İşverenin Yükümlülükleri II

İşverenin iş sağlığı ve güvenliği alanındaki yükümlülüklerinden biri de iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini sağlama yükümlülüğüdür. İşveren bu yükümlülüğünü iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerini görevlendirerek ve bu kapsamda işyeri sağlık ve güvenlik birimi kurarak, ortak sağlık ve güvenlik biriminden veya toplum sağlığı merkezinden hizmet alarak yerine getirir.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununa göre işyeri sağlık ve güvenlik birimi, işyerinde iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini yürütmek üzere kurulan, gerekli donanım ve personele sahip birimdir (İSGK m.3/1, i).

İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliğine göre işyeri sağlık ve güvenlik birimi, en az bir işyeri hekimi ile işyerinin tehlike sınıfına uygun  belgeye sahip en az bir iş güvenliği uzmanının görevlendirilmesiyle oluşturulur. İşverenin bu birimde diğer sağlık personeli görevlendirmesi de mümkündür.

İşyerinde çalışanlar arasından işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve diğer sağlık personelinin görevlendirilmesi durumunda bu kişilerle işveren arasında sözleşme imzalanır. Sözleşme ve görevlendirme belgeleri İSGHY eklerine uygun olarak işyerinde çalışanlar arasından görevlendirme yapılması durumunda işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve diğer sağlık personeli ile İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme veya görevlendirme belgesi düzenlenecek ve karşılıklı olarak en geç 5 gün içerisinde sistem üzerinden onaylanacaktır. İSG-KATİP sistemi üzerinden onaylanan sözleşmenin bir nüshası işveren tarafından, biri sözleşme veya görevlendirme yapılan kişiler tarafından saklanır. İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü (İSGGM), İSG-KATİP sistemi üzerinden işverenin yükümlülüğünü yerine getirip getirmediğini on-line olarak denetleyebilir. Dolayısıyla işveren bu yükümlülükten kaçamayacaktır.

İşveren tarafından iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yürütülmesi amacıyla işyerinde kurulacak olan İSGB için bazı şartlar aranmaktadır. Buna göre,
a. İSGB, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yürütülmesine ve çalışan personel sayısına uygun büyüklükte bir yerde kurulur. Bu
birimin asıl işin yürütüldüğü mekanda ve giriş katında kurulması esastır.
b. İSGB’de 8’er metrekareden az olmamak üzere bir iş güvenliği uzmanı odası ile işyeri hekimi tarafından kullanılmak üzere bir muayene odası ve 12 metrekareden az olmamak üzere bir ilk yardım ve acil müdahale odası bulunur. Tam zamanlı görevlendirilecek her işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı için de aynı şartlarda ayrı birer oda sağlanır.
c. İSGB, İSGHY’de belirtilen araç ve gereçlerle donatılır ve işyerinde çalışanların acil durumlarda en yakın sağlık birimine ulaştırılmasını sağlamak üzere uygun araç bulundurulur.

50 ve daha fazla çalışanı olan işyerlerinde işveren,
a. İşyeri hekimi ile diğer sağlık personeline ve iş güvenliği uzmanına 8 metrekareden az olmamak üzere toplam iki oda sağlar,
b. İşyerinde ayrıca acil durumlarda çalışanların en yakın sağlık birimine ulaştırılmasını sağlamak üzere uygun araç bulundurur.
50’den az çalışanı olan işyerlerinde işveren işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve diğer sağlık personelinin iş sağlığı ve güvenliği hizmetini etkin olarak sunabilmesi için çalışma süresi boyunca kullanılmak üzere uygun bir yer sağlar.

Birden fazla işyerinin bulunduğu iş merkezleri, iş hanları gibi yerlerde bulunan ve 50’den az çalışanı olan işverenlerin yürütecekleri iş sağlığı ve güvenliği hizmetleri için koordinasyon yönetim tarafından sağlanmak üzere ortaklaşa kullanılabilecek bir mekan oluşturulabilir. Oluşturulacak mekandan hizmet sunulacak toplam çalışan sayısının 50’den az olması veya 50’den fazla olması durumunda yukarıda ifade edilen hükümlere uygunluk sağlanır. İş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yürütülmesi için işveren tarafından ayrılan çalışma yerlerinin bölüm ve birimlerinin aynı alan içerisinde bulunması esastır. Bu bölüm ve birimlerin bulunduğu yerler, çalışanlar tarafından kolaylıkla görülebilecek şekilde işaretlenir. Tam süreli işyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanı görevlendirilmesi zorunlu olmayan durumlarda işyerinde yukarıda belirttiğimiz şartları karşılayan birim, düzenlenen sağlık raporları açısından İSGB olarak kabul edilir. 50’den az çalışanı olan ve az tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde işveren ve hizmet sunanlar arasında mutabık kalınarak aynı sözleşme yılı içerisinde aylık hizmet süreleri birleştirilebilir veya hizmet sunum aralıkları belirlenebilir.

