Sosyal Sorumluluk ve Yönetim Sistemleri

Sosyal sorumluluk ve yönetsel etik kavramları arasında doğrudan ilişki bulunmaktadır. Etik kavramının yönetim biliminde yer almasıyla beraber, sosyal sorumluluk kavramı fark edilmiş, ortak yönler ortaya çıkmış ve bu konu üzerine çalışmalar yapılmaya başlanmıştır.

Sosyal sorumluluk düşüncesi, kanunların kuruluşların üzerinde oluşturduğu yükümlülüklerin dışında, kuruluş yönetiminin toplumun amaç ve değerleri doğrultusunda politikalar geliştirmesi, bu yönde kararlar alıp, faaliyetlerde bulunması anlamına gelmektedir.

Sosyal sorumluluk, kurumun uymak ile yükümlü olduğu bir takım sosyal yükümlülükleri ifade etmektedir. Kurumun sosyal yükümlülükleri yerine getirme oranın artması, söz konusu kurumun her yönden performansının artması anlamına gelmektedir.

Belirlenen bir görevi yerine getirmek için o işi yapmakla mükellef olan bir kişinin uymak zorunda olduğu kurallar bütünü “sorumluluk” kavramı ile tanımlanmaktadır.

Sivil toplum kuruluşları açısından sosyal sorumluluk, sosyal problemler ve toplumsal reaksiyonlara dirençli olması gibi, kuruluşlarla bireyler arasında bir sosyal anlaşma ya da uzlaşma aracıdır.

Sosyal sorumluluk, kuruluşları sağlıklı bir toplumun oluşması için katkı ve yardım sağlamaya yönlendirmektedir çünkü; sosyal sorumluluk, kuruluşun genel ve çalışma etik kurallarını, çalışanların ve kurumların beklentilerini ve mevzuat gerekliliklerini dikkate almasını ve faaliyetlerinin toplumdaki etkisini ciddi bir şekilde değerlendirmesini sağlamaktadır.

Sosyal sorumluluk sadece toplum sağlığının sağlanması için değil, aynı zamanda kurumun çalışanlarının haklarının koruması açısından da önemli bir unsurdur.

İşletmelerin sosyal sorumluluk gereği yapmak zorunda oldukları hizmetler dört boyut olarak gruplandırılmaktadır. Bunlar; (1) Sosyal Sorumluluğun Ekonomik Boyutu, (2) Sosyal Sorumluluğun Hukuki Boyutu, (3) Sosyal Sorumluluğun Ahlaki Boyutu ve (4) Sosyal Sorumluluğun Gönüllü (Yardımseverlik) Sorumluluklar boyutudur.

Kurumsal Sosyal Sorumluluk kavramı ilk kez Amerikalı iktisatçı Howard Bowen’ın 1953 tarihli Social Responsibilities of the Businessmen (İşadamının Sosyal Sorumlulukları) adlı kitabında yer almıştır.

Üçlü Sosyal Sorumluluk kavramı, kuruluşun toplumsal, çevresel ve ekonomik sorumlulukları olduğu ve bu sorumlulukların dengeli bir şekilde yerine getirilmesi anlamı taşımaktadır.

Kurumsal sosyal sorumluluk düşüncesine eleştirel yaklaşan taraflar devlet kontrolünün oldukça maliyetli olacağını ve beklenilmeyen sonuçlara (maliyetlere) neden olabileceğini ileri sürmektedir. Eleştiriler, doğal kaynak arz ve talebinin piyasa şartlarıyla belirlenmesi durumunda devlet müdahalesi olmaksızın herhangi bir maliyete katlanmadan kaynakların korunmasının mümkün olduğu noktasına odaklanmaktadır.

