Bu kapsamda, İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Giriş Değerlendirmesi Yönetmeliği’nde risk değerlendirmesi
Sanayileşme ve teknolojik gelişmeler ile birlikte tanımı Madde 4’te, “İşyerinde var olan ya da dışarıdan çalışanların kişisel sağlık ve güvenliği ile ilgili bir takım gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske sorunlar ortaya çıkmıştır. Bu sorunlar zaman içerisinde dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden çalışanları ve işletmeyi tehlikeye sokmaya başlamış ve kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve önemli bir sorun hâline gelmiştir. Bu nedenle, işyerlerinde kontrol tedbirlerinin kararlaştırılmasıdır.” şeklinde çalışma düzenini ve koşullarını kapsayan bir takım yapılmıştır. Risk değerlendirmesi çok kapsamlı ve düzenlemeler yapılmaya başlanmıştır. Bu düzenlemeler ile karmaşık bir çalışma olduğundan bir kişi tarafından birlikte iş yerlerinde ortaya çıkan tehlikelerin ve risklerin yürütülmesi genelde mümkün değildir. İş Sağlığı ve belirlenmesi ve uygun risk değerlendirmelerinin Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 6’da yapılabilmesi için son yıllarda ard arda birçok kanun ve risk değerlendirmesinin işverenin oluşturacağı bir ekip yönetmelik çıkartılarak konunun önemi vurgulanmıştır. tarafından yapılacağı belirtilmiştir. Belirlenen risk 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve bu kanuna değerlendirme ekibi aşağıdaki kişilerden oluşmaktadır: bağlı çıkarılan yönetmelikler ile işyerinin sınıfından bağımsız olarak tüm işyerlerinin risk değerlendirmesi • İşveren veya işverenin vekili, yapmaları zorunlu hâle getirilmiştir. • İşyerinde sağlık ve güvenlik hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanları ile işyeri hekimleri, Risk Değerlendirmesi-Temel Kavramlar • İşyerindeki çalışan temsilcileri,
Risk değerlendirmesini yapacak uzmanların ya da • İşyerindeki destek elemanları, işverenin, öncelikle tehlike ve risk kavramlarını ve bunlara • İşyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde karşı alınabilecek önlemleri bilmesi gerekmektedir. Bu belirlenen ve işyerinde yürütülen çalışmalar, nedenle İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi mevcut veya muhtemel tehlike kaynakları ile Yönetmeliği Madde 4’te tehlike ve risk kavramları ve bu riskler konusunda bilgi sahibi çalışanlardır. kavramlarla ilişkili diğer tanımlar şöyle yapılmıştır. Risk Yönetim Süreci “Tehlike: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, Risk yönetim sürecinde risklerin değerlendirilmesi İş çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirme Yönetmeliği verme potansiyelidir”. Madde 7’de, “Tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş “Risk: Tehlikelerden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya aşamasından başlamak üzere tehlikeleri tanımlama, da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimalidir”. riskleri belirleme ve analiz etme, risk kontrol tedbirlerinin karşılaştırılması, dokümantasyon, yapılan çalışmaların Tehlike ve risk kavramları arasında sebep-sonuç ilişkisi güncellenmesi ve gerektiğinde yenileme aşamaları vardır. Ortamda bulunan bir tehlike için önlem alınmaması izlenerek gerçekleştirilir.” şeklinde tanımlanmıştır. durumunda risk gerçekleşmektedir. Her tehlike bir veya birden fazla risk ile sonuçlanacağı gibi, bir riske neden Tehlikenin tanımlanması: Tehlike tanımlama sürecinde olan tehlike sayısı da birden çok olabilir. Tehlike ve risk potansiyel zarar veya hasar yaratabilecek tüm etkenler sadece maddi olaylarla değil psikososyal açıdan da objektif bir şekilde analiz edilmelidir. Risk haritası değerlendirilmelidir. oluşturulurken iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ve teknik emniyet bölümünde çalışan tüm personel ile birlikte “Önleme: İşyerinde yürütülen işlerin bütün safhalarında iş iş kazaları ve meslek hastalıkları için iki ayrı risk haritası sağlığı ve güvenliği ile ilgili riskleri ortadan kaldırmak veya çıkartılması gerekmektedir. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümüdür”. Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 8’de tehlikeler
