İŞG102U-YÖNETİM SİSTEMLERİ VE RİSK YÖNETİMİ
Ünite 7: Risk Yönetimi ve Mevzuatı
Giriş
Kuruluşların daha iyi yaşam ve rekabet koşullarına ulaşabilmesi için kuruluşun ve bütün paydaşların iş sağlığı ve güvenliği konusunda planlı ve sistemli çalışmalar yürütmeleri gerekmektedir. ISO 9001 ve ISO 14001 gibi standartlar kalite ve çevre yönetimleri üzerine yoğunlaşmış, dolayısıyla kuruluşlarda iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve sürekli iyileştirilerek korunabilmesi için ayrı bir standarda gereksinim duyulmuştur. Avrupa Birliği ile entegrasyonda da en önemli konulardan olan iş sağlığı ve güvenliği, ayrıca iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı da olarak bu standardın bütün isteklerini içermektedir.
Risk Kavramı ve Yönetimi
İnsan; yaşamında, kendisine ait tedbirlerle veya öğrendiği önlemleri uygulayarak hayatını korumaya çalışır. Risk kaynağı olan tehlike ise, potansiyel zarar kaynağı olarak ifade edilmektedir. Kişi tehlike ve risk yönetimini, çalışma hayatında olduğu gibi, iyi planlayıp yapamadığı zaman, kazaya neden olur; bu da yaralanmalara ve/veya ölümle sonuçlanır. Diğer taraftan, hayat hiçbir zaman statik bir yapıda değildir. Hayatı sürdürmek için risk almak ama hayattaki tehlikelere ve risklere karşı dikkatli olmak gerekmektedir. Kısaca, her alandaki risklerin farkında olmak ve sistematik bir şekilde önlemleri alabilmek gerekmektedir. Bu yorumlardan, risk yönetimi, çalışma ve özel hayatın her alanında uygulanabilir bir olgu olduğu açıkça anlaşılmaktadır. İnsanın tehlike ve riskle her an karşı karşıya kalma ihtimali mevcuttur. Bu nedenle sıfır risk ve sıfır kaza veya meslek hastalığı, nihai hedef de olsa ulaşılması çok zor olan hatta imkânsızlaşan bir olgudur. Risk, bir olasılık olarak görülürse; bir ve sıfır arasında [0,1] değişen sayısal, nicel, değerlerle ifade edilebilir.
Risk Yönetimi
Risk; ISO/IEC Kılavuzu 73’ün tanımına göre risk, bir olayın olasılığı ile sonuçlarının şiddetinin bileşimi olarak ifade edilmiştir. Risk yönetimi, bir kuruluşun risklerini yönetmek ve kontrol etmek için koordine edilmiş faaliyetlerin bütünüdür; tipik olarak risk değerlendirmesini, riskin ortadan kaldırılmasını, risk kabulünü içerir.
Risk, tehlikeli bir olayın meydana gelme olasılığı ile o olayın neden olduğu yaralanma veya insanların sağlığına verilen zararın ciddiyetinin bileşimidir.
“Risk yönetimi; risklerin tespit edilmesinde, değerlendirilmesinde, hükme bağlanmasında, riskleri düşürmek veya tahmin etmek için gerçekleştirilen eylemlerde, risklerin izlenmesi ve gözden geçirilmesinde kullanılan süreçlerin tamamıdır. Risk yönetiminde belirsizlikler yönetilerek bu belirsizliklerin istenmeyen bir olaya dönüşmesi durumu azaltılmaya çalışılır. Ayrıca istenmeyen olayların meydana gelmesi durumunda ortaya çıkacak zarar da en aza indirilmeye çalışılmaktadır.
Risk yönetimi uygulamaları genel olarak iki seviyede gerçekleştirilmektedir. Buna göre stratejik seviyede risk yönetimi ile ilgili stratejik kararlar alınmakta, politikalar belirlenmekte ve stratejik düzeyde planlar hazırlanmaktadır.
Risk yönetiminin temel amacı, belirsizlik ve olasılıkların yönetimini iyileştirmektir.
Risk Yönetimi Adımları
Risk yönetiminde farklı kaynaklarda, farklı şekillerde risk yönetimi süreci incelenebilmektedir. Risk yönetimi yalnızca istatistiksel sonuç ve yorumlar veya risk analizi değildir. ISO 31000’in tanımına göre ‘Risk yönetimi bir kuruluşun riske ilişkin olarak koordine edilmiş faaliyetlerinin yönetimi ve kontrolüdür.’