Literatürde en çok karşılaşılan yedi kurumsal sosyal sorumluluk alanları ve kapsamı aşağıdaki gibi tanımlanmaktadır: (1) Çalışanlar ile İlişkilerde Sosyal Sorumluluk: İşletmelerin çalışanları ile ilgili sosyal yükümlülüklerini yerine getirmeleridir. (2) Tüketicilere Karşı Sorumluluklar: Tüketicilerin ihtiyacına uygun ürün ve hizmeti sağlamak, kaliteli ürün sunmak, yeterli ve düzenli mal akışı, makul fiyatlandırma, doğru bilgilendirme, saygılı hizmet, tüketici şikayetleri ile hemen ve nezaketle ilgilenme vb. konuları kapsamaktadır. (3) Hissedarlara / Sahiplere / Yatırımcılara Karşı Sorumluluklar: Kurumun işleyişi ve finansal durumu hakkında güncel, doğru ve düzenli bilgilendirme, sermayenin korunması, planlı büyüme, kaynakların optimum kullanımı, makul kazanç, aidatların zamanında ödenmesi vb. konuları kapsamaktadır. (4) Çalışanlara Karşı Sorumluluklar: İş güvenliği, iyi çalışma koşulları, iş memnuniyeti, kişisel gelişim ve terfi fırsatı, adil ve eşit muamele, bireysel farklılıklara saygılı olma, çalışanların yönetime katılımı, sosyal güvenlik çözümünde ve yeni endüstri alanlarının kurulmasında devlete yardım etme, ekonomik güç ve tekelleşme ye olan eğilimlerin önüne geçme, adil ticari uygulamaları teşvik etme, vergileri zamanında ve dürüstçe ödeme, yasalara uygun hareket etme, ülkenin vatandaşlarına ve ülkedeki topluluklara saygılı davranma vb. konuları kapsamaktadır. (5) Tedarikçilere Karşı Sorumluluklar: Mal için tedarikçilere adil bir ücret ödeme, ödemeleri düzenli yapma, tüketicilerin tercihleri konusunda onları bilgilendirme vb. konuları kapsamaktadır. (6) Rakiplere Karşı Sorumluluklar: Karşılıklı iş birliği içinde olma, sağlıklı bir rekabet ortamının sağlanması, haksız rekabetin önlenmesi, piyasa rekabet kurallarına saygılı hareket etme, maddi ve fikri mülkiyet haklarına saygılı olma vb. konuları kapsamaktadır. (7) Çevreye Karşı Sorumluluklar: İş faaliyetlerinin çevreye zarar vermeyecek şekilde yürütülmesi, atık üretimin asgari düzeye indirilmesi ve atıkların yeniden kullanımı, doğal kaynakların tahrip edilmemesi, hayvan ve bitki türlerinin korunması, çevre kirliliğinin önlenmesi, ortaya çıkabilecek çevresel sorunlara karşı önlem alınması, çevre bilincinin oluşmasına yönelik faaliyetlerde bulunma vb. konuları kapsamaktadır.

Kuruluşun kullandığı kaynakları ile sosyal sorumluluk ile ilgili hedeflerine ne kadar ulaşabildiği üzerine yapılan sistematik analiz “sosyal denetim” olarak adlandırılır. Sosyal denetim, sosyal performans düzeyini periyodik olarak ölçer, değerlendirir ve raporlar.

Sosyal sorumluluk kavramı ile ilgili geliştirilmiş dört temel yaklaşım öne sürülmektedir; (1) Savunmacılık, (2) Tepkisellik, (3) Uyum sağlayıcılık ve (4) Proaktif yaklaşım. Buna göre Savunmacılık, işletmenin bir faaliyetinin sosyal sorumluluk düşüncesine aykırı bir nitelik taşıması nedeni ile ortaya çıkan olumsuz bir duruma karşı, bu olumsuz durumun etkisini azaltıcı yönde hareket etmesi olarak nitelendirilir. Tepkisellik ise işletmenin, bir sosyal konuya, kendi finansal amaçları lehinde etki yaratabileceğini gördükten sonra ilgi göstermesi durumudur. Uyum sağlayıcılık yaklaşımı, kanunların ve / veya toplum kültürünün ortaya koyduğu gereklilikler doğrultusunda işletme yönetiminin bir politika benimseyip o politikaya göre genel davranış tarzını belirlemesi olarak açıklanabilir. Proaktif yaklaşım, işletmenin, toplumda var olan sosyal bir talebi daha ortaya çıkmadan öngörüp o talebe göre bir politika geliştirmesidir.

Kurumsal Sosyal Sorumluluk, şirketlerin paydaşları ve halk için sosyal olarak etkili olmalarını sağlayan bir iş modelidir. Kurumsal Sosyal Sorumluluk kavramı, ulusal ve uluslararası dinamikler arasında değişiklik göstermektedir. Bundan dolayı iş dünyasında anlamı açık değildir.

İşletme sosyal sorumluluğu, ekonomik, yasal, etik ve sağduyu sorumluluk alanları olmak üzere dört alt sorumluluk alanından oluşmaktadır.

Son yıllarda işletmeler için, değişimin ve rekabetin iki temel kavram olarak öne çıktığı görülmektedir.

Sosyal sorumluluk ile ilgili; SA 8000 Sosyal Sorumluluk Standardı, Küresel İlkeler Sözleşmesi, Adil İş gücü Örgütü Düzenlemeleri, AA 1000 Standartları, ISO 26000 Sosyal Sorumluluk Yönetim Sistemi Standartları ve IQ Net SR 10 Sosyal Sorumluluk Yönetim Sistemleri öne çıkan standartlar olarak kabul edilmektedir.

SA 8000 Sosyal Sorumluluk Standardı, İş yerinde insan haklarını yönetmek için Uluslararası Toplumsal Hesap Verilebilirlik tarafından geliştirilen ve en yaygın olarak benimsenen global standarttır. Dünyanın her yerinde, her büyüklükteki kuruluşa uygun, ilk denetlenebilir standarttır. SA 8000 Sosyal Sorumluluk Standardı bazı kaynaklarda sosyal hesap verebilirlik standardı olarak da ifade edilmektedir.

‘Küresel İlkeler Sözleşmesi' (‘Global Compact’) dört farklı kategoriden olmak üzere on temel ilkeden oluşmaktadır. Bu ilkelerden ikisi insan hakları ile, dört tanesi iş gücü ile, üç tanesi çevre ile ve bir tanesi de yolsuzlukla mücadele ile ilgilidir.