“Ramak kala olay: İşyerinde meydana gelen; çalışan, tanımlanırken çalışan, çalışma ortamı ve işyeri ile ilgili işyeri ya da iş ekipmanlarını zarara uğratma potansiyeli toplanması gereken bilgiler verilmiştir. Bu kapsamda olduğu halde zarara uğratmayan olaydır”. ihtiyaç duyulan bilgilerden bazıları şunlardır:
“Kabul edilebilir risk seviyesi: Yasal yükümlülüklere ve • İş Sağlığı ve Güvenliği Mevzuatı’nın incelenmesi, işyerinin önleme politikasına uygun, kayıp veya • Çalışanlara ait İş Sağlığı ve Güvenliği (İSG) yaralanma oluşturmayacak risk seviyeleridir”. kayıtları (eğitim, yaş, cinsiyet vs.), • İşyerinde yürütülen faaliyetler ile iş ve işlemler, 6331 sayılı Kanunun amacı; işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve mevcut sağlık ve güvenlik • Üretim süreç ve teknikleri, şartlarının iyileştirilmesi için işveren ve çalışanların görev, • Organizasyon yapısı, hiyerarşik yapı, görev, yetki yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenlemektir. ve sorumluluklar, • İSG politikası, Risk Değerlendirmesi: 31 Ocak 2013 tarihi itibari ile 6331 • Çalışanların tecrübe ve düşünceleri, sayılı kanuna tabi olan tüm işletmelere sınıflarından • İşe başlamadan önce ilgili mevzuat gereği bağımsız olarak risk değerlendirme zorunluluğu alınacak çalışma izin belgeleri, getirilmiştir. • Malzeme envanterleri
• Artık ve atıklarla ilgili işlemler, Dokümantasyon: Risk yönetim sürecinin ilk aşamasından • Malzeme Güvenlik Bilgi Formları (MSDS), son aşamasına kadar yapılan tüm işlemler, alınan kararlar • Kimyasal ve biyolojik maddeler, ve hazırlanan planlar gibi her adım kayıt altına tutulmalı • Radyasyon kaynakları, ve bir doküman hazırlanmalıdır. Oluşturulacak doküman, • Ortam ve kişisel maruziyet düzeyi ölçüm işyerinin özelliklerine, veri ve doküman takip sistemine ve sonuçlarıdır. ilgili kurum ve kuruluşların isteklerine bağlı olarak değişiklik göstermektedir. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Elde edilen bilgiler ışığında, mevzuatta yer alan ilgili Değerlendirmesi Yönetmeliği Madde 11’de risk hükümler de dikkate alınarak, çalışma ortamında bulunan değerlendirmesi dokümanının sayfaları fiziksel, kimyasal, biyolojik, psikolojik, ergonomik ve numaralandırılarak, her sayfasının hazırlayan kişiler benzeri tehlike kaynaklarından oluşan ve bu tehlikeler tarafından paraflanması, son sayfasının ise imzalanarak, sonucunda ortaya çıkacak tehlikeler belirlenerek dokümanın işyerinde saklanması gerektiği belirtilmiştir. işletmenin “Risk Haritası” oluşturulur. Risk Değerlendirmesinin Yenilenmesi: İşyerleri çok Risklerin Belirlenmesi ve Analizi: Birinci adımda dinamik olduğundan malzeme, makine ve üretim yöntemi tehlikeler belirlendikten sonra, risk değerlendirilmesi gibi unsurlarda çok sık değişiklikler olabilmektedir. Bu bölümünde tehlikelerden kaynaklanan riskler tespit edilir. durumda da tehlikelerin yeniden tanımlanarak olası Her bir tehlike ayrı ayrı ele alınarak bu tehlikelerden risklerin önüne geçilebilmesi için risk yönetim sürecinin oluşabilecek riskler tanımlanır. Bu risklerin hangi sıklıkta beş aşamasının sürekli olarak tekrarlanması ve ihtiyaç olacağı, risklerden etkilenecek kişiler ve etkilenme halinde güncellenmesi gerekmektedir. şekilleri ile risklerin şiddetleri belirlenir. Riskler derecelerine göre yüksek, orta ya da düşük olarak İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi sıralanır. Yüksek riskler tolere edilemez riskler olup, Yönetmeliği’nde; yapılmış olan risk değerlendirmesinin derhal müdahale edilmelidir. Orta risklere mümkün çok tehlikeli sınıflara giren işyerlerinde en geç iki yıl, olduğunca hızlı müdahale edilmesi gerekirken, düşük tehlikeli sınıfına giren işyerlerinde en geç dört yıl, az riskler için diğer koşullarda olduğu gibi acil bir müdahale tehlikeli sınıfına giren işyerlerinde ise en geç altı yılda bir gerekmez. yenilenmesi gerektiği belirtilmiştir.