Risk yönetimi süreci genel hatlarıyla aşağıdaki faaliyetleri içerir;
(1) Riskin tanımlanması veya tanınması, (2) Riskin sıralanması veya değerlendirilmesi, (3) Belirgin risklere cevap verme: a) Riski tolere etme, b) Riske müdahâle etme, modifiye etme, c) Riski transfer etme, d) Riski sonlandırma, (4) Kontrollere kaynak ayırma, (5) Reaksiyon planlama, (6) Risk performansının raporlanması ve izlenmesi, (7) Risk yönetim çerçevesinin gözden geçirilmesidir
Risk Yönetim Uygulama Şartlarının Tanımlanması
Risk yönetiminde ilk aşamalarından olan bu adımda stratejik düzeyde risk yönetimi ile ilgili kararlar alınır ve politikalar geliştirilir. “Bu kapsamda risklerle ne boyutta mücadele edileceği, risk yönetimi kapsamında nasıl bir organizasyona ihtiyaç olduğu araştırılır. Risk politikası ve risk yönetim planı hazırlanır. Risk yönetim planı, risk değerlendirmesi ile tüm risk yönetimi süreci için stratejik gereklilikleri ortaya koyan stratejik düzeyde oluşturulan bir plandır. Risk yönetim planı, ilk olarak risk yönetimi kapsamını ve risk yönetiminin uygulanacağı alanları tanımlamaktadır. Risklerin can kaybı ve ekonomik kayıplar kapsamında etkilerini ve ortaya çıkma olasılıklarını ortaya koyar. Risk farkındalığı ve risk yönetim planı risk yönetim sürecinde sürekli tekrar edilen, güncellenen, zamana yayılmış bir aşamadır. Farklı organizasyonlara göre risk yönetim planları değişebilmektedir. Bununla birlikte genel olarak risk yönetim planı kapsamındaki ana başlıklara örnek olarak aşağıdakiler verilebilir:
Genel giriş: Risk yönetimi süreci için gereksinimleri ortaya koyar.
Organizasyon tanımı: Organizasyon ile ilgili bilgilerin yer aldığı dokümandır.
Risk türleri: Doğal afetler, teknolojik afetler, iş kazaları, meslek hastalıkları ve organizasyonlarla ilgili diğer risklere (teknik riskler, mali riskler, çevresel riskler, güvenlik riskleri vb.) ait tanımlamalardır.
Risk süreçleri: Gerçekleşebilecek tüm riskler için nitel ve/veya nicel yöntemleri kapsar.
Araçlar ve teknikler: Risk tanımlama yöntemleri, risk matrisleri, bilgisayar analizi, vb. teknikleri kapsar.
Risk raporları: Risklerin tanımlanmasına ait sıklıkların güncellenmesi, özel durum raporları, değişim raporları, vb. raporlardan oluşur.
Eklentiler: Risk yönetimindeki özel gereksinimleri, tehlikeler, istisnai problemler gibi ek bilgi ve dokümanları kapsar.
Risk tanımlama aşamasında, daha önceki benzer alanlardaki risk kontrol listelerinden ve yaşanmış tecrübelerden de faydalanılabilmektedir. Ayrıca ilgili alanda tecrübe sahibi danışmanlardan yaralanmak da önemlidir. Risklerin tanımlanmasında, temel risk gruplarından yararlanmak sıklıkla gerçekleştirilen bir uygulamadır. Bu kapsamda öncelikle risk ana sınıfı belirlenir. Sonrasında alt sınıflar incelenerek tüm riskler tanımlanabilir.
Karar verme ve uygulama aşamada risklerin kabul edilebilirliği ve kabul edilebilirlik seviyeleri ile ilgili olarak tanımlamalar yapılmaktadır. Buna göre hangi riskin hangi seviye için kabul edilebilir bir risk olduğu belirlenir.
