Uluslararası Çalışma Örgütü ve Avrupa Birliği Mevzuatında İş Sağlığı ve Güvenliği

Çalışanları korumak ve işyeri güvenliğinin sağlanması iş sağlığı ve güvenliğinin amaçları arasında yer almakta ve bu kapsamda da düzenlemeler yapılmaktadır.

Birinci Dünya Savaşı sonrasında 1919 yılında imzalanan Versay Barış Antlaşması ile Milletler Cemiyetiyle birlikte Anlaşmanın Çalışma veya Emek başlıklı XIII. bölümüyle ILO da kurulmuştur.

İş Sağlığı ve Güvenliği Hakkında Küresel Strateji (Global Strategy on Occupational Safety and Health) belgesi 2003 yılında Uluslararası Çalışma
Konferansının 91. oturumunda kabul edilmiştir. Küresel Stratejiye göre, ulusal iş sağlığı ve güvenliği sisteminin etkili bir şekilde uygulanması için devletlerin yüksek düzeyde taahhütü kadar iş sağlığı ve güvenliğinin önemi konusunda farkındalığın arttırılmasına da ihtiyaç bulunmaktadır. Ulusal iş sağlığı ve güvenliği sisteminin sürekli gelişimi için uluslararası, ulusal ve işyeri düzeylerinde ve ilgili
bütün sosyal tarafların ön ayak olmasına ve devamlılığının sağlanmasında da iş sağlığı ve güvenliğine daha fazla öncelik verilmesine ihtiyaç vardır. Ayrıca, küresel bir iş sağlığı ve güvenliği stratejisinin dayanak noktaları olarak iş sağlığı ve güvenliği yönetim sisteminin tanıtılması ve önleyici ulusal sağlık ve güvenlik kültürünün oluşturulması ile devamlılığının sağlanmasını içermektedir.

ILO’nun iş sağlığı ve güvenliği eylem planı: tanıtım, bilinçlendirme ve savunma; ILO uygulama araçları; teknik yardım ve işbirliği; bilgiyi geliştirme, yönetme ve yayma ile uluslararası işbirliği olmak üzere beş başlıktan oluşmaktadır.

Önleyici Sağlık ve Güvenlik Kültürü: Sağlıklı ve güvenli çalışma ortamı hakkına devletin, işverenlerin ve işçilerin aktif katılımıyla bütün düzeylerde saygı gösterdiği, en yüksek önceliğin önleme ilkesine verildiği tanımlanmış haklar, sorumluluklar ve görevler sistemi yoluyla sağlıklı ve güvenli çalışma ortamını oluşturan kültürdür.

ILO’nun iş sağlığı ve güvenliği eylem planı beş başlıktan oluşmaktadır. Buna göre,
1. Tanıtım, bilinçlendirme ve savunma:

2. ILO uygulama araçları:

3. Teknik yardım ve işbirliği:

4. Bilgiyi geliştirme, yönetme ve yayma:

5. Uluslararası işbirliği:

ILO’nun iş sağlığı ve güvenliği konusunda Küresel Stratejisinde ifade ettiklerini yerine getirme konusunda dört büyük zorluğun üstesinden gelmesi gereklidir. Bunlar
1. İş sağlığı ve güvenliği standartlarını geliştirmek için daha güçlü bir politik iradeye duyulan ihtiyaç.

2. Eğitim ve işbaşı eğitimleri için daha iyi fırsatlar.

3. İş sağlığı ve güvenliği konularına ilişkin gelişmiş farkındalık.

4. Toplumun birçok katmanını entegre eden daha
geniş ortaklıklar

Tavsiye Kararı: Onaylanması gerekmeyen, genel olarak sözleşmeleri tamamlayan, üye ülkelerin mevzuat ve uygulamasını yönlendirmeye yönelik, olası kanuni düzenlemelere yardımcı olacak teknik ayrıntılar içeren belgelerdir.

ILO, iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili uygulama araçlarını üç başlık altında toplamaktadır. Güncel uygulama araçları olarak
A. İş Sağlığı ve Güvenliğiyle İlgili Temel İlkeler
B. Belirli İşkollarında İş Sağlığı ve Güvenliğiyle İlgili İlkeler
C. Belirli Risklerden Korunmayla İlgili İlkeler

155 sayılı Sözleşme, iş sağlığı ve güvenliği yönetiminde yapılacak iyileştirmeler için gereken temel ilkeleri ve yöntemi ortaya koyan bir sözleşmedir. Ayrıca ulusal politika, ulusal eylem ve işyeri düzeyindeki eylemlere ilişkin temel iş sağlığı ve güvenliği kuralları da yer almaktadır.