Risk Kontrol Adımları: Risk kontrol adımları “Planlama”, Risk Değerlendirme Yöntemleri
“Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması”, “Risk Risk yönetimi kapsamında risk değerlendirmesi yapılırken kontrol tedbirlerinin uygulanması” ve “Uygulamaların en önemli unsurlardan biri, riski değerlendirmek için izlenmesi” olmak üzere dört adımda incelenmiştir. kullanılacak olan yöntemin doğru seçilmesidir. Bu yöntemlerden hangisinin kullanılacağı işletmenin yapısı, • Planlama: Risk değerlendirmesi bölümünde her ihtiyaçları ve tehlikelerinin büyüklüğü gibi konular göz bölüm için ayrı ayrı oluşturulan risk analizleri önünde bulundurularak bu konuda uzman kişiler sonucunda elde edilen risk skorları göz önünde tarafından belirlenir. Yaygın olarak kullanılan risk bulundurularak riskler önemlerine ve değerlendirme yöntemleri şunlardır: büyüklüklerine göre sıralanır. • Risk kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması: a. Checklist Kullanılarak Birincil Risk Analizi Kabul edilebilir düzeyde olmadığı belirlenmiş (Preliminary Risk Analysis Using Checklists: risklerin kabul edilebilir düzeye indirilmesi için PRA): En yaygın kullanılan metotlardan birisi yapılacak işlemlere bu süreçte karar verilir. olup, sistemdeki tehlikeleri ve olası kaza Öncelikle mümkünse risk tamamen bertaraf tahminlerini belirlemek için tercih edilmektedir. edilir, mümkün değil ise Yönetmelikte Madde Matematiksel bir hesaplama yöntemi 10’da bahsi geçen adımlar uygulanarak kabul kullanılmamaktadır. Sistem üzerinde belirlenen edilebilir risk seviyesine indirilmesi sağlanır. her bölüm için kontrol listeleri hazırlanarak bu • Risk kontrol tedbirlerinin uygulanması: Risk listeler üzerinden değerlendirmeler yapılır. kontrol tedbirleri kararlaştırıldıktan sonra bunlara b. Risk Haritası: Bir işletmenin risk haritasının ait iş ve işlem basamakları, işlemi gerçekleştirecek hazırlanabilmesi için öncelikle makro ve mikro kişi ya da işyeri bölümü, sorumlu olan kişi ya da ayrıştırma algoritmalarının oluşturulması işyeri bölümü, başlama ve bitiş tarihi gibi bilgileri gerekmektedir. İşletmede her yer aynı oranda içeren bir plan hazırlanır. Hazırlanan planlar tehlike taşımadığı için, tehlike oluşturan her işveren tarafından uygulamaya konulur. bölüm ayrı ayrı ele alınarak tehlike derecelerine • Uygulamaların izlenmesi: Hazırlanan planlara ait göre sıralanır. Makro ayrıştırma işleminde uygulama adımları düzenli bir şekilde izlenir, kimyasal madde depolama alanları, dış proses gerekli denetlemeler yapılır. Uygunsuzluk ya da üniteleri ve sel, rüzgar gibi işletmenin aksaklıkların olması durumunda probleme çözüm topografyası ve meteoroloji ile ilgili faktörler de oluşturmak amacıyla gerekli düzeltici önleyici dikkate alınmalıdır. Makro ayrıştırma işleminden faaliyetler oluşturulur. sonra daha zor bir süreç olan mikro ayrıştırma
İŞG106U-ÇEVRE SAĞLIĞI VE GÜVENLİĞİ
Ünite 8: Çevre Sağlığı ve Güvenliği Yönetiminde Risk Yönetim Süreçleri
işleminde ise işletme ile ilgili bilgi bankaları oluşturulur. c. Ön Tehlike Analizi (Preliminary Hazard Analysis: PHA): Ön tehlike analizi, hızlı hazırlanabilen bir teknik olup genellikle tesisin son tasarım aşamasında ya da detaylı çalışmalara model olması amacıyla kullanılabilecek bir yöntemdir. Bu yöntem ile sistemdeki potansiyel tehlikeler tanımlanıp tehlikelere bağlı olarak oluşabilecek kaza ihtimalleri belirlenir. Tek başına yeterli bir yöntem olmayıp, diğer yöntemlere ön çalışma niteliğinde bir metot olarak düşünülebilir. Ön tehlike analizi aşamalıdır. (s:213, Şekil 8.5). Ön tehlike analizi yapılırken, eğer mevcutsa geçmişte gerçekleşen kazalar, ramak kala olaylar ve tehlikeli durum dokümanları