İşverenin Yükümlülükleri ve Hakları III

İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılan çalışmalara risk değerlendirmesi denmektedir (İSGK m.3/ö). Risk değerlemesi yapmak ya da yaptırmak İSGK ile işverene yüklenmiş genel yükümlülüklerden biridir (İSGK m.4/c).

Risk değerlendirmesi yapılırken işverenin bazı ilkeleri göz önünde bulundurması gerekmektedir. Risklerden korunma ilkeleri olarak adlandırılan bu ilkeler şunlardır (Ovacıllı vd., 2020: 707):
• Risklerden kaçınmak,
• Kaçınılması mümkün olmayan riskleri analiz etmek,
• Risklerle kaynağında mücadele etmek,
• İşin kişilere uygun hâle getirilmesi için işyerlerinin tasarımı ile iş ekipmanı, çalışma şekli ve üretim
metotlarının seçiminde özen göstermek, özellikle tekdüze çalışma ve üretim temposunun sağlık ve
güvenliğe olumsuz etkilerini önlemek, önlenemiyor ise en aza indirmek.
• Teknik gelişmelere uyum sağlamak,
• Tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek,
• Teknoloji, iş organizasyonu, çalışma şartları, sosyal ilişkiler ve çalışma ortamı ile ilgili faktörlerin
etkilerini kapsayan tutarlı ve genel bir önleme politikası geliştirmek,
• Toplu korunma tedbirlerine, kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik vermek ve
• Çalışanlara uygun talimatlar vermek.

Risk değerlendirmesi, işverenin oluşturduğu bir ekip tarafından gerçekleştirilmektedir. İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliğine (İSGRDY) göre, risk değerlendirmesi ekibi işin ruhuna uygun olarak:

• İşveren veya işveren vekili,
• İşyerinde sağlık ve güvenlik hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanları ile işyeri hekimleri,
• İşyerindeki çalışan temsilcileri,
• İşyerindeki destek elemanları ve
• İşyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenen ve işyerinde yürütülen çalışmalar, mevcut veya muhtemel tehlike kaynakları ile riskler konusunda bilgi sahibi çalışanlardan meydana gelmektedir (İSGRDY m.6/1).

Risk değerlendirmesi; tüm işyerleri için tasarım veya kuruluş aşamasından başlamak üzere:
• Tehlikelerin tanımlanması,
• Risklerin belirlenmesi ve analiz edilmesi,
• Risklerin kontrol edilmesi,
• Dokümantasyon ve
• Yapılan çalışmaların güncellenmesi ve gerektiğinde yenilenmesi olmak üzere beş aşamadan meydana gelmektedir.

Risk değerlendirmesi yapılırken bazı temel hususların dokümante edilmesi gerekmektedir (İSGRDY m.11). Bunlar:
• İşyerinin ünvanı, adresi ve işverenin adı,
• Gerçekleştiren kişilerin isim ve unvanları ile bunlardan iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi olanların Bakanlıkça verilmiş belge
bilgileri,
• Gerçekleştirildiği tarih ve geçerlilik tarihi,
• Risk değerlendirmesi işyerindeki farklı bölümler için ayrı ayrı yapılmışsa her birinin adı,

• Belirlenen tehlike kaynakları ile tehlikeler,
• Tespit edilen riskler,
• Risk analizinde kullanılan yöntem veya yöntemler,
• Tespit edilen risklerin önem ve öncelik sırasını da içeren analiz sonuçları ve
• Düzeltici ve önleyici kontrol tedbirleri, gerçekleştirilme tarihleri ve sonrasında tespit edilen risk seviyesidir.

Risk değerlendirmesinin tamamen veya kısmen yenilenmesini gerektirecek durumlar:
• İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması,
• İşyerinde uygulanan teknoloji, kullanılan
madde ve ekipmanlarda değişiklikler meydana gelmesi,
• Üretim yönteminde değişiklikler olması,
• İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala
olay meydana gelmesi,
• Çalışma ortamına ait sınır değerlere ilişkin
bir mevzuat değişikliği olması,
• Çalışma ortamı ölçümü ve sağlık gözetim
sonuçlarına göre gerekli görülmesi ve
• İşyeri dışından kaynaklanan ve işyerini etkileyebilecek yeni bir tehlikenin ortaya çıkmasıdır.