Risk izleme ve kontrolü tekrarlı bir faaliyettir. Bu süreçte sadece mevcut tanımlanmış riskler izlenmez, mevcut risklerin izleme ve kontrolü sonucu yeni riskler de tespit edilir. Ayrıca risklerin etkileri ve olasılıkları zamanla değişebileceği için bunlar kontrol edilir. Risk öncelik seviyelerinin değişimi izlenir. Tespit edilen yeni risklerle birlikte, etki ve olasılığı değişen riskler tanımlama ve risk değerlendirme süreçlerine girdi olarak gönderilir. İzleme ve kontrol kapsamında ayrıca risk tepki planlarının doğru şekilde uygulanıp uygulanmadığı, planların yeterliliği, riskin etkisinin azaltılmasındaki performansı, yeni planlara ihtiyaç olup olmadığı sorgulanır.
Risk yönetim sürecindeki aşamalar düzenli takip edildiği takdirde, maliyet, zaman, kalite ve güvenlikle ilgili oluşabilecek risklerin daha iyi anlaşılması sağlanmaktadır.
Risk Değerlendirme Süreci ve Mevzuatı
Risk değerlendirmesi risk yönetimi içerisindeki bir süreçtir. Genel anlamda risk değerlendirmesi; istenmeyen durumların-olayların meydana gelmesinde etkili olan tüm faktörlerin incelenmesi, tanımlanması, risklerin sıklıkları ve etkilerinin belirlenerek, risk seviyesinin hesaplanması, risklerin önceliklendirilmesi ve risklerin zararlarının azaltılabilmesi adına gerçekleştirilecek faaliyetlerin planlanması faaliyetleridir. İş sağlığı ve güvenliği kapsamında risk değerlendirmesi, işyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan tüm etkenler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve risklerin kontrol altına alınabilmesi
adına kontrol tedbirlerinin oluşturulması amacıyla yapılan çalışmalardır.
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Yasası’nın dördüncü maddesine göre risk değerlendirmesi, iş yerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmaları ifade eder. Ayrıca, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Yasası’nın 10’ uncu maddesine göre ise işverenler, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür. Bu doğrultuda, 29.12.2012 tarih ve 28512 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’nde risk değerlendirmesi çalışmalarının yöntem ve esasları belirtilmiştir.
Risk Değerlendirmesinde Genel İlkeler
Risk değerlendirmesi işverenlere ve yöneticilere yardımcı olmalıdır: Bu amaçla çalışanlar ve tüm taraflar: (a) İş yerindeki tehlikeler tespit edilmeli ve yasal gereklilikler dikkate alınarak ilgili riskleri azaltmanın yolları belirlenmeli, (b) Uygun iş ekipmanını, malzemelerini ve çalışma planlaması seçmeli, (c) Riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için öncelikler belirlenmeli, (d) Tüm taraflara (çalışanlar ve/veya temsilcileri, yöneticiler ve denetçileri) işin tüm yönlerinin dikkate alındığını ve ilgili risklerin uygun şekilde değerlendirildiğini ve bunları azaltmak için uygun önlemlerin alındığı gösterilmeli, (e) Çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunması için iyileştirmeler yapılmalıdır.
Risk değerlendirmesi tek seferlik bir faaliyet değildir; Periyodik olarak yapılmalı ve iş yerlerinde her değişiklik yapıldığında hem değişikliklerden önce hem de sonra, kesinlikle sürekli tekrarlanmalıdır. Özellikle;
a. Teknolojik ilerlemeler, değişimlerde, b. İş ekipmanı değişimlerinde, c. Kimyasal, biyolojik, kanserojen veya mutajenik maddelerin alınmasında, uygulanmasında, d. Çalışma organizasyonunda olan değişikliklerde risk değerlendirme yeniden yapılmalıdır.
Risk Değerlendirme Yöntemi Seçimi
Günümüzde etkinliği kanıtlanmış onlarca farklı risk değerlendirme yöntemi mevcuttur. Risk değerlendirme yöntemleri arasında bir sınıflandırma yapmak kolay değildir. Ancak bazı basit risk değerlendirme yöntemleri için ‘birincil risk değerlendirme yöntemi’ denebilir. Bu yöntemler, basit değerlendirme veya çeklist yöntemiyle taşıdığımız risklerin tespit edilmesine yararlar.