kullanılarak geçmiş deneyim analizi yapılır. Bu aşama geçmişte daha çok hangi hataların meydana geldiğini gösterdiği için uygun analiz yönteminin belirlenmesinde büyük önem taşımaktadır. Tehlikelerin tanımlanması aşamasında, potansiyel tehlikeler, tehlikeli olaylar ve durumlar göz önünde bulundurulur. d. Olursa Ne Olur Analizi (What If Analysis): “Olursa ne olur?” sorusu ile başlayan ve bu sorulara verilen cevapları içeren bir risk analiz yöntemidir. Beklenmedik bir durum ile karşılaşılması halinde neler olabileceği incelenir. Bu kapsamda tehlikelerin türü tarif edilerek gerekli tavsiyeleri vermek amacı ile risk değerlendirme raporları hazırlanır. e. İş Güvenliği Analizi (Job Safety Analysis: JSA): İş Güvenliği Analizi, bir işletmede çalışan kişi veya gruplar tarafından gerçekleştirilen işler için uygulanmaktadır. İş küçük bölümlere ayrılarak olası tehlikeler ve bu tehlikeler için alınacak potansiyel önlemler aşağıdaki dört analiz aşaması kullanılarak belirlenir: • Mevcut durumun incelenmesi, • Tehlikelerin tanımlanması, • Tehlikelere değer biçilmesi, • Analiz yapılması f. Fine Kinney Risk Analizi: Fine-Kinney metodu, risk değerlendirilmesinde yaygın olarak kullanılan yöntemlerden birisidir. Ortamdaki tehlikelerin belirlenip, kazaya sebebiyet vermeden önlem alınmasını içeren bir metottur. Diğer metotlardan farklı olarak olasılık, şiddet ve frekans olarak üç bileşeni vardır. Frekans bileşeni tehlikeye maruz kalma sıklığını göstermekte olup; riskler saatlik, günlük, haftalık, aylık, yıllık ve oldukça seyrek gibi zaman bazında sınıflandırılmıştır. g. Birincil Risk Analizi: Birincil risk analizi yönteminde sistem veya prosesteki potansiyel tehlikeler belirlenerek, her bir tehlike için kaza olasılıkları tespit edilir. Bu yöntem ile hangi tür
tehlikelerin daha sık ortaya çıktığı ve hangi analiz metodunun uygulanması gerektiği değerlendirilir. h. Hata Ağacı Analizi (FTA): Tümdengelim yaklaşımına göre çalışan tek metot olup, sistemin belli başlı bir parçasının işlememesi durumu için sistem hatalarını ve sistemdeki parçalar arasındaki ilişkilerin gösterildiği bir şematik yaklaşımdır. (s:217, Şekil 8.6). i. Olay Ağacı Analizi (Event Tree Analysis: ETA): Hata ağacı analizine benzemektedir. Birden fazla sürecin olduğu sistemlerde aksamaların olma ihtimali ya da ortaya çıkması durumunda neden olacağı durumların tespit edilmesinde ve analizinin yapılmasında kullanılır. Kaza-Sonuç analizi olarak da nitelendirilmektedir. Olay Ağacı Analizi ile “Başlangıç olayı”, “Güvenlik önlemleri” ve “Kaza sonuçları” belirlenerek analizi yapılır. Çevre ve iş güvenliği açısından tanımlanan her bir risk için istatistiksel bir model kullanılarak, kaza olayının olasılık ve şiddeti hesaplanır. j. Risk Değerlendirme Karar Matris Metodolojisi (Risk Assessment Decision Matrix): En yaygın olarak kullanılan risk değerlendirme yöntemi olup, iki ya da daha fazla değişkenin arasındaki ilişkiyi incelemekte kullanılmaktadır. L Tipi (5x5) Matris Analizi ile Çok Değişkenli X Tipi Matris Analizi sistem güvenlik gereksinimlerini karşılamak için yaygın olarak kullanılan yöntemlerdir. • L Tipi (5x5) Matris Analizi: Sebep sonuç ilişkilerinin incelendiği durumlarda sıklıkla kullanılan bir yöntemdir. Risk değerlendirme yapılırken 3x3, 5x5, 10x10 gibi matrisler kullanılır. Risk matrisi, riskin olma olasılığı ile meydan gelme durumunda yaratacağı şiddeti analiz etmek için kullanılmaktadır. Çevresel risk analizi yapılırken risk değeri aşağıdaki formülde görüldüğü üzere olasılık ile şiddetin çarpılması ile bulunmaktadır. Elde edilen değer 1 ile 25 arasında olup Risk Skor Matrisi kullanılarak riskin derecelendirilmesi yapılmaktadır (s:218, Şekil 8.9).
