İŞG102U-YÖNETİM SİSTEMLERİ VE RİSK YÖNETİMİ
Ünite 4: Standardizasyon ve Yönetim Sistemleri
Giriş
İşletmede etkinlik ve verimliliğinin sağlanması için öncelikle personelin sağlıklı ve güvenli bir çalışma ortamına sahip olması gerekmektedir. Kalite güvence sistemleri işletmenin yönetimine bir sistem sunmaktadır. Sunulan bu sistem; çalışma yöntemlerini, çalışanları ve yöneticileri disipline etmektedir. Kalite yönetim sistemleri sayesinde iş sağlığı ve güvenliğinde iyileştirmeler sağlanırken, iş kazalarında da azalmalar yaşanacaktır. Bunun yanında kalite güvence sistemleri “iç müşteri” olan personelin etkinliğini artırarak, işletmenin verimlilik, sürdürülebilirlik ve karlılığına katkı yapacaktır. Uluslararası standartlar ISO’nun teknik komiteleri tarafından hazırlanır. Ülkemizde kalite kavramının, standart ve standardizasyonun öneminin algılanmasında lokomotif kurum olan, bu konularda yapılan yönetim sistemleri, sistem belgelendirmeleri, ürün belgelendirmeleriyle birlikte bölgesel, ulusal ve uluslararası alanda aktif olabilmek adına kurmuş olduğu bağlantılarla Türk Standartları Enstitüsü (TSE), en önemli stratejik kurumlarından birisidir.
Kalite ve Yönetim Sistemleri
İşletmeler, firmalar ISO 9001 kalite yönetim sistemi ile sunulan ürünü/hizmeti güvence altına alarak kaliteli mal ve hizmet sunmaktadırlar. Bunun yanı sıra ISO 14001 yoluyla üretimden kaynaklı çevresel etkilerini kontrol altına almaktadırlar. Kuruluşların bu yönetim sistemlerinden başka OHSAS 18001 (TS 18001) iş sağlığı ve güvenliği yönetim sistemleriyle iş sağlığı ve güvenliği önlemlerini almak ve bununla beraber sosyal sorumluluklarını yerine getirmeye çalışmaları artık olmazsa olmazlardan olmuştur. Ulusal ölçekte iş yerlerinde güvenlik kültürünün oluşturulması ve sürekliliğinin sağlanması küresel nitelikli bir iş sağlığı ve güvenliği stratejisinin temelini oluşturmakla beraber iş sağlığı ve güvenliği yönetiminin mutlaka sistematik bir yaklaşım içermesi gerekir. Bir işletmede, güvenlik yönetimi ele alındığında mutlaka güvenlik kültürünün de dikkate alınması gerekir. Kuruluşun güvenlik kültürü, onun güvenlik yönetim sistemini etkiler, geliştirir ve sürekliliğini sağlarken; güvenlik yönetim sistemi de güvenlik kültürünün gelişmesine önemli ölçüde katkı sağlar. Güvenlik yönetim sistemi; güvenlik performansını arttırmak ve güvenlik kültürünü geliştirmek için kuruluş tarafından yapılan düzenlemeleri içerir.
Kalite ve Yönetim Sistemleri Kavramları
Genel anlamda kalite, şartlara uygunluk derecesi, bir mal veya hizmetin belirli bir ihtiyacı karşılayabilme derecesi olarak kullanılmaktadır. Bir işletmede kaliteli ve bilinçli çalışma ortamının olması; görevi en iyi şekilde yapmanın tatmini, verimlilik, işlerin bir defada ve doğru olarak yapılması ile kazanılan zaman ve müşterilerin bir işletmenin adını kalite ile birlikte hatırlamalarının sağladığı olumlu imaj ve işletme markasının tutunması gibi faydalar sağlar.
Kalite Yönetim Sistemleri felsefesi ise; bir kuruluşta hedeflenen kalitenin gerçekleşmesi amacıyla sürdürülen planlı ve sistematik faaliyetlerin bütünüdür. Kalite güvencesi kavramı, ürün veya hizmetin kalite konusunda belirlenen istekleri karşılamak amacıyla yeterli güveni sağlaması için gereken planlı ve sistematik faaliyetlerin bütünüdür şeklinde tanımlanabilir. Kalite güvence kavramının en önemli özelliği, içerdiği faaliyetler dizisinin geleceği kapsamasıdır. Kalite güvence faaliyetleri, uygunsuzlukların ortaya çıkmaması veya tekrar etmemesi için yürütülen bir dizi eylemden ibarettir ki bunlar, belirlenmiş planlar çerçevesinde birbirleriyle ilişkili olarak yürütülen faaliyetlerdir.