İş Sağlığı Hizmetleri: İşle ilgili en uygun fiziksel ve zihinsel sağlık koşullarını sağlayacak düzeyde, güvenli ve sağlıklı bir çalışma ortamı oluşturmak ve bunu sürdürmek için gereksinimler ile işin, işçilerin fiziksel ve zihinsel sağlık durumlarını dikkate alacak şekilde onların yeteneklerine uygun biçimde uyarlanması konularında tavsiyede bulunma sorumluluğu olan hizmetlerdir.

187 sayılı Sözleşme, ulusal iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı, politikaları, sistemleri ve programları yoluyla önleyici sağlık ve güvenlik kültürünü oluşturmak için sistematik bir yaklaşım sağlamaktadır (XIX World, 2011). Sözleşmenin amacı ulusal politika, ulusal sistem ve ulusal program geliştirme
suretiyle iş kazalarının, meslek hastalıklarının ve ölümlerin önlenmesi için iş sağlığı ve güvenliğinin sürekli geliştirilmesine katkıda bulunmaktır.

İş sağlığı ve güvenliği hizmetleri konusunda işçilerin katılımı sağlanmalıdır ve iş sağlığı ve güvenliği hizmetleri aşağıdaki görevleri yerine getirecektir.
• İşyerlerinde sağlığa zararlı risklerin tanımlanması ve değerlendirilmesi,
• İşyeri ve işyerinden sayılan yerlerde işçilerin
sağlığını etkileyebilecek faktörlerin gözetimi,
• İşyerlerinin tasarımı, makine ve teçhizatın
durumu, bakımı, seçimi ve çalışma sırasında kullanılan maddeler dahil olmak üzere
işin planlanması ve organizasyonu konusunda tavsiyede bulunma,

• Yeni teçhizatın sağlık yönünden değerlendirilmesi ve test edilmesi gibi iş uygulamalarının iyileştirilmesine yönelik programların
geliştirilmesine katılım,
• İş sağlığı ve güvenliği, hijyen ve ergonomi,
kişisel ve ortak koruyucu donanım konularında tavsiyede bulunma,
• İşçilerin sağlık gözetimi,
• İşin işçiye uygunluğunun geliştirilmesi,
• Mesleki rehabilitasyon önlemlerine katkıda
bulunma,
• İş sağlığı, hijyen ve ergonomi alanlarında
bilgi, eğitim ve öğretimde işbirliği,
• İlk yardım ve acil durum hizmetlerini örgütleme,
• İş kazaları ve meslek hastalıklarının analizlerine katılma 

İş Sağlığı ve Güvenliği Ulusal Program: Önceden belirlenmiş bir takvime göre gerçekleştirilecek hedefleri, öncelikleri ve iş sağlığı ve güvenliğini geliştirmek için hazırlanan eylem planlarını ve bu konuda kaydedilen gelişmeleri değerlendirecek araçları içeren herhangi bir ulusal programdır.

Ulusal Önleyici Sağlık ve Güvenlik Kültürü: Hükümet, işverenlerin ve işçilerin, haklarının, sorumluluklarının ve görevlerinin tanımlandığı bir sistem vasıtasıyla sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamı hakkının her düzeyde karşılanmasını gerektiren bir kültürdür.

Avrupa Kömür Çelik Topluluğu, kömür ve çelik sanayilerinde yaşanan krizin aşılması ve istihdamın korunmasına katkı sağlaması amacıyla kurulmuştur.

1957 tarihli Roma Antlaşmasıyla Avrupa Atom Enerjisi Topluluğu ve Avrupa
Ekonomik Topluluğu kurulmuştur.

Birincil Mevzuat: AB/Topluluğun dayandığı temel ilke ve kuralları tanımlayan
kurucu antlaşmalar ile bu antlaşmaları değiştiren diğer antlaşmalardan oluşur.

Tüzük: Üye devletlerin iç mevzuatlarında düzenleme yapmalarına gerek olmaksızın doğrudan bağlayan ve doğrudan uygulanan düzenlemelerdir.

Direktif: Üye devletlerin ilke ve kuralları belirlenen süre içinde uygun yöntem ve
araçları kullanarak hukuk sistemine yansıtmakla yükümlü olduğu, bağlayıcılığı
olan bir araçtır.

