İş Sağlığı ve Güvenliği Denetimi ve İdari Yaptırımlar

İş sağlığı ve güvenliği kapsamında yapılan ilk denetimler, dünyada 19. yüzyılda İngiltere’de “fabrika müfettişi” ünvanı verilen dört kişinin görevlendirilmesi ile başlamıştır.

İş sağlığı ve güvenliğinin gerçekleştirilmesi bakımından devlete yükümlülükler getiren düzenlemeler arasında;
• 17.maddede herkesin, yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahip olduğu,
• 49.maddede herkesin hakkı olduğu ve devletin, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliştirmek için gerekli tedbirleri alacağı,
• 50.maddede kimsenin, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan işlerde çalıştırılamayacağı, küçükler ve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanların çalışma şartları bakımından özel olarak korunacağı,
• 56.maddede herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip bulunduğu, devletin, herkesin yaşamını beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamak zorunda olduğu,
• 60.maddede herkesin sosyal güvenlik hakkına sahip olduğu, devletin bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alacağına ilişkin hükümler sayılabilir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın bünyesinde iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili faaliyetler yürüten değişik birimler bulunmaktadır. Bu birimler arasında özellikle;

• İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (İSGGM) ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim ve Araştırma Merkezi (ÇASGEM) yaptıkları çalışmalarla yol gösterici ve aydınlatıcı faaliyetlerde bulunmaktadır. Her iki birim eğitim, araştırma, yayın faaliyetleri ile tarafların ve toplumun bilgilendirilmesi, işbaşı eğitimleri, iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerin eğitimi, danışmanlık ve rehberlik hizmetlerinin verilmesi, iş sağlığı ve güvenliği konusunda ulusal politika ve stratejilerin belirlenmesine yönelik olarak hizmet vermektedir.

• Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı mevzuatın uygulanmasının izlenmesi, denetlenmesi ve denetim istatistiklerinin tutulmasına yönelik olarak faaliyette bulunmaktadır.

• Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) iş kazası ve meslek hastalıkları istatistiklerini düzenleyerek, kaza ve hastalıkların önlenmesinde yol gösterici olmaya, iş kazasına ve meslek hastalığına maruz kalanlara gerekli sağlık yardımları ve ödemelerin yapılmasını sağlamaya yönelik olarak çalışmalarda bulunmaktadır.

ILO’nun 155 sayılı Mesleki Güvenlik ve Sağlık Sözleşmesinde de; iş sağlığı ve güvenliği ile çalışma ortamına ilişkin yasa ve yönetmeliklerin uygulanmasının, yeterli ve uygun bir denetim sistemi ile güvence altına alınması ve ihlaller için yeterli cezaların sağlanması gerektiği belirtilmektedir.

81 sayılı Sözleşmede iş müfettişleri, çalışma süreleri, ücretler, iş güvenliği, işçilerin sağlığı gibi konularda çalışanları koruyucu kanun hükümlerinin uygulanmasını sağlamakla, işçi ve işverenleri bilgilendirmek, tavsiyelerde bulunmakla yükümlü tutulmuşlardır.

Çalışma hayatının düzenlenmesinden sorumlu esas kurum olan Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı 1945 yılında Çalışma Bakanlığı adı ile kurulmuştur. 1983 yılında Sosyal Güvenlik Bakanlığı ile birleştirilerek Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı adı ile yeniden yapılanmıştır. 2018 yılında Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı ile birleştirilerek Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı oluşturulmuştur. 2021 yılında ise Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ikiye bölünerek Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı olmak üzere iki Bakanlık kurulmuştur. Bakanlık tekrar eski adı ile faaliyetlerini sürdürmektedir.

İş teftişi kapsamında yapılan denetimler konuları itibariyle ikiye ayrılmaktadır.

• Çalışma şartlarına ilişkin mevzuatların denetimi anlamına gelen işin yürütümü ile ilgili denetim/teftiş

• Çalışma ortamına ilişkin mevzuatların denetimi anlamına gelen iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili denetim/teftiş

2021 yılında Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının ikiye bölünmesi üzerine Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Rehberlik ve Teftiş Başkanlığının görev ve yetkileri yeniden düzenlenmiştir. Buna göre Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı:

• Bakanlığın görev alanına giren faaliyet ve işlemler ile mevzuatın uygulanmasıyla ilgili teftiş ve denetimler yapmak

• Kurum içi inceleme ve soruşturmalar yapmak

• Kayıtdışı istihdamla ilgili denetimleri yürütmek

• Denetim sonuçlarına ilişkin istatistikleri tutmak ve değerlendirmekle görevlidir.

İş denetimleri konusunda tüm dünyada iki temel yaklaşım esas alınmaktadır. Bunlar;
• programlı denetim/teftiş (önleyici/proaktif yaklaşım)
• program dışı inceleme denetimi/teftişidir (tepkisel/reaktif yaklaşım).

Programlı denetimlerde amaç işyerinde var olan tehlikelerin tespit edilerek çalışanlara zarar vermeden önlenebilmesidir.

Askeri işyerleriyle yurt güvenliği için gerekli maddeler üretilen işyerlerinin denetim ve teftişi konusu ve sonuçlarına ait işlemler Millî Savunma Bakanlığı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca birlikte hazırlanan “Askerî İşyerleri İle Yurt Güvenliği İçin Gerekli Maddeler Üretilen İşyerlerinin Denetimi, Teftişi ve Bu İşyerlerinde İşin Durdurulması Hakkında Yönetmelik” esaslarına göre yürütülmektedir.

Güçlü kadrolarla, yaygın ve düzenli uygulanan etkin bir denetim organizasyonu yoktur. Bunun değişik nedenleri (işyerlerinin %98’nin küçük işyerleri olması, kayıt dışı çalışmanın %30’ları aşması, iş müfettişlerinin yetkinliği, politik yaklaşımlar vb.) bulunmakla birlikte en önemli nedenlerden biri müfettiş sayısının çok az olmasıdır. Bunun sonucu olarak çok az sayıda işyeri ve çalışan denetlenmektedir.

Türk Ceza Kanunu’na göre cezai yaptırımlar hapis cezası ve adli para cezasıdır.

İdari para cezalarını diğer cezalardan ayıran en belirgin özellik, idari makamlar tarafından kamu gücü kullanılarak verilmesidir.

6331 sayılı Kanun’un 26. maddesinde sağlıklı ve güvenli çalışma ortamlarının oluşturulmasında işverenlere getirilmiş yükümlülüklerin ihlali durumunda öngörülen cezalar düzenlenmiştir.

Kanunda nispi olarak belirlenmiş idari para cezaları için işyerleri çalışan sayısı bakımından; 10’dan az çalışanı olan, 10-49 arasında çalışanı olan, 50 ve üzerinde çalışanı olan olmak üzere 3 gruba ayrılmıştır.

Hukuka uygun olarak tebliğ edilen idari para cezalarının tebliğ edildiği tarihten itibaren diğer deyişle ilgili kişinin eline ulaşmasından itibaren 30 gün içinde ödenmesi gerekmektedir. Ancak genel olarak Kabahatler Kanunu’nda idari para cezalarına itiraz süresi 15 gün olduğu için, tebliğden itibaren 15 gün içinde ve peşin ödenmesi hâlinde cezada ¼ oranında indirim uygulanmaktadır.

İş sağlığı ve güvenliği denetimleri sonucunda uygulanan en etkili idari yaptırım işyerinde işin durdurulmasıdır. Bu yaptırımda da asıl amacın işvereni cezalandırmak değil, onu iş sağlığı ve güvenliği kurallarına uymaya zorlamak olduğu ifade edilmektedir.

Üretim zorlaması nedeniyle hayati tehlike doğması: Çok tehlikeli sınıfta yer alan ve ihale ile alınan işlerde, bazı koşullar sağlanmadan üretim ve/veya imalat planlarına, iş programlarına aykırı hareket edilerek üretim zorlaması (üretim miktarının artırılması) nedeniyle hayati tehlike oluşturacak şekilde çalışma yöntemlerinin uygulanması durumunda iş durdurulur.

Teftişe yetkili iş müfettişi tarafından işyerinde yapılan denetim sonucunda hayati tehlike tespit edilirse ya da mevzuatta belirtilen maden, yapı vb. işlerde ve işyerlerinde risk değerlendirmesinin yapılmadığı belirlenirse, iş müfettişi tarafından durumu belirtir bir tutanak tutularak rapor düzenlenmektedir. Raporda durdurmayı gerektiren nedenler, bu nedenlerin olası riskleri ve doğabilecek sonuçlar, çalışanları en iyi şekilde korumak için alınması gereken en uygun önlemler, işi durdurmanın kapsamı ve yapılması gereken diğer işlemler ayrıntılı olarak belirtilmektedir. İşin durdurulmasına ilişkin süreç mevzuata aykırılıkları içeren bu detaylı rapor üzerinden yürütülmektedir.

İş müfettişinin önerisi, heyetin uygun görmesi ve mülki idare amirliğince işyerinin mühürlenmesi ile tamamlanan işin durdurulması süreci, idari bir karardır. Bu karara karşı işverenin işin durdurulduğu/işyerinin mühürlendiği tarihten itibaren 6 işgünü içinde iş mahkemesinde itiraz hakkı bulunmaktadır.