Kalite Yönetim Sistemi; İşletmelerde, tüm faaliyetler için standartları ve yöntemleri belirlemek ve yapılan işin her seferinde aynı şekilde yapılmasını sağlamak çok önemlidir. Bu durumun sağlanması için uygulanan yöntemlerin bütünü yönetim sistemi olarak adlandırılır. Yönetim sistemleri, benzer faaliyetlerin tüm dünyada aynı prensipler üzerinden yürütülmesini amaçlar. Bu sayede küresel anlamda şirketler aynı temel prensipler üzerinden değerlendirilebilir. Ülkemizde yönetim sistemi standartları TSE tarafından oluşturulmaktadır. Ancak kalite yönetim sistemi belgesi almak için farklı belgelendirme kuruluşları ile çalışmak mümkündür. ISO 9001 kalite yönetim sistemi, yönetim sistemlerinin temelini oluşturur. ISO standartları “International Organization for Standardization” yani uluslararası standardizasyon örgütü tarafından hazırlanan standartlardır.
OHSAS 18001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi: Çalışma hayatını, üretkenliği ve bunlara bağlı olarak işletmelerin karlılıklarını etkileyen olaylara karşı önlem almak için, öncelikle mevcut durumun analizinin yapılarak risklerin tespit edildiği, bu riskleri yok etmek için mevzuata entegre programların oluşturulduğu ve uygulandığı, bütün çalışmaların belli bir sistematik içinde dokümante edilerek ilgililerin erişimine sunulduğu, yürütülmekte olan çalışmaların izlenip denetlendiği yönetsel sisteme İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi denmektedir. OHSAS 18001 (Occupational Health and Safety Assessment) yönetim sistemini uygulayan kuruluş, işletmeler kurdukları bu sistemin üçüncü taraflarca tetkikini sağlayarak, sistemlerini belgelendirme yoluna gidebilir.
ISO 45001 İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetim Sistemi: ISO, geçtiğimiz yıllarda iş sağlığı ve güvenliği standardı oluşturulması konusunda yapılan önerileri dikkate alarak ISO 45001 İSG Yönetim Sistemi’ni faaliyete geçirmiştir. Bu sayede diğer tüm ISO standartları ile iş sağlığı ve güvenliği standardı da benzer temellere sahip olmuştur.
ISO 14001 Çevre Yönetim Sistemi: Çevre yönetim sistemi, işletmelerde üretim sırasında ortaya çıkan çevresel faktörleri kapsayan sistematik bir yaklaşımdır. Doğrudan iş sağlığı ve güvenliği ile ilişkili olmasa bile üretim kaynaklı meydana çıkacak çevresel sorunların tüm çalışanları ve insanları etkileyeceği açıktır.
Standardizasyon, Kalite ve Yönetim Sistemleri Temel Kavramları
Kalite ve Toplam Kalite Yönetimi ile ilgili temel kavramların sözlük anlamları, kalite yönetim sistemleri konusunda bilgi, makale, haber, dokümanlardan oluşan ‘egittim.com’ internet sitesinden derlenmiştir. (Tablo 4.1)
Standardizasyon ve Standart
Standart sözcüğünün birçok tanımı olmasına rağmen temelde standardın, bir şeyi yapmak için kararlaştırılan yol olarak ifade edilmesinde herhangi bir sakınca yoktur. Bu, bir ürünün imalatı, bir sürecin yönetilmesi, bir hizmetin sağlanması veya malzemelerin tedarik edilmesini içerebilir veya kuruluşlar tarafından üstlenilen ve müşterileri tarafından kullanılan bir dizi faaliyeti de kapsayabilir. Standardizasyon, verimliliği arttıran, kaliteyi yükselten, maliyetleri azaltan, fire, kayıp ve atıkları azaltan, işleri kolaylaştıran bir mal ve hizmet üretimi yapılmasını sağlamayı amaçlar. Bu amaç, ayrıca; tüketicilerin can ve mal güvenliğini, daha ucuza mal satılmasını, daha kolay mal ve hizmet pazarlanmasını sağlamaktadır. Diğer taraftan, standardizasyon, belirli bir faaliyetle ilgili olarak, ekonomik fayda sağlamak üzere, bütün ilgili tarafların yardım ve iş birliği ile belirli kurallar koyma ve bu kuralları uygulama işlemidir.
