Bilgi Sistemleri ile İlgili Kavramlar

Bilgi sistemi (Information System), bir kuruluştaki bilgileri depolayan, sorgulayan, dönüştüren ve yayılmasını sağlayan insan, donanım, yazılım, iletişim ağları, veri kaynakları, politika ve prosedürlerin organize edilmiş birleşimi olarak tanımlanabilir.

İlgili sistemlerin kurulması, çalıştırılması, iyileştirilmesi, bakım ve onarımlarının yapılması için insan kaynağı en önemli bileşen olmaktadır. Bilgi sistemleri düşünüldüğünde insan kaynağı iki farklı rolde sistemin bileşeni olmaktadır. Bunlar son kullanıcı ve bilgi teknolojisi uzmanlarıdır.

Son kullanıcı ya da istemci olarak adlandırılan bireyler bilgi sistemlerini kullanan ya da sistemdeki bilgileri üreten insanlar olarak tanımlanırlar. Son kullanıcılar organizasyonun bilgi sistemini kullanan yönetici, büro çalışanı, işçi, mühendis ya da müşteri olabilmektedir.

Sistem analistleri, yazılım geliştiriciler, veritabanı yöneticileri, sistem operatörleri, bilgi sistemi yöneticileri ve teknik personel bilgi teknolojisi uzmanları olarak nitelenen insan kaynağıdır.

Bilgisayar yazılımları, bilgisayar ve bilgisayara bağlı olarak çalışan donanımları işletmek ve yönetmek için kullanılan bilgisayar programlarına verilen genel addır.

Bilgisayar yazılımlarını uygulama ve sistem yazılımları olarak iki sınıfa ayırmak mümkündür. Uygulama yazılımları genellikle son kullanıcıların bilişim ihtiyaçlarına yönelik olarak geliştirilen bilgisayar yazılımları olurken sistem yazılımları bilgisayar sisteminin çalıştırılması ile ilgili oluşturulmuş yazılımlardır.

Uygulama yazılımlarını da kendi içerisinde genel ve özel amaçlı uygulama yazılımları olarak iki kısımda ele almak mümkündür.

Genel amaçlı uygulama yazılımları genelde paket program olarak temin edilmekte ve büro faaliyetlerinin verimli şekilde yürütülmesinde fayda sağlayan yazılımlardır. Microsoft Office, Lotus Smart Suite, iWork, OpenOffice ve benzeri birçok farklı işletim sisteminde çalışan genel amaçlı yazılım paketleri yaygın olarak kullanılmaktadır.

Özel amaçlı uygulama yazılımları geçekleştirilen iş süreçleri için geliştirilmiş yazılımlardır. Örneğin bir işletme için Kurumsal Kaynak Planlaması (ERP) yazılımı işletmenin farklı bölümleri için işlevler sunan içerisinde muhasebe, üretim yönetimi, tedarik zinciri yönetimi, kalite süreçleri, pazarlama gibi iş süreçlerinin yürütülmesi için oluşturulmuş özel amaçlı uygulama yazılımıdır.

Bilişim sistemlerinin önemli bileşenlerinden birisi de donanımdır. Kullandığımız masaüstü bilgisayarlar, yazıcılar, ağ aygıtları, monitörler, cep telefonları bu kapsamda yer alırlar. Bilgi sistemlerinde kullanılan tüm aygıt ve malzemelere bilgisayar donanımı adı verilir.

Bilgisayarların gerçekleştirdikleri görevler, büyüklükleri, hızları ve yetenekleri farklı olmasına rağmen aslında yerine getirdikleri dört temel işlem vardır. Bunlar verinin alınması, komut ve verinin depolanması, verinin işlenmesi, veri ya da enformasyonun elde edilmesidir.

İki veya daha fazla bilgisayarın birbirine bağlanarak veri alışverişini sağlayan donanım ve yazılımlardan oluşan yapıya bilgisayar ağı adı verilir.

Veritabanı (database) mantıksal olarak ilişkilendirilmiş veri topluluğu olarak tanımlanır.

Kullanıcıların veritabanını tanımlamasını, oluşturmasını ve işlemesini sağlayan programlar bütününe ise Veritabanı Yönetim Sistemi adı verilir.

Veritabanı ve veritabanı yönetim sisteminin oluşturduğu bütüne Veritabanı Sistemi adı verilir.