İşveren, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin sağlanması için işyerinde gerekli niteliklere sahip personel bulunmaması durumunda bu hizmetin tamamını veya bir kısmını ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden (OSGB) hizmet alarak yerine getirilebilir (İSGK m.6/1, a).

a. İşyerinde sağlık ve güvenlik risklerine karşı yürütülecek her türlü koruyucu, önleyici ve düzeltici faaliyeti kapsayacak şekilde çalışma ortamı gözetimi konusunda işverene rehberlik yapılmasından ve öneriler hazırlayarak onayına sunulmasından,
b. Çalışanların sağlığını korumak ve geliştirmek amacıyla yapılacak sağlık gözetiminin uygulanmasından,
c. Çalışanların iş sağlığı ve güvenliği eğitimleri ve bilgilendirilmesi konusunda planlama yapılarak işverenin onayına sunulmasından,
d. İşyerinde kaza, yangın, doğal afet ve bunun gibi acil müdahale gerektiren durumların belirlenmesi, acil durum planının hazırlanması, ilk yardım ve acil müdahale bakımından yapılması gereken uygulamaların organizasyonuyla ilgili diğer birim, kurum ve kuruluşlarla işbirliği yapılmasından,
e. Yıllık çalışma planı, yıllık değerlendirme raporu, çalışma ortamının gözetimi, çalışanların sağlık gözetimi, iş kazası ve meslek hastalığı ile iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin bilgilerin ve çalışma sonuçlarının kayıt altına alınmasından,
f. Çalışanların yürüttüğü işler, işyerinde yapılan risk değerlendirmesi sonuçları ve maruziyet bilgileri ile işe giriş ve periyodik sağlık muayenesi sonuçları, iş kazaları ile meslek hastalıkları kayıtlarının işyerindeki kişisel sağlık dosyalarında gizlilik ilkesine uyularak saklanmasından,
g. İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personelinin Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri ile İlgili Yönetmelik ile İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik kapsamında hizmet verdikleri alanlarda belirtilen görevlerin yerine getirilip getirilmediğinin izlenmesinden sorumludur.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve İş Sağlığı ve Güvenliği Hizmetleri Yönetmeliğinde Ortak Sağlık ve Güvenlik Biriminin (OSGB) tanımı yapılmıştır. Buna göre OSGB, kamu kurum ve kuruluşları, organize sanayi bölgeleri ile 6102 sayılı Türk Ticaret Kanununa göre faaliyet gösteren şirketler tarafından işyerlerine iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini sunmak üzere kurulan gerekli donanım ve
personele sahip olan ve ÇSGB tarafından yetkilendirilen birimdir (İSGK m.3/1, m; İSGHY m.4/1, f). ÇSGB tarafından yetkilendirilmemiş kuruluşların iş sağlığı ve güvenliği hizmeti vermeleri mevzuata göre mümkün değildir. 

Ortak Sağlık ve Güvenlik Birimi kurulabilmesi ve hizmet sunabilmesi için tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan en az bir işyeri hekimi, iş güvenliği uzmanı ve diğer sağlık personelinin istihdamı zorunludur. OSGB’de tam süreli görevlendirilenler, başka bir OSGB’de veya işyerinde aynı unvanla veya ÇSGB tarafından yetkilendirilen eğitim kurumlarında eğitici unvanıyla görev alamazlar (İSGHY m.12).

OSGB’ler, sözleşme yaptıkları işyerlerine sunulacak iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini, işyerinin tehlike sınıfı ve çalışan sayısına göre belirlenen sürelerden az olmamak kaydıyla yürütürler.

