Sosyal Güvenlik Hukukunda İş Kazası ve Meslek Hastalıkları

Bu Kanun kapsamında, iş kazası ve meslek hastalıkları sigortasından parasal yardımlar, genel sağlık sigortasında da sağlık yardım ve hizmetleri sağlanmaktadır.

1. İşçi sendikaları ve konfederasyonları ile sendika şubelerinin başkanlıkları ve yönetim kurullarına seçilenler,
2. Bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılan; film, tiyatro, sahne, gösteri, ses ve saz sanatçıları ile müzik, resim, heykel, dekoratif ve benzeri diğer uğraşları içine alan bütün güzel sanat kollarında çalışanlar ile düşünürler ve yazarlar,
3. Mütekabiliyet esasına dayalı olarak uluslararası sosyal güvenlik sözleşmesi yapılmış ülke uyruğunda olanlar hariç olmak üzere, yabancı uyruklu kişilerden hizmet akdi ile çalışanlar,
4. 02.07.1941 tarihli ve 4081 sayılı Çiftçi Mallarının Korunması Hakkında Kanuna
göre çalıştırılanlar,
5. 24.04.1930 tarihli ve 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanununda belirtilen umumî kadınlar,
6. Milli Eğitim Bakanlığı tarafından düzenlenen kurslarda usta öğretici olarak çalıştırılanlar, kamu idarelerinde ders ücreti karşılığı görev verilenler ile 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 4. maddesinin (C) bendi kapsamında çalıştırılanlar 7. Türkiye İş Kurumu tarafından düzenlenen Toplum Yararına Çalışma Programlarından yararlananlardır.

5510 sayılı Kanunun m. 4/1(c) bendi kapsamındaki kamu görevlileri iş kazası ve meslek hastalıkları sigortasına ilişkin hükümlerine tabi değildirler. 

4/1(a)’lı sigortalılar bakımından iş kazası şu şekilde tanımlanabilir: İş kazası, “sigortalının işverenin emir ve otoritesi altında bulunduğu sırada gördüğü bir iş veya işin gereği dolayısıyla aniden ve dıştan gelen bir etkenle onu bedenen ya da ruhen zarara uğratan olaydır”

5510 sayılı Kanunla 4/1(b)’li sigortalılara da iş kazası sigortasından yararlanma hakkı tanındığı göz önünde bulundurulduğunda, 4/1(b)’li sigortalılar bakımından ise iş kazası şu şekilde tanımlanabilir: İş kazası, sigortalının işyerinde bulunduğu
sırada veya yürüttüğü iş nedeniyle aniden ve dıştan gelen bir etkenle onu bedenen ya da ruhen zarara uğratan olaydır”.

Buradan hareketle bir olayın iş kazası olup olmadığını belirlerken göz önünde bulundurulması gereken birtakım unsurlar bulunmaktadır. Bu unsurlar; kazaya uğrayanın sigortalı olması, sigortalının kazaya uğraması, sigortalının zarara uğrama ve kaza ile zarar arasında uygun illiyet bağının bulunması olmak üzere dört başlık altında toplanabilir

İş kazasının başlıca dört unsuru vardır. Bunlar, kazaya uğrayanın sigortalı olması, sigortalının kazaya uğraması, sigortalının bedenen ve ruhen zarara uğraması ve kaza ile zarar arasında uygun illiyet (nedensellik) bağının bulunmasıdır.

Hukuki açıdan ise kaza kavramının geniş ve dar olmak üzere iki anlamı bulunmaktadır. Ani bir şekilde ve istemeden bir zararın doğumuna yol açan etkenlere geniş anlamda kaza denir. Vücut bütünlüğünün ihlali, ölüm ve eşyaya ilişkin zararlar kazalara örnek gösterilebilir. Dar anlamda kaza ise insan vücudunun zarar görmesi, vücut bütünlüğünün ihlali veya ölümdür.