Standart ve verimlilik: Standartlar uygulandığında özellikle işletme verimliliği açısından yararlar sağlar. Standardizasyon, işgücü verimliliğini olumlu yönde etkiler ve üretim miktarının artmasını sağlar. Standardizasyon, modern üretim teknikleri ile yığın hâlinde üretimin verimliliğini arttırır. Daha düşük maliyetle mamul üretilmesi ve tüketiciye de standartlara uygun, kaliteli ve ucuz mal sunulmasını sağlar. Üretim faktörlerinin tamamı açısından, hammadde, işgücü ve sermayenin verimli kullanılmasında standardizasyonun payı oldukça büyüktür. Standardizasyon ISO tarafından “belirli bir çalışmanın ve o çalışma ile ilgili bulunanların ve özellikle de ekonominin yararına olarak yapılabilmesi için tüm tarafların katkı ve işbirliği ile belirli kurallar koyma ve bu kuralları uygulama işlemi” şeklinde tanımlanmaktadır.
Standardizasyonun ilkeleri: Standardizasyon tüm ilgililerin katkı ve işbirliği ile hazırlanmalı ve ilgili kurum kuruluş ve kişilerce kabul görmelidir. Standartlar bir malzeme, ürün yapısını ortaya koyarken, bu malzeme, ürün ile ilgili gerekli özellikleri ve bu özelliklerin belirlenmesi ile ilgili bütün muayene, deneyleri içermeli ve numune alma ayrıntıları belirtilmiş olmalıdır.
Özelliklerine göre standartlar: Temel Standartlar, Türev Standartlar, Ürün Standartları, Sistem Standartları, Metot Standartlarıdır.
Uygulama alanlarına göre standartlar: Endüstriyel Standartlar, İşletme Standartları, Bölgesel Standartlar, Ulusal Standartlar, Uluslararası Standartlardır. ISO standartlarının tamamı bu gruba girer.
Standardizasyonun Gelişim Süreci
Yapılan araştırmalar, standardizasyonun insan hayatındaki ihtiyaçlara bağlı olarak ortaya çıktığını ve çok eski tarihlerden beri uygulandığını göstermektedir. Örneğin Sümer ve Mısır uygarlıklarında evlerin yapılışı, su ve kanalizasyon sistemleri ile ilgili çeşitli standartlar kullanılmıştır. M.Ö. 2400-2350 yıllarında Babil Krallığı’nda standart kütle ölçüleri hazırlandığı ve ölçü birimlerinin bunlara göre yapıldığı tespit edilmiştir. Fenikeli muayene görevlileri, ürünlerin yönetimin belirlemiş olduğu spesifikasyonlara uygunluğunu kontrol ederek kabul ya da ret kararı vermişlerdir. M.Ö. 1450 yılında ise Eski Mısır’da muayene görevlileri taş blokların yüzeylerinin dikliğini, telden oluşturdukları bir araç ile kontrol etmişlerdir. Bu yöntemi Orta Amerika’da Aztekler de kullanmıştır.
Türkiye’de standartlaştırma ve kalitenin tarihçesi incelendiğinde, Türk toplumunun sosyal ve ekonomik hayatında önemli rol oynayan yaklaşık 1000 yıllık geçmişi olan Ahi Birliklerinin çalışmaları karşımıza çıkar. Üretilen mallarda belirlenen şartlara (günümüzdeki standartlar) uyulması devamlı olarak gözaltında tutulur, uymayanlar diğer esnafa ders olacak şekilde cezalandırılırdı. Dünyada bugünkü manada ilk standartlaştırma çalışmaları 1502 yılında Sultan II. Beyazıd tarafından yayımlanan Kanunname-i İhtisab-ı Bursa (Bursa Belediye Kanunu) fermanıdır. Fermanda bütün tarım ve hayvan ürünleriyle, o tarihte mevcut olan sanayi ürünleri, nitelik ve fiyat bakımından belirli esaslara bağlanarak bugünkü anlamda standartlaştırılmışlardır. Loncalar ağırlık ve ölçü standartları oluşturmuşlardır.