Risk= Olasılık x Zararın şiddeti
• Çok Değişkenli X Tipi Matris Analizi: Tek bir analistin yapmasına uygun olmayan, tecrübeli bir ekip çalışması ile gerçekleştirilmesi gereken karışık bir matristir. Genellikle karmaşık prosesler ya da akım şemaları için uygulanmaktadır. Çok değişkenli X tipi matris analizinde, öncelikle işletme içerisinde analizi yapılacak bölüm/parça veya olay seçilir. Geçmiş 5 yıldaki kazalar incelenerek, arşivlere bakılır ve kazaların gerçekleşmesine neden olan durumlar ile tekrar ortaya çıkma ihtimalleri araştırılır. X tipi matris analizinde A, B, C ve D olmak üzere 5 yıllık veriler için bazı tanımlamalar yapılmıştır;
A: Bir olayın gerçekleşme olasılığı, B: Daha önce olmuş bir olayın, kaza şiddetinin gerçekleşme olasılığı, C: Geçmişte gerçekleşen kazanın/olayın etkilediği personel sayısı, D: Bir olay/kazanın etkileyeceği personel üzerinde bıraktığı şiddetin derecesi Risk derecelendirme matrisi ile A, B, C ve D değerleri elde edildikten sonra Risk Değerlendirme Skoru (RDS);
RDS= A+B+C+D eşitliği ile hesaplanır.
k. Tehlike ve İşletilebilirlik Analizi (Hazard and Operability: HAZOP): HAZOP analizinde risk analizi yapılacak prosese ilişkin tehlikeler ve ortaya çıkması durumunda oluşacak riskler için bir takım lideri ve farklı disiplinlerden oluşan 5-7 kişilik bir değerlendirme ekibi ile sorular sorularak beyin fırtınası yapılır. Çalışma esnasında kılavuz kelimeler, proses parametreleri ve çeşitli tablolar kullanılır. Analizi yapılacak prosese bağlı olarak kullanılan anahtar kelimeler değişiklik gösterebilir. Tehlikeli sapmaları normal değerlerle kıyaslayabilmek ve anahtar kelimeleri niteleyebilmek amacıyla kılavuz kelimeler bulunmaktadır (s:224, Şekil 8.18). HAZOP ekibi, öncelikle prosesi ya da analizi yapılacak ilgili bölümü seçerek anahtar kelimeler ve kılavuz kelimelerin yardımıyla tehlikeli sapmayı belirler. Ardından tanımlanan tehlikeli sapma için neden araştırması ve buna bağlı olarak da sonuç araştırması yapar. l. Hata Türleri ve Etkileri Analizi (Failure and Effects Analysis: FMEA): Bu analiz metodu tehlikelerin tanımlanması ve risklerin değerlendirilmesi ile ilgili olarak genellikle otomotiv, kimya, teknoloji ağırlıklı sektörler ve uzay sektöründe kullanılmaktadır. Geniş bir teorik bilgi gerektirmemesi ve kullanımının kolay olmasından dolayı yaygın olarak tercih edilmektedir. FMEA yönteminin, Olasılık (O), Şiddet (Ş) ve Tespit (Saptanabilirlik) (T) olmak üzere üç bileşeni bulunmaktadır. Her üç bileşenin çarpımı ile Risk (R) derecesi hesaplanmaktadır.
R = O x Ş x T
En düşük risk derecesi 1 x 1 x 1 = 1 iken en yüksek risk derecesi 10 x 10 x 10 = 1000 olarak bulunabilir. 1-50 arasındaki risk puanları “ Düşük Riskli” olarak tanımlanırken, 200-1000 arasında risk puanları “Çok Yüksek Riskli” olarak tanımlanır ve acil önlem alınması gereklidir (s:227, Şekil 8.20).
m. Güvenlik Denetimi (Safety Audit): Gelişmiş kontrol listeleri ile tehlikelerin belirlendiği bir risk değerlendirme analizidir. Çeklist Kullanılarak Birincil Risk Analizi’nden farkı, bu analiz yönteminde tehlikeli alanların önceden sınıflandırılmış ve bu alanlardaki tehlikelerin
tanımlanmış olmasıdır. Güvenlik denetiminin yapılabilmesi için risk haritalarının mutlaka çıkarılmış ve sınıflamanın yapılmış olması gerekmektedir. n. Neden-Sonuç (Balık Kılçığı) Analizi: Neden- sonuç diyagramı olarak da bilinen bu risk değerlendirme yöntemi, ETA ve FTA yöntemlerinin bileşkesidir. Birçok karmaşık ilişkiyi inceleyerek, problemlerin etkilerini ve nedenlerini bulmak için kullanılan bir yöntemdir.