Sonuç olarak, zarar verici bir olayın iş kazası sayılabilmesi için kazanın 5510 sayılı Kanunun m. 13/1/(a), (b), (c), (d) ve (e) bentlerinde sınırlı olarak sayılan ve iş kazasının varlığına karine olan hâllerden birinde meydana gelmiş olması gerekmektedir. Bu hâllerin dışında meydana gelen ve sigortalıyı zarara uğratan olay, kazanın diğer koşulları gerçekleşmiş olsa bile iş kazası sayılmayacaktır.
Genel olarak karar verici bir olayın, kaza sayılabilmesi için kural olarak dıştan gelen bir etkene dayanması, istenmeyen bir olay olması ve ani bir olay olması gerekmektedir

Bununla beraber bir kazanın iş kazası kabul edilebilmesi için yukarıda
belirtilen hususlar yeterli değildir. Bunların yanında, kazanın 5510 sayılı Kanunun 13. maddesinde belirtilen hâl ve durumlarda meydana gelmiş olması gerekir.

Kazanın sigortalının işyerinde bulunduğu
sırada meydana gelmiş olması:

Kazanın, 4/1/(a)’lılar açısından işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle ya da 4/1/(b)’liler açısından kendi yürütmekte olduğu iş nedeniyle meydana gelmiş olması:

Kazanın, sigortalının görevli olarak başka yere gönderilmesi sırasında meydana gelmiş olması:

Kazanın, emziren kadın sigortalının, iş mevzuatı gereğince çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda meydana gelmiş olması:

Kazanın işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş-gelişi sırasında meydana gelmiş olması:

5510 sayılı Kanunun 14/1. maddesinde, “meslek hastalığı, sigortalının çalıştığı veya yaptığı işin niteliğinden dolayı tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm
şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli hastalık, bedensel veya ruhsal engellilik hâlleri” olarak ifade edilmiştir. Bu tanımda, hem 4/1(a)’lı sigortalıların,
hem de 4/1/(b)’li sigortalıların kapsamda oldukları görülmektedir

Meslek hastalığının unsurları; meslek hastalığına tutulan kişinin sigortalı olması,
hastalık ve sakatlığın yürütülen işin sonucu olarak ortaya çıkması, hastalığın belirli bir zaman diliminde meydana gelmesi, hastalığın yönetmelikte yer alması ve belirtilen süre içinde ortaya çıkması, hastalığın Kurum Sağlık Kurulu Raporu ile saptanması ve sigortalının bedenen veya ruhen bir zarara uğramasıdır.

İş kazasından farklı olarak meslek hastalıklarında çalışılan işle iş göremezlik arasında illiyet bağı aranmaktadır.

Yükümlülük süresi: Sigortalının meslek hastalığına sebep olan işinden fiilen ayrıldığı tarih ile meslek hastalığının meydana çıktığı tarih arasında geçen en uzun süredir.

Sigortalının, Sosyal Güvenlik Kurumunun sağladığı yardımlardan yararlanabilmesi için yaptığı iş nedeniyle hastalanmış olması yeterli değildir. Aynı zamanda bu durumun Kurum Sağlık Kurulu tarafında da saptanması gerekmektedir. Bu saptamanın hangi incelemeler sonucunda yapılması gerektiği 5510 sayılı Kanunun 14/2. maddesinde belirtilmiştir. Anılan madde de “Sigortalının çalıştığı işten dolayı meslek hastalığına tutulduğunun; a) Kurumca yetkilendirilen sağlık hizmet sunucuları tarafından usulüne uygun olarak düzenlenen sağlık
kurulu raporu ve dayanağı tıbbî belgelerin incelenmesi, b) Kurumca gerekli görüldüğü hâllerde, işyerindeki çalışma şartlarını ve buna bağlı tıbbî sonuçlarını ortaya koyan denetim raporları ve gerekli diğer belgelerin incelenmesi, sonucu Kurum Sağlık Kurulu tarafından tespit edilmesi zorunludur.” hükmü yer
almaktadır.

Meslek hastalığı ile ilgili bildirimler üzerine gerekli soruşturmalar, Kurumun denetim ve kontrol ile yetkilendirilen memurları tarafından veya Bakanlık iş müfettişleri vasıtasıyla yaptırılabilir. 

Bakanlık iş müfettişleri tarafından yapılacak soruşturmalar, sigortalılık durumu, işyerinde sigortalının çalıştığı birimin meslek hastalığına sebep olup olmayacağı, işveren sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesinin uygulanıp uygulanmayacağı, olayın meydana gelmesinde sigortalının kastı, ağır kusuru, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi ile üçüncü şahısların kusurlu hâllerinin olup olmadığı hakkında karar verilebilmesi için yapılır.

Türk sosyal sigorta sisteminde, 5510 sayılı Kanuna göre, sigortalının iş kazası ve meslek hastalığı sonucu yaralanması veya ölümü durumunda sigortalıya iş kazası ve meslek hastalıkları sigortasından sağlanan haklar şunlardır:
• Geçici iş göremezlik ödeneği verilmesi
• Sürekli iş göremezlik geliri bağlanması
• Ölen sigortalının hak sahiplerine gelir
bağlanması
• Gelir bağlanmış kız çocuklarına evlenme
ödeneği verilmesi
• Ölen sigortalı için cenaze ödeneği verilmesi

Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliğinin 38. maddesi uyarınca, sigortalının iş kazası ve meslek hastalığı hâllerinde Kurumca yetkilendirilen hekim veya sağlık kurulu raporlarında belirtilen istirahat süresince geçici olarak çalışamama hâline
geçici iş göremezlik; bu sürelerde sigortalıya verilen geçici sosyal gelire ise geçici iş göremezlik ödeneği denilmektedir.

Sigortalının iş kazası ve meslek hastalıkları sigortası kapsamında geçici iş göremezlik ödeneğinden yararlanabilmesi için aşağıda öngörülen şartları
sağlaması gerekmektedir:
• İstirahat raporunun varlığı:

• Belli bir süre çalışmış ve prim ödemiş
olma:

5510 sayılı Kanunda geçici iş göremezlik ödeneğinin ödenme süresi ile ilgili açık bir düzenleme yapılmamıştır. Bu nedenle sigortalıya belirli bir süre sınırı olmaksızın tedavisi ve istirahati devam ettiği sürece, başka bir ifade ile iyileşinceye kadar geçici iş göremezliğin ilk gününden başlamak
üzere ödenek verilebileceği söylenebilir.

Prime Esas Kazancın Alt ve Üst Sınırları, 5510 sayılı Kanun gereğince alınacak prim ve verilecek ödeneklerin hesabına esas tutulan günlük kazancın alt sınırı, sigortalıların yaşlarına uygun asgarî ücretin otuzda biri, üst sınırı ise 16 yaşından büyük sigortalıların günlük kazanç alt sınırının 7,5 katı olup sosyal güvenlik sözleşmesi olmayan ülkelerde iş üstlenen işverenlerce yurt dışındaki
işyerlerinde çalıştırılmak üzere götürülen Türk işçileri için 3 katıdır.

Türk sosyal sigortalar hukukunda geçici iş göremezlik ödenekleri ve sürekli iş göremezlik gelirlerinin hesaplanmasında günlük kazanç kavramı esas alınmıştır. Buna göre, iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hâllerinde verilecek ödeneklerin veya bağlanacak gelirlerin hesabına esas tutulacak günlük kazanç, iş kazasının veya doğumun olduğu tarihten, meslek hastalığı veya hastalık hâlinde ise iş göremezliğin başladığı tarihten önceki on iki aydaki son üç ay içinde 80. maddeye göre hesaplanacak prime esas kazançlar toplamının, bu kazançlara esas prim ödeme gün sayısına bölünmesi suretiyle bulunan kazançtır.

Bazı durumlarda sigortalı aynı anda birden fazla riskle karşılaşabilir. İşte böyle bir durumda, sigortalı iş kazası, meslek hastalığı, hastalık ve analık hâllerinden birkaçından aynı anda geçici iş göremezlik ödeneği almaya hak kazanırsa kendisine ödeneklerinden sadece en yüksek olanı verilir

Bir iş kazasına uğrayan ya da meslek hastalığına tutulan sigortalının meslekte kazanma gücünü en az %10 oranında kaybetmesi durumuna sürekli iş göremezlik, bu hâldeyken kendisine bağlanan sürekli sosyal gelire de sürekli iş göremezlik geliri denir.

O hâlde sürekli iş göremezlik gelirinin bağlanmasında temel koşul sürekli iş göremezlik hâlinin gerçekleşmiş olmasıdır (Güzel, Okur ve Caniklioğlu, 2018: 386). Sigortalının sürekli iş göremezlik geliri alabilmesi için Kuruma belirli bir süre ve miktarda prim ödemiş olması gerekmez. 5510 sayılı Kanun önceki dönemden farklı olarak 4/1/(a)’lı sigortalıların yanı sıra 4/1/(b)’li sigortalılara da sürekli iş göremezlik gelirinden yararlanma olanağı getirmiştir. Ancak hemen belirtmek gerekir ki, 4/1/ (b)’li sigortalıların sürekli iş göremezlik gelirinden
yararlanabilmesi için kendi sigortalılığından dolayı, genel sağlık sigortası dahil prim ve prime ilişkin her türlü borçlarının ödenmiş olması zorunludur

Sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri bağlanırken iki durumla karşılaşma olasılığı vardır. Birinci olasılıkta, sigortalıya meydana gelen iş kazası ya da meslek hastalığı nedeniyle geçici iş göremezlik ödeneği verilirken sürekli iş göremezlik ortaya çıkmış olabilir. İkinci durumda ise iş kazası ya da meslek hastalığı sonucu doğrudan sürekli iş göremezlik geliri bağlanması söz konusu olabilir. Buna göre,
sigortalı geçici iş göremezlik ödeneği alırken sürekli iş göremezlik söz konusu olmuşsa geçici iş göremezlik ödeneğinin sona erdiği tarihi takip eden ay başından; geçici iş göremezlik tespit edilemeden doğrudan sürekli iş göremezlik durumuna girilmişse, buna ait sağlık kurulu raporu tarihini takip eden aybaşından itibaren gelir bağlanır. Ödemeler her ay peşin yapılmaktadır.

İş kazası ve meslek hastalığı sonucu ölen sigortalının hak sahiplerine gelir bağlanabilmesinin ikinci koşulu prime ilişkin koşuldur. Buna göre, 4/1/(a)’lı sigortalıların hak sahiplerine gelir bağlanabilmesi için sigortalının belli bir süre çalışmasına ve prim ödemesine gerek yoktur. Ancak, 4/1/ (b)’li sigortalılar üzerinden hak sahiplerine gelir bağlanabilmesi için, 4/1/(b)’li sigortalının kendi
sigortalılığından dolayı, genel sağlık sigortası dahil prim ve prime ilişkin her türlü borçlarının ödenmiş olması gerekmektedir.

Cenaze ödeneği, Kurum Yönetim Kurulunca belirlenip Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından onaylanan tarife üzerinden ölen sigortalının ailesine bir defa yapılan bir yardımdır.
Cenaze ödeneği;
• İş kazası veya meslek hastalığı sonucu veya
• Sürekli iş göremezlik geliri, malullük veya
yaşlılık aylığı almakta iken veya
• Kendisi için en az 360 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortası primi bildirilmiş iken,
ölen sigortalının hak sahiplerine verilir.

İş kazası veya meslek hastalığı, işverenin kastı sonucunda meydana gelmişse işveren Kuruma karşı sorumlu hâle gelir. Kasıt, iş kazası veya meslek
hastalığına, işverenin bilerek ve isteyerek, hukuka aykırı eylemiyle neden olması hâlidir.