Çalışanların Yükümlülükleri ve Hakları

6331 sayılı Kanunun 19. maddesinin 1. fıkrasına göre çalışanlar, iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili aldıkları eğitim ve işverenin bu konudaki talimatları doğrultusunda kendilerinin ve hareketlerinden veya yaptıkları işten etkilenen diğer çalışanların sağlık ve güvenliklerini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür (m.19/1).

6331 sayılı Kanunun 19. maddesinin 2. fıkrasının (a) bendi uyarınca çalışanlar, işyerindeki makine, cihaz, araç, gereç, tehlikeli madde, taşıma ekipmanı ve diğer üretim araçlarını kurallara uygun şekilde kullanmak, bunların güvenlik donanımlarını doğru olarak kullanmak, keyfi olarak çıkarmamak ve değiştirmemekle yükümlüdür.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanununun 396. maddesinin 2. fıkrasına göre, özen ve sadakat borcunun bir gereği olarak işçi, işverene ait makineleri, araç ve gereçleri, teknik sistemleri, tesisleri ve taşıtları usulüne uygun olarak kullanmak ve bunlarla birlikte işin görülmesi için kendisine teslim edilmiş olan malzemeye özen göstermekle yükümlüdür. Sadakat borcu işçinin, işverenin işi ve işyeri ile ilgili çıkarlarını korumak ve onun çıkarlarına zarar verecek eylemlerden kaçınmasını gerektirir.

6331 sayılı Kanunun 19. maddesinin 2. fıkrasının (b) bendi uyarınca çalışanlar, işveren tarafından verilen eğitim ve talimatlar doğrultusunda kendilerine sağlanan kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak ve korumakla yükümlüdür.

Kişisel koruyucu donanım,
• Çalışanı, yürütülen işten kaynaklanan, sağlık ve güvenliği etkileyen bir veya birden fazla riske karşı koruyan, çalışan tarafından giyilen, takılan veya tutulan, bu amaca uygun olarak tasarımı yapılmış tüm alet, araç, gereç ve cihazlar,
• Kişiyi bir veya birden fazla riske karşı korumak amacıyla üretici tarafından bir bütün hâline getirilmiş cihaz, alet veya malzemeden oluşmuş donanım,
• Belirli bir faaliyette bulunmak için korunma amacı olmaksızın taşınan veya giyilen donanımla birlikte kullanılan, ayrılabilir veya ayrılamaz nitelikteki koruyucu cihaz, alet veya malzeme ve
• Kişisel koruyucu donanımın rahat ve işlevsel bir şekilde çalışması için gerekli olan ve sadece bu tür donanımlarla kullanılan değiştirilebilir parçaları ifade eder.

Kapsam dışında kalan kişisel koruyucu donanımlar ise şunlardır (KKDİKHY m.2/2):

• Özel olarak çalışanın sağlığını ve güvenliğini korumak üzere yapılmamış sıradan iş elbiseleri ve üniformalar,
• Afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetlerinde kullandıkları ekipman,
• Türk Silahlı Kuvvetleri, genel kolluk kuvvetleri ve Milli İstihbarat Teşkilatı Müsteşarlığı gibi kamu düzeninin sağlanmasına yönelik kurumların faaliyetlerinde kullandıkları kişisel koruyucular,
• Kara taşımacılığında kullanılan kişisel koruyucular,
• Spor ekipmanı,
• Nefsi müdafaayı veya caydırmayı hedefleyen ekipman ve
• Riskleri ve istenmeyen durumları saptayan ve ikaz eden taşınabilir cihazlar.

Kişisel koruyucu donanım, iş kazası ya da meslek hastalığının önlenmesi, çalışanların sağlık ve güvenlik risklerinden korunması, sağlık ve güvenlik koşullarının iyileştirilmesi amacıyla kullanılır.

Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik Ek-2’de yer alan kişisel koruyucu donanım listesinde dokuz ana başlıktan oluşan koruyucular bulunmaktadır. Bunlar, baş koruyucuları, kulak koruyucuları, göz ve yüz koruyucuları, solunum sistemi koruyucuları, el ve kol koruyucuları, ayak ve bacak koruyucuları, cilt koruyucuları, gövde ve karın bölgesi koruyucuları ve vücut koruyucularıdır.

6331 sayılı Kanunun 28. maddesinde bağımlılık yapan maddelerin kullanımı yasaklanmıştır. Anılan düzenlemede, “İşyerine, sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmek ve işyerinde alkollü içki veya uyuşturucu madde kullanmak yasaktır.” hükmüne yer verilmiştir.

6331 sayılı Kanunda öngörülen iş sağlığı ve güvenliği hükümlerinin uygulanması, izlenmesi, teftişi Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı birimlerinden Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı iş müfettişleri tarafından yapılır.

İş sağlığı ve güvenliği mevzuatında çalışmaktan kaçınma hakkı ilk olarak 4857 sayılı İş Kanununda yer almıştır.

Çalışmaktan kaçınma hakkı sadece 4857 sayılı İş Kanununa tabi olanlara değil, 6331 sayılı Kanunun kapsamına giren tüm çalışanlara tanınmıştır.

İşverenin işyerinde iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini alma yükümlülüğünün ve bu yükümlülüklere uyma borcu karşısında çalışanların da iş sağlığı ve güvenliği bakımından birtakım hakları bulunmaktadır. Bu hakların başında çalışmaktan kaçınma hakkı, tehlikeli bölgeyi terk etme hakkı, fesih hakkı, iş sağlığı ve güvenliği önlem ve hizmetlerinden ücretsiz yararlanma hakkı, şikayet hakkı, katılım hakkı ve tazmin edici nitelik taşıyan haklar yer alır.

6331 sayılı Kanunun 13. maddesinin 4. fıkrasına göre, “İş sözleşmesiyle çalışanlar, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda, tabi oldukları kanun hükümlerine göre iş sözleşmelerini feshedebilir. Toplu sözleşme veya toplu iş sözleşmesi ile çalışan kamu personeli, bu maddeye göre çalışmadığı dönemde fiilen çalışmış sayılır”. Anılan düzenlemeye göre, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda iş sözleşmesiyle çalışanlar tabi oldukları kanun hükümlerine göre iş sözleşmesini feshedebilecektir.

İşyerinde iş sağlığı ve güvenliği önlemleri alınmayan çalışanlar her zaman Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına şikayet hakkını kullanabilir.

Önleme: İşyerinde yürütülen işlerin bütün safhalarında iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümüdür.

İş kazası ve meslek hastalıkları sigortası kapsamında yardım sağlanması için herhangi bir koşul aranmaz.

İş kazası ve meslek hastalıkları sigortasından sigortalıya tedavi süresince “geçici iş göremezlik ödeneği”, iş göremezliğin sürekli bir hâl alması hâlinde “sürekli işgöremezlik geliri” bağlanır.

5510 sayılı Kanunda aranan koşulları yerine getirmesi durumunda iş kazası ve meslek hastalığına maruz kalan işçilere uzun vadeli sigorta kollarından malul kalmaları durumunda “malullük aylığı”, ölüm durumunda da geride kalan hak sahiplerine “ölüm aylığı” bağlanır.

Çalışan, işverenin iş sağlığı ve güvenliği önlemlerine aykırı bir hareketi sonucunda iş kazası veya meslek hastalığına maruz kalması durumunda SGK tarafından karşılanmayan zararlar için işverene karşı “maddi tazminat” talebinde bulunma hakkına sahiptir.