Aynı çalışma alanını birden fazla işverenin paylaşması durumunda, yürütülen işler için diğer işverenlerin yürüttüğü işler de göz önünde bulundurularak ayrı ayrı risk değerlendirmesi gerçekleştirilir. İşverenler, risk değerlendirmesi çalışmalarını, koordinasyon içinde yürütür, birbirlerini ve çalışan temsilcilerini tespit edilen riskler konusunda bilgilendirir (İSGRDY m.14).
Birden fazla işyerinin bulunduğu iş merkezleri, iş hanları, sanayi bölgeleri veya siteleri gibi yerlerde, işyerlerinde ayrı ayrı gerçekleştirilen risk değerlendirmesi çalışmalarının koordinasyonu yönetim tarafından yürütülür. Yönetim; bu koordinasyonun
yürütümünde, işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği yönünden diğer işyerlerini etkileyecek tehlikeler hususunda gerekli tedbirleri almaları için ilgili işverenleri uyarır. Bu uyarılara uymayan işverenleri Bakanlığa bildirir.

Bir işyerinde bir veya daha fazla alt işveren bulunması hâlinde (İSGRDY m.15):
• Her alt işveren yürüttükleri işlerle ilgili olarak, bu Yönetmelik hükümleri uyarınca gerekli risk değerlendirmesi çalışmalarını
yapar veya yaptırır.
• Alt işverenlerin risk değerlendirmesi çalışmaları konusunda asıl işverenin sorumluluk alanları ile ilgili ihtiyaç duydukları bilgi ve
belgeler asıl işverence sağlanır.
• Asıl işveren, alt işverenlerce yürütülen risk değerlendirmesi çalışmalarını denetler ve bu konudaki çalışmaları koordine eder.
Alt işverenler hazırladıkları risk değerlendirmesinin bir nüshasını asıl işverene verir. Asıl işveren; bu risk değerlendirmesi çalışmalarını kendi çalışmasıyla bütünleştirerek risk kontrol tedbirlerinin uygulanıp uygulanmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar.

Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmeliğin (ÇİSGEUEHY) 6. maddesine göre; işveren, çalışanlarına işe başladıktan sonra en kısa sürede temel eğitimlerinin verilmesini sağlar. Temel eğitimde verilmesi gereken asgari konular şunlardır:
• Genel konular
- Çalışma mevzuatı ile ilgili bilgiler,
- Çalışanların yasal hak ve sorumlulukları,
- İşyeri temizliği ve düzeni,
- İş kazası ve meslek hastalığından doğan hukuki sonuçlar,
• Sağlık konuları
- Meslek hastalıklarının sebepleri,
- Hastalıktan korunma prensipleri ve korunma tekniklerinin uygulanması,
- Biyolojik ve psikososyal risk etmenleri,
- İlkyardım,
- Tütün ürünlerinin zararları ve pasif etkilenim,
• Teknik konular
- Kimyasal, fiziksel ve ergonomik risk etmenleri,
- Elle kaldırma ve taşıma,
- Parlama, patlama, yangın ve yangından korunma,
- İş ekipmanlarının güvenli kullanımı,
- Ekranlı araçlarla çalışma,
- Elektrik tehlikeleri, riskleri ve önlemleri,
- İş kazalarının sebepleri ve korunma prensipleri ile tekniklerinin uygulanması,
- Güvenlik ve sağlık işaretleri,
- Kişisel koruyucu donanım kullanımı,
- İş sağlığı ve güvenliği genel kuralları ve güvenlik kültürü,
- Tahliye ve kurtarma,
• Diğer konular (çalışanın yaptığı işe özgü konular).

Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri;
• İşyerinde sağlık ve güvenlik hizmetini yürüten iş güvenliği uzmanları ile işyeri hekimleri,
• Çalışma ve Sosyal Güvenlik Eğitim ve Araştırma Merkezi,
• Üniversiteler ile kamu kurum ve kuruluşlarının eğitim birimleri tarafından eğiticilerin uzmanlık alanının eğitim konularına uygun olması kaydıyla verilir.
Ayrıca çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri aşağıda sayılan kurum ve kuruluşlar tarafından da verilir:
• Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları,
• İşçi, işveren ve kamu görevlileri kuruluşları veya bu kuruluşlarca kurulan eğitim vakıfları ve ortaklaşa oluşturdukları eğitim merkezleri,
• Bakanlıkça yetkilendirilmiş eğitim kurumları,
• Çalışanlara ücretsiz eğitim hizmeti veren ve kamu yararına kuruluş statüsüne haiz, eğitim amaçlı kurulmuş vakıflar (ÇİSGEUEHY m.13).

İşyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve sürdürülebilmesi amacıyla işveren, çalışanları ve çalışan temsilcilerini işyerinin özelliklerini de dikkate alarak belirli konularda bilgilendirir. Bu konular:
• İşyerinde karşılaşılabilecek sağlık ve güvenlik riskleri, koruyucu ve önleyici tedbirler,
• Kendileri ile ilgili yasal hak ve sorumluluklar ve
• İlk yardım, olağan dışı durumlar, afetler ve yangınla mücadele ve tahliye işleri konusunda görevlendirilen kişilerdir.

İşverenlerin acil durumlara ilişkin yükümlülükleri şunlardır:
• Çalışma ortamı, kullanılan maddeler, iş ekipmanı ile çevre şartlarını dikkate alarak meydana gelebilecek ve çalışan ile çalışma
çevresini etkileyecek acil durumları önceden değerlendirerek muhtemel acil durumları belirler.
• Acil durumların olumsuz etkilerini önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri alır.

• Acil durumların olumsuz etkilerinden korunmak üzere gerekli ölçüm ve değerlendirmeleri yapar.
• Acil durum planlarını hazırlar ve tatbikatların yapılmasını sağlar.
• Acil durumlarla mücadele için işyerinin büyüklüğü ve taşıdığı özel tehlikeler, yapılan işin niteliği, çalışan sayısı ile işyerinde bulunan diğer kişileri dikkate alarak; önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele, ilk yardım ve benzeri konularda uygun donanıma sahip ve bu konularda eğitimli yeterli sayıda çalışanı görevlendirir ve her zaman hazır bulunmalarını sağlar.
• Özellikle ilk yardım, acil tıbbi müdahale, kurtarma ve yangınla mücadele konularında, işyeri dışındaki kuruluşlarla irtibatı sağlayacak gerekli düzenlemeleri yapar.
• Acil durumlarda enerji kaynaklarının ve tehlike yaratabilecek sistemlerin olumsuz durumlar yaratmayacak ve koruyucu sistemleri etkilemeyecek şekilde devre dışı bırakılması ile ilgili gerekli düzenlemeleri yapar.
• Varsa alt işveren ve geçici iş ilişkisi kurulan işverenin çalışanları ile müşteri ve ziyaretçi gibi işyerinde bulunan diğer kişileri acil durumlar konusunda bilgilendirir.

İşyerinde meydana gelebilecek acil durumların belirlenmesinde (Bolat-Ovacıllı, 2020:732):
• Risk değerlendirmesi sonuçları,
• Yangın, tehlikeli kimyasal maddelerden kaynaklanan yayılım ve patlama ihtimali,
• İlk yardım ve tahliye gerektirecek olaylar,
• Doğal afetlerin meydana gelme ihtimali ve
• Sabotaj ihtimali dikkate alınır.

Acil durum planının bir takım asgari hususları kapsayacak şekilde dokümante edilmesi gerekmektedir. Bunlar (İACHY, m.12):
• İşyerinin ünvanı, adresi ve işverenin adı,
• Hazırlayanların adı, soyadı ve unvanı,
• Hazırlandığı tarih ve geçerlilik tarihi,
• Belirlenen acil durumlar,
• Alınan önleyici ve sınırlandırıcı tedbirler ve
• Acil durum müdahale ve tahliye yöntemleri,
• İşyerini veya işyerinin bölümlerini gösteren kroki ve bilgiler:
- Yangın söndürme amaçlı kullanılacaklar da dâhil olmak üzere acil durum ekipmanlarının bulunduğu yerler,
- İlkyardım malzemelerinin bulunduğu yerler,
- Kaçış yolları, toplanma yerleri ve bulunması hâlinde uyarı sistemlerinin de yer aldığı tahliye planı,
- Görevlendirilen çalışanların ve varsa yedeklerinin adı, soyadı, unvanı, sorumluluk alanı ve iletişim bilgileri ve
- İlk yardım, acil tıbbi müdahale, kurtarma ve yangınla mücadele konularında işyeri dışındaki kuruluşların irtibat numaralarıdır.

Güvenlik raporunda bulunması gereken asgari bilgiler şunlardır (BEKÖEAHY, EK-2):
• Büyük kazaların önlenmesi ile ilgili olarak kuruluşun yönetim sistemi (güvenlik yönetim sistemi ve unsurlarını da içeren) ve organizasyonu hakkında bilgi,
• Kuruluşun çevresi hakkında bilgi,
• Tesisin tanıtımı,
• Kaza risklerinin analizi ve önleme yöntemlerinin tanımlanması ve
• Bir kazanın sonuçlarının sınırlandırılması için uygulanacak koruma ve müdahale önlemleridir.

İşverenlerin bu yükümlülüklerinin yanı sıra işyerinde iş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin tam anlamıyla uygulanabilmesi bakımından sahip oldukları bazı hakları da bulunmaktadır. Bu haklar, iş sağlığı ve güvenliği önlemlerine uymayan çalışanlara uygulanacak yaptırımlar olarak karşımıza çıkmaktadır. 6331 sayılı Kanunda iş sağlığı ve güvenliği önlemlerine uymayan çalışanlara uygulanacak yaptırımlara yer verilmemiştir. Hâl böyle olunca her çalışan bakımından kendi tabi olduğu kanuna göre
bir sorumluluk ortaya çıkmaktadır. Söz konusu haklar şu şekilde sıralanabilir:

• İş sözleşmesinin fesih hakkı
• Uğradığı zararın tazmin edilmesini isteme hakkı
• Disiplin cezası verme hakkı

4857 sayılı İş Kanununda, işyerinde iş sağlığı ve güvenliği düzenlemelerini ihlal eden işçinin iş sözleşmesinin haklı nedenle feshedilebileceği hüküm altına alınmıştır. Bu hallerden birincisi “İşçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye düşürmesi, işyerinin malı olan veya malı olmayıp da eli altında bulunan makineleri, tesisatı veya başka eşya ve maddeleri otuz günlük ücretinin tutarıyla ödeyemeyecek derecede hasara ve kayba uğratması” durumudur (mad.25/II-ı).

4857 sayılı İş Kanununda, işçilerin iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili düzenlemelere aykırı davranması nedeniyle iş sözleşmesinin feshedilebileceği iki hâle daha yer verilmiştir.

• “…, işyerine sarhoş yahut uyuşturucu madde almış olarak gelmesi ya da işyerinde bu maddeleri
  kullanması” (mad.25/II-d).
• “İşçinin yapmakla ödevli bulunduğu görevleri kendisine hatırlatıldığı hâlde yapmamakta ısrar etmesi.” (mad.25/II-h).

İş hukukunda, işçiye uyarı, kınama, ücret kesintisi, işin ve işyerinin değiştirilmesi, geçici işten uzaklaştırma, işten çıkarma biçiminde disiplin cezaları uygulanabilir.

İşçiye verilecek olan disiplin cezası, işçinin kusuru ve suçun tekrarına göre değişir. Örneğin, suçu ilk işlediğinde işçiye uyarı cezası verilirken, tekrarı hâlinde kınama, ücret kesintisi ve hatta sözleşmenin feshine kadar giden ve kademeli olarak artacak şekilde daha ağır cezalar verilebilir.

657 sayılı Devlet Memurları Kanununun disiplin cezalarının çeşitleri ile ceza uygulanacak fiil ve hâllere ilişkin 125. maddesinde, memura uygulanabilecek tüm disiplin cezaları ve ceza uygulanacak tüm fiil ve hâller sayılmıştır. Bununla birlikte aşağıda iş sağlığı ve güvenliği yönünden memura uygulanabilecek başlıca disiplin cezaları ve disiplin cezası uygulanabilecek fiil ve hâllere yer verilmiştir. Bu kapsamda iş sağlığı ve güvenliği yönünden memura uygulanacak başlıca disiplin cezaları; uyarma, kınama, aylıktan kesme ve kademe ilerlemesinin durdurulmasıdır.