OSGB fiziksel olarak iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin yürütülmesine ve personel sayısına yetecek asgari büyüklükte, işyeri hekimi tarafından kullanılmak üzere en az 10 metrekarelik bir muayene odası, 15 metrekarelik ilk yardım ve acil müdahale, 10 metrekarelik iş güvenliği uzmanı odaları ile 12 metrekarelik bekleme yeri, uygun büyüklükte arşiv odası ve en az bir tuvalet ve lavabodan oluşur. OSGB’lerin zemin katta veya müstakil binalarda kurulması esastır. Tuvalet ve arşiv bölümleri hariç OSGB’lerde bulunması gereken diğer bölümler yol seviyesinden girişi olmayan katlarda kurulamaz. Tuvalet ve arşiv bölümleri OSGB’ye ait olmak şartıyla bodrum katında bulunabilir.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununa göre, 50 ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve 6 aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde işveren, iş sağlığı ve güvenliğiyle ilgili çalışmalarda bulunmak üzere iş sağlığı ve güvenliği kurulu oluşturacaktır

İSGKY’de kurulun üyelerinin kimlerden oluşacağı düzenlenmiştir. Buna göre kurulda,
a. İşveren veya işveren vekili,
b. İş güvenliği uzmanı,
c. İşyeri hekimi,
d. İnsan kaynakları, personel, sosyal işler veya
idari ve mali işleri yürütmekle görevli bir kişi,
e. Bulunması hâlinde sivil savunma uzmanı,
f. Bulunması halinde formen, ustabaşı veya usta
g. Çalışan temsilcisi, işyerinde birden çok çalışan temsilcisinin olması halinde baş temsilci yer alır (İSGKY m.6/1).

İşveren, kurulun üyelerine ve yedeklerine iş sağlığı ve güvenliği konularında eğitim verilmesini sağlar. İSGKY’de kurul üyelerine ve yedeklerine verilecek eğitimlerin asgari konuları düzenlenmiştir. Buna göre kurul üyelerine ve yedeklerine,
a. Kurulun görev ve yetkileri,
b. İş sağlığı ve güvenliği konularında ulusal
mevzuat ve standartlar,
c. Sıkça rastlanan iş kazaları ve tehlikeli vakaların nedenleri,
d. İş hijyeninin temel ilkeleri,
e. İletişim teknikleri,
f. Acil durum önlemleri,
g. Meslek hastalıkları,
h. İşyerlerine ait özel riskler,
i. Risk değerlendirmesi
konularında eğitim verilir. Asıl işveren-alt işveren ilişkisinde, ortak kurul oluşturulduğunda eğitimden her iki işveren birlikte sorumludur (İSGKY m.7).

İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulları Hakkında Yönetmelik (İSGKY) hükümlerine göre İş Sağlığı ve Güvenliği Kurullarının görev ve yetkileri şu şekilde sıralanabilir:

• İç yönerge taslağı oluşturmak
• Çalışanlara yol göstermek
• Tehlike ve önlemleri önceden değerlendirmek
• Tehlike halinde araştırma yapmak
• Eğitim ve öğretimi planlamak
• Bakım ve onarım için güvenlik tedbirlerini planlamak
• Yangın ve dış tehlike tedbirlerini değerlendirmek
• Yıllık rapor hazırlamak
• Tehlike hakkında karar vermek
• Önleme politikasına yönelik çalışmalar yapmak.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kurulunun inceleme, izleme ve uyarmayı öngören bir düzen içinde çalışmasına ilişkin esaslar İSGKY’de yer almaktadır. Buna göre, kurullar ayda en az bir kere toplanır. Ancak kurul, işyerinin tehlike sınıfını dikkate alarak tehlikeli işyerlerinde en geç 2 ayda bir, az tehlikeli işyerlerinde ise en geç 3 ayda bir toplanmasına karar verebilir. Dolayısıyla, sadece çok tehlikeli sınıfta yer alan işyerlerinde kurulların en geç ayda bir toplanması gereklidir.

İşveren veya işveren vekili, kurul için gerekli toplantı yeri, araç ve gereçlerini sağlar. Kurul toplantılarının günlük çalışma saatleri içinde yapılması esastır ve kurulun toplantılarında geçecek süreler günlük çalışma süresinden sayılır. Ayrıca toplantının gündemi, yeri, günü ve saati toplantıdan en az 48 saat önce kurul üyelerine bildirilir. Gündem, sorunların ve varsa iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin projelerin önem sırasına göre belirlenir. Kurul üyelerinin gündemde değişiklik isteme hakları vardır. Bu isteğin kurul tarafından uygun görülmesi durumunda gündem buna göre değiştirilir.

Ölümlü, uzuv kayıplı veya ağır iş kazası hâlleri veya özel bir önlemi gerektiren önemli hâllerde kurul üyelerinden herhangi biri kurulu olağanüstü toplantıya çağırabilir. Bu konudaki tekliflerin kurul başkanına veya sekreterine yapılması gereklidir. Toplantı zamanı, konunun aciliyet ve önemine göre belirlenir. Kurul, İSGK m.13’te belirtilen çalışmaktan kaçınma hakkı taleplerinde işyerinin tehlike sınıfına bağlı olarak yukarıda ifade edilen toplanma sürelerini dikkate almaksızın acilen toplanır ve toplantıda alınan karar çalışan ve çalışan temsilcisine yazılı olarak tebliğ edilir. 