Beş Adımda Risk Değerlendirmesi
Birinci Adım: Tehlikelerin Tanımlanması: Tehlikelerin tanımlanması risk değerlendirmesinde çok önemli bir adımdır. Eğer herhangi bir tehlike yok sayılmış veya fark edilmemiş ise sonucunda ortaya çıkacak riskler
belirlenemez, analiz edilemez ve hiçbir önleyici tedbir alınamaz.
İkinci Adım: Risklerin Belirlenmesi ve Analizi: Bu adımda, birinci adımda tespit edilmiş olan tehlikelerin her biri ayrı ayrı dikkate alınarak bu tehlikelerden kaynaklanabilecek risklerin hangi sıklıkta oluşabileceği ile bu risklerden kimlerin, nelerin, ne şekilde ve hangi şiddette zarar görebileceği belirlenir. Toplanan bilgi ve veriler ışığında belirlenen riskler; çalışma ile ilgili tehlike veya risklerin nitelikleri ve imkân kısıtları gibi faktörler ya da ulusal ve uluslararası standartlar esas alınarak seçilen yöntemlerden biri veya birkaçı bir arada kullanılarak analiz edilir.
Üçüncü Adım: Risk Kontrol Adımları: Öncelikle, kolaylıkla ortadan kaldırılabilecek tehlikeler için gerekli önlemleri alınız. Daha sonra risk derecelendirmesi sonucuna göre yüksek, orta ya da düşük risk olarak belirlenen riskleri göz önünde bulundurunuz ve bu riskler için kontrol adımları planlayınız. Risk kontrol tedbirlerine karar vererek uygulamaya başlayınız.
Dördüncü Adım: Denetim, İzleme ve Yenileme: İş yerinizde sağlıklı ve güvenli bir çalışma oluşmasını sağlamak için, aldığınız önlemlerin uygulanıp uygulanmadığını izlemeniz, tehlikelerin tekrar ortaya çıkmamasını takip etmeniz ve çalışanlarınızı denetlemeniz gerekmektedir.
Beşinci Adım: Dokümantasyon: Risk değerlendirmesi çalışmalarını kayıt altına alınız ve arşivleyiniz. Böylece yapılan tüm çalışmalar rahatlıkla izlenebilir, takip edilebilir ve gerektiğinde tekrar kullanılabilir. Risk değerlendirmesi dokümanı elektronik ve benzeri ortamlarda da hazırlanıp arşivlenebilir.
Risk Değerlendirme Mevzuatı
Avrupa Birliğinin İş Sağlığı ve Güvenliği alanındaki ‘önleyici’ yaklaşımı olan risk değerlendirmesi kavramı ilk kez 4857 sayılı İş Kanunu ve buna dayalı olarak çıkarılan yönetmelikler ile Türk mevzuatına aktarılmaya çalışılmıştır. 4857 Sayılı İş Kanunu’na dayanak gösterilerek çıkarılan ‘İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği’nde, ‘İşverenin, iş yerinde risklerden etkilenecek gruplar için risk değerlendirmesi yapma yükümlülüğü” 2012 yılında yürürlüğe girmiştir.
6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nda Risk Değerlendirmesi
6331 Sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun üçüncü maddesinde temel kavramlara ilişkin tanımlarda risk değerlendirmesi ‘İş yerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek tehlikelerin belirlenmesi, bu tehlikelerin riske dönüşmesine yol açan faktörler ile tehlikelerden kaynaklanan risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması amacıyla yapılması gerekli çalışmalar’ olarak tanımlanmıştır.
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği
İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nun 10’uncu ve 30’uncu maddelerine dayanılarak hazırlanan, 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki iş yerlerini kapsayan 29.12.2012 tarihli, 28512 sayılı Resmî Gazete’de Yayımlanan İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği’nin amacı, iş yerlerinde iş sağlığı ve güvenliği yönünden yapılacak risk değerlendirmesinin usul ve esaslarını düzenlemektir.
İşveren Yükümlülüğü ve Risk Değerlendirmesi Ekibi
İşveren; çalışma ortamının ve çalışanların sağlık ve güvenliğini sağlama, sürdürme ve geliştirme amacı ile iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır. Risk değerlendirmesinin gerçekleştirilmiş olması; işverenin, işyerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. İşveren, risk değerlendirmesi çalışmalarında görevlendirilen kişi veya kişilere risk değerlendirmesi ile ilgili ihtiyaç duydukları her türlü bilgi ve belgeyi temin eder.