Bilgi sistemlerinde veritabanı sistemlerini kullanmanın sağlayacağı üstünlükler aşağıda sıralanmıştır:

• Veri tekrarının ve tutarsızlığının kontrol edilmesi
• Yetkisiz erişimin sınırlandırılması
• Programlama dilleriyle etkili iletişim platformunun oluşturulması
• Sonuç çıkarmaya elverişli olması
• Çok kullanıcılı ara yüz olması
• Veriler arasındaki karmaşık ilişkilerin tanımlanması
• Veri tutarlılığı
• Yedekleme ve kurtarma fonksiyonları 

Yapılandırılmış Sorgulama Dili (SQL) ilişkisel veritabanı yönetim sistemlerinde, verinin yönetimi için kullanılan bir standarttır.

Bulut bilişim “en az yönetimsel çaba ve hizmet sağlayıcı etkileşimi ile hızlı bir biçimde sağlanabilen ya da bırakılabilen, ayarlanabilir bilişim kaynaklarından oluşan paylaşılabilir bir havuza, uygun koşullarda ve istenildiğinde zaman ve mekân kısıtı olmaksızın ağ erişimi sağlayan bir model” olarak tanımlanır.

Basit donanımlarla bulut bilişimden faydalanmanın donanım açısından üstünlükleri aşağıda sıralanabilir:

• Düşük donanım maliyeti
• Güvenlik
• Daha az enerji tüketimi
• Daha az gürültü
• Bakım ve tamir kolaylığı

Bulut depolama olarak adlandırılan hizmet kullanıcıların dosyalarını internet aracılığı ile kendi kullandıkları donanımdan veri merkezlerine aktarılarak depolanmasını ve dilediği zaman ilgili dosyaya ulaşmasını sağlayan bulut bilişim hizmetidir. 

Bulut üzerinden verimlilik araçlarının kullanılması ile aşağıdaki faydalar sağlanabilir:

• Son kullanıcılar için daha düşük maliyet oluştururlar
• Platform bağımsızdırlar (web sayfası üzerinden tüm işletim sistemlerinde çalışabilirler)
• Yazılımların güncel versiyonun kullanılması sağlanmaktadır
• Uzaktaki kullanıcıların aynı belge üzerinde çalışmasına olanak sağlar
• Mobil cihazların erişimi için uygulama sunarlar
• Yedekleme ve sürüm saklama özellikleri veri kaybını önler

Bilgi güvenliğinin gizlilik, erişilebilirlik ve bütünlük olmak üzere üç ana boyutu bulunur. Burada bahsedilen üç boyut,

• Gizlilik (confidentiality), yetkisiz şahıslara, birimlere veya süreçlere bilgilerin sunulmaması veya ifşa edilmemesi,
• Kullanılabilirlik (availability), yetkili bir kuruluş tarafından talep üzerine erişilebilir ve kullanılabilir olma özelliği,
• Bütünlük (integrity), bilginin bir kısmı veya tümünün yetkili olmayan kişiler tarafından düzenlenmesinin engellenmesi anlamına gelir.

Aşağıdaki temel ilkeler bir BGYS’nin başarılı bir şekilde uygulanmasına katkıda bulunur:

• Bilgi güvenliği ihtiyacının farkındalığı,
• Bilgi güvenliği için sorumluluk verilmesi,
• Yönetim taahhüdünü ve paydaşların çıkarlarını dahil etmek,
• Toplumsal değerlerin arttırılması,
• Kabul edilebilir risk seviyelerine ulaşmak için uygun kontrolleri belirleyen risk değerlendirmeleri,
• Bilgi ağlarının ve sistemlerinin temel bir unsuru olarak dahil edilen güvenlik,
• Bilgi güvenliği ihlallerinin aktif önlenmesi ve tespiti,
• Bilgi güvenliği yönetimine kapsamlı bir yaklaşımın sağlanması ve
• Bilgi güvenliğinin sürekli olarak yeniden değerlendirilmesi ve uygun şekilde değişiklik yapılması.

İşlem tabloları genellikle aşağıdaki işlemleri gerçekleştirmek üzere kullanılmaktadırlar:

• Form oluşturmak
• Liste oluşturma ve işleme
• Finansal ve muhasebe hesaplamaları
• İstatistiksel analizler
• Karar destek sistemleri
• What if analizleri