Kurul, üye tam sayısının salt çoğunluğuyla işveren veya işveren vekilinin başkanlığında toplanır. Her toplantıda, önceki toplantıya ilişkin kararlar ve bunlarla ilgili uygulamalar hakkında başkan veya kurulun sekreteri tarafından kurula gerekli bilgi verilir ve gündeme geçilir. Kurulda kararlar, katılanların salt çoğunluğuyla alınır ve oylamada çekimser oy kullanılamaz. Oyların eşitliği durumunda başkanın oyu kararı belirler. Çoğunluğun sağlanamadığı veya başka bir nedenle toplantının yapılmadığı durumlarda bu durumu belirten bir tutanak düzenlenir.

Kurulun yaptığı her toplantıda, görüşülen konularla ilgili alınan kararları içeren bir tutanak düzenlenir. 

Toplantıda alınan kararlar, gereği yapılmak üzere ilgililere duyurulur. Ayrıca, çalışanlara duyurulması yararlı görülen konular da işyerinde ilan edilir.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununda çalışan temsilcisi, “iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili çalışmalara katılma, çalışmaları izleme, tedbir
alınmasını isteme, tekliflerde bulunma ve benzeri konularda çalışanları temsil etmeye yetkili çalışan” olarak tanımlanmıştır (İSGK m.3/1, c). İşveren, işyerinin değişik bölümlerindeki riskler ve çalışan sayılarını göz önünde bulundurmak suretiyle dengeli dağılıma da özen göstererek çalışanlar arasında yapılacak seçimle veya seçimle belirlenemediği durumda atama yoluyla işyerindeki çalışan sayısına bağlı olarak İSGK’da düzenlenmiş sayılarda çalışan temsilciyi görevlendirecektir (İSGK m.20/1).

İSGÇTT’de bir çalışanın çalışan temsilcisi olabilmesi için taşıması gerekli olan nitelikler düzenlenmiştir. Buna göre çalışanın,
a. İşyerinin tam süreli daimi çalışanı olması,
b. En az 3 yıllık iş deneyiminin bulunması,
c. En az ortaokul düzeyinde öğrenim görmüş
olması zorunludur (İSGÇTT m.6).

İşyerinde görevlendirilecek olan çalışan temsilcisinin sayısı işyerinde çalışan sayısına bağlı olarak değişmektedir (İSGK m.20/1; İSGÇTT m.7). Buna göre,
a. 2-50 arasında çalışanı bulunan işyerlerinde 1,
b. 51-100 arasında çalışanı bulunan işyerlerinde 2,
c. 101-500 arasında çalışanı bulunan işyerlerinde 3,
d. 501-1000 arasında çalışanı bulunan işyerlerinde 4,
e. 1001-2000 arasında çalışanı bulunan işyerlerinde 5,
f. 2001 ve üzeri çalışanı bulunan işyerlerinde 6
çalışan temsilcisi görevlendirilecektir.

İSGK’ya göre destek elemanı, asli görevinin yanında iş sağlığı ve güvenliği ile ilgili önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele, ilk yardım ve benzeri konularda özel olarak görevlendirilmiş uygun donanım ve yeterli eğitime sahip kişidir (İSGK m.3/1, ç).

Çalışanların İş Sağlığı ve Güvenliği Eğitimlerinin Usul ve Esasları Hakkında Yönetmeliğe göre destek elemanlarına ve çalışan temsilcilerine, görevlendirilecekleri konularla ilgili eğitim verilir (m.7/2). İşveren, destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin aşağıdaki konularda önceden görüşlerinin alınmasını sağlayacaktır:
a. İşyerinden görevlendirilecek veya işyeri
dışından hizmet alınacak işyeri hekimi, iş
güvenliği uzmanı ve diğer personel ile ilk
yardım, yangınla mücadele ve tahliye işleri
için kişilerin görevlendirilmesi,
b. Risk değerlendirmesi yapılarak, alınması
gereken koruyucu ve önleyici tedbirlerin ve
kullanılması gereken koruyucu donanım ve
ekipmanın belirlenmesi,
c. Sağlık ve güvenlik risklerinin önlenmesi ve
koruyucu hizmetlerin yürütülmesi,
d. Çalışanların bilgilendirilmesi,
e. Çalışanlara verilecek eğitimin planlanması (İSGK m.18/2).