Tavsiye ve Görüşler: Bağlayıcı olmayan, Antlaşmalarda açıkça yer alan ve politika hazırlanırken yol gösteren araçlardır.

AB’nin iş sağlığı ve güvenliği alanındaki direktifleri yedi başlık altında toplanabilir. Bunlar
A. Çerçeve Direktif
B. İşyeri, Ekipmanlar, İşaretler ve Kişisel Koruyucu Donanım
C. Kimyasal Maddeler ve Kimyasallarla Güvenli Çalışma
D. Fiziksel Maddelere Maruziyet
E. Biyolojik Etkenlere Maruziyet
F. İşyükü, Ergonomi ve Psikososyal Riskler
G. Belirli İşkolları ve İşçilerle İlgili Önlemler

İşyerlerinde Sağlık ve Güvenliğin Geliştirilmesine İlişkin Önlemler Hakkında 89/391 sayılı Direktif Çerçeve Direktif olarak adlandırılmaktadır.

Çerçeve Direktif, iş sağlığı ve güvenliğinin alanını geliştirmede bir kilometre taşı olarak kabul edilmektedir ve Çerçeve Direktifin kabul edilmesinden sonra AB’de iş sağlığı ve güvenliği alanında mevzuat oluşturma süreci hızlanmıştır.

Çerçeve Direktifin amacı, bir işte çalışan işçilerin sağlık ve güvenliğini geliştirmeyi özendiren önlemler getirmektir.

İşverenler işçilerin ve temsilcilerinin görüşlerinin alınması, öneri yapmalarının sağlanması ve işte sağlık ve güvenlikle ilgili katılımlarının sağlanmasını gerçekleştirmelidirler.

İşverenin her işçi işe başladığında, işi veya iş teçhizatı değiştiğinde, yeni bir teknoloji kullanılmaya başlandığında iş sağlığı ve güvenliği eğitimi almasını ve gerektiğinde düzenli aralıklarla eğitimlerin yenilenmesini sağlaması gereklidir.

Bu grupta yer alan direktiflerde işyerinde kullanılan iş ekipmanları için asgari sağlık ve güvenlik gereksinimleri ile işverenlerin yükümlülükleri, potansiyel olarak patlama tehlikesi olan ortamlarda çalışanların sağlık ve güvenliğini iyileştirmek için asgari gerekleri oluşturma, işyerindeki kazaları ve meslek hastalıklarını azaltmaya yardımcı olacak bir işaretleme sisteminin getirilmesi ile daha iyi bir sağlık ve güvenlik koruma standardı sağlamak için çalışma ortamını daha iyi hâle getirmek amacıyla alınacak asgari önlemler ile işverenlerin yükümlülüklerinin ortaya konması söz konusudur.

Fiziksel maddelere maruziyet kapsamında yer alan direktiflerde işçilerin iyonize radyasyondan, elektromanyetik alanlardan, yapay optik radyasyondan, gürültüden ve titreşimden korunmaları için asgari şartlar belirlenmektedir.

Bu kapsamdaki direktiflerde ekranlı araçlarla çalışan işçilerin sağlık ve güvenliğini sağlama amacıyla asgari önlemlerin düzenlendiği direktif ve işçilerin ağır yükleri elle taşımaları sırasında özellikle kas iskelet sisteminde ortaya çıkabilecek risklerden korunmaları amacıyla asgari şartların düzenlendiği direktifte yer almaktadır.

Avrupa Komisyonu tarafından 2019 yılına ilişkin hazırlanan raporda, iş kazaları sonucunda en fazla can kaybının inşaat sektöründe yaşandığı, iş kazalarında göçmen çocukların özellikle korunmasız olduğu, özel sektörde sendikalaşma oranının düşüklüğü, kayıt dışılığın yüksekliği ve taşeronlaşmanın yaygınlığının çalışanların güvenliği konusundaki riskleri artıran etmenler olduğu ifade edilmiştir.

Avrupa Komisyonu tarafından 2020 yılına ilişkin hazırlanan raporda mevzuatın büyük ölçüde AB Çerçeve Direktifi ile uyumlu olduğu, Türkiye’nin inşaat sektöründe iş güvenliği konusunda bir bilinçlendirme kampanyası yürüttüğü ve madenlerde iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemlerinin iyileştirilmesine yönelik olarak ülke çapında bir proje başlattığı belirtilmiştir.