni test, ölçüm ve analiz hizmetleri sonucunda elde ettiği sonuçları, İSGÜM’ün internet sitesinde açıklayacağı biçim ve zaman Laboratuvar bölümlerini etkileyen tadilatlar 5 iş gün aralıklarıyla İSG-
KATİP (İSG-KATİP: İş sağlığı ve güvenliği hizmetleri ile ilgili iş ve işlemlerin İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğünce kayıt, takip ve izlenmesi amacıyla kullanılan iş sağlığı ve güvenliği kayıt, takip ve izleme programı) sistemi üzerinden İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğüne bildirir.
Laboratuvar, en geç dört yılda bir ölçüm test ve analizini yaptığı her bir parametre için yeterlilik deneyi veya karşılaştırma testlerine katılarak olumlu sonuç almalıdır. Laboratuvar, katıldığı yeterlilik deneyleri ve karşılaştırma testlerinin sonuçlarını kendilerine ulaştıktan sonra 10 iş günü içinde İSGÜM’e dilekçe ile bildirir. Laboratuvar yapacağı ölçüm test ve analizleri İSG-KATİP sistemi ile önceden bildirir. Laboratuvar bölümlerini etkileyen tadilatlar 5 iş günü öncesinden İSGÜM’e ve ilgi akreditasyon kurumuna dilekçe ile bildirilir.
İş Hijyeni Test ve Ölçümünde Belgelendirme ve Denetleme
Laboratuvarın belgelendirilmesi, kapsam genişletilmesi (yeterlik belgesi almış laboratuvarın mevcut belgesine yeni parametre ilave edilmesi), belgenin geçerliliğinin askıya alınması veya iptal edilmesi yetkisi İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğüne aittir. Laboratuvar belgelendirme, unvan değişikliği, belge yenileme ve kapsam genişletme sürecine ilişkin bedeller AÇSHB tarafından belirlenir.
Laboratuvarın ilk başvuru, kapsam genişletme başvurusu veya belge yenileme başvurusundaki eksiklikleri tamamladığına dair belgeleri İSGÜM’e ulaştıktan sonraki 15 iş günü inceleme süresi olarak ayrılır ve bu süre eksiklik tamamlama süresinden sayılmaz. Gönderilen belgelerde hâlen eksiği bulunan laboratuvara bu eksiklikler bildirilir ve bildirim tarihinden itibaren eksik tamamlama süresi devam eder. İlk başvuru, kapsam genişletme veya belge yenileme işlemi için laboratuvara yerinde incelemenin tarihi en az beş iş günü önceden bildirilir.
Ön Yeterlik Belgesi alacak laboratuvara; belirtilen hükümlerin yerinde inceleme sonucunda yerine getirildiği görülmesi hâlinde başvurduğu parametrelerden uygun bulunanlar için İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü tarafından ön yeterlik belgesi düzenlenir.
Laboratuvara ön yeterlik belgesi bir kereye mahsus ve bir yıl süreli olmak üzere verilir. Ön yeterlik belgesi başvuruda belirtilen adres ve unvana verilir. Ön yeterlik belgesine sahip laboratuvar, mevzuatın öngördüğü bütün şartları yerine getirdiğinde ön yeterlik süresi bitiminden önce de yeterlilik belgesini almak için İSGÜM’e başvuruda bulunabilir. Ön yeterlik belgesi almış laboratuvar, Akreditasyon Kurumu tarafından yapılan denetim sonuçlarını İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğüne bildirir. Ön yeterlik belgesi iptal edilen veya belge süresi biten laboratuvarın kurucu veya ortakları başka bir laboratuvar bünyesinde yer aldıkları takdirde bu laboratuvar, ön yeterlik başvurusu yapamaz veya varsa ön
yeterlik belgesi iptal edilir. Ön yeterlik belgesi almış laboratuvar yeterlik belgesi alana kadar kapsam genişletme başvurusunda bulunamaz.
Akreditasyon Kurumu tarafından iş hijyeniyle ilgili en az bir metottan sertifikalandırılan ve ilgili mevzuatın tüm şartlarını sağlayan laboratuvara, başvurduğu parametrelerden uygun bulunanlar için İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü tarafından Yeterlik Belgesi düzenlenir.
Başvuran laboratuvara gerekirse yerinde inceleme yapılır. Laboratuvara yerinde incelemede tespit edilen eksiklik ve/veya uygunsuzlukları gidermesi için 60 gün süre verilir. Bu süre içerisinde eksiklik ve/veya uygunsuzluklarını giderir ve buna dair belgeleri İSGÜM’e bildirir. Laboratuvarın, tespit edilen eksiklik ve/ veya uygunsuzlukların giderilmesinden sonra başvuru dosyasında ve yapıldıysa yerinde inceleme sonucunda uygun görülen parametrelerde kapsamı genişletilerek bir parametre listesi düzenlenir. Yapılan kapsam genişletmenin geçerlilik süresi yeterlik belgesi süresinin bitimine kadardır.
İş hijyeni test, ölçüm ve analizi yapmak üzere kurulmuş laboratuvarın (Şekil 3.11) inceleme ve denetim; TS EN ISO/IEC 17025: Deney ve Kalibrasyon Laboratuvarlarının Yeterliği İçin Genel Şartlar, ölçüm belirsizliği, metot validasyonu eğitimlerini almış personel tarafından yapılır.
Kurum dışından hizmet alımı ile ilgili usul ve esaslar AÇSHB tarafından belirlenir.
İş hijyeni test, ölçüm ve analizi yapmak üzere kurulmuş laboratuvarın ön yeterlik veya yeterlik belgesini askıya alma işlemleri, ders kitabının 94-97. sayfalarında yer alan Tablo 3.1’deki Laboratuvar Değerlendirme Tablosu’nda belirtilen ihtar puanına göre yapılır. İhtar puanı 300’e ulaşan laboratuvarın, ön yeterlik veya yeterlik belgesi altı ay süre ile askıya alınır. İhtar puanı nedeniyle belgesi askıya alınan laboratuvarın 300 ihtar puanı askı süresi bitiminde silinir. Belge yenileme işlemini tamamlayan laboratuvarların ihtar puanları, uygulamanın üzerinden en az bir yıl geçmiş olanlar silinir.
İş hijyeni test, ölçüm ve analizi yapmak üzere kurulmuş laboratuvarın akreditasyon sertifikası iptal edildiği için askıya alınan yeterlilik belgesi; laboratuvar, Akreditasyon Kurumu tarafından bir yıl içerisinde yeniden sertifikalandırılmadığında iptal edilir. Belge süresinin bitiminden itibaren 60 gün içinde yenileme işleminin tamamlanmaması durumunda yeterlik belgesi iptal edilir
Ön yeterlik veya yeterlik belgesi almış laboratuvarlar ve belgelerine ait kapsam listeleri İSGÜM’ün internet sayfasında ilan edilir.
Laboratuvarlar, ilgili uygulama esaslarını düzenlemek amacıyla AÇSHB’ye çıkarılacak tebliğlere veya yapılacak duyurulara uymak zorundadırlar.