1800 yılında Fransa’da metrik veya ondalık ölçü sistemine geçilmesi, standardizasyonun gelişimine olumlu katkı sağlamıştır. Bugün bile tüm dünyada geçerli olan ETALON’lar (standart ölçü büyüklükleri) oluşturulmaya başlanmış ve ölçülerde standardizasyona gidilmiştir. 1901 yılında ilk standardizasyon teşkilatı olan BSI (İngiliz Standartları Enstitüsü) kurulmuştur. İlk uluslararası standardizasyon teşkilatı ise 1906 yılında kurulan IEC (Uluslararası Elektroteknik Komisyonu)’dur. 1930’lu yıllarda Amerika ve İngiltere’de ilk kalite kontrol kitapları yayımlanmıştır. Yine aynı yıllarda Amerika’da işletmeler kalite departmanlarını oluşturmaya başlamışlar ve örnekleme metotlarını kullanmaya başlamışlardır. Kalitede standartlaşma çalışmaları ilk kez İkinci Dünya Savaşı sırasında Amerika’da görülmüş, 1946 yılında bin kadar kalite uzmanı bir araya gelip, kalite kontrol cemiyeti kurmuşlardır.
Cumhuriyet döneminde 1930 yılında ‘Ticarette tağşişin men’i ve ihracatın murakebe ve korunması’ hakkındaki yasa ile standartlaşmanın ilk çalışmaları yapılmıştır.1930 ile 1960 yılları arasında bazı ürünler için murakebe nizamnameleri adı verilen ve o ürünlerin özelliklerini belirleyen düzenlemeler yayımlanmıştır. 1954 yılında Türkiye Ticaret Odaları, Sanayi Odaları ve Ticaret Borsaları Birliği bünyesinde Türk Standartları Enstitüsü
(TSE) kurulmuştur. TSE, 1960 yılında bugünkü yapısına kavuşmuştur.
Uluslararası Standardizasyon Kuruluşları
Uluslararası standardizasyon kuruluşlarından en yaygın olanları ISO (Uluslararası Standartlar Örgütü) ve IEC (Uluslararası Elektroteknik Komitesi)’dir.
Ulusal Standardizasyon Kuruluşları
Türkiye’de standardizasyon çalışmaları TSE tarafından yürütülmektedir. Son yıllarda bazı yabancı kuruluşlarda Türkiye’de standardizasyon ve belgelendirme çalışmaları yapmaya başlamıştır. Bu yabancı kuruluşlarla birlikte TSE’nin de ulusal bazda standardizasyon çalışması yapabilmesi için bir başka standardizasyon kuruluşundan yetki almaları (akredite olmaları) gerekmektedir. İşte bu yetkiyi sağlayan ulusal akreditasyon kuruluşumuzun adı TÜRKAK (Türk Akreditasyon Kurumu)’dur.
Türk Akreditasyon Kurumu (TÜRKAK): TÜRKAK 27 Ekim 1999 yılında kabul edilen 4457 sayılı kanun ile kurulmuş bir tüzel kişiliktir. 29 Haziran 2012 yılında yapılan 6337 sayılı kanun değişikliği ile bugünkü şeklini almıştır. Kurumun amacı; uygunluk değerlendirme kuruluşlarını akredite etmek, bu ulusal ve uluslararası standartlara göre faaliyette bulunmalarını ve bu suretle uygunluk değerlendirme kuruluşlarınca düzenlenen belgelerin ulusal ve uluslararası alanda kabulünü temin etmektir.
Türk Standartları Enstitüsü (TSE): Türk Standartları Enstitüsü; her türlü madde ve mamuller ile kural ve hizmet standartlarını yapmak amacıyla 18.11.1960 tarihinde 132 sayılı kanunla kurulmuştur. Enstitü, tüzel kişiliğe sahip, özel hukuk hükümlerine göre yönetilen bir kamu kurumu olup, kısa adı ve markası TSE’dir. Yalnız Türk Standartları Enstitüsü tarafından kabul edilen standartlar Türk Standardı adını alır. Bu standartların uygulanması isteğe bağlı (ihtiyari) olup, standardın ilgili olduğu bakanlığın onayı ile zorunlu kılınabilir.
Standart Hazırlama Hizmetleri: Standartların hazırlanmasında, ülke koşulları, insan can ve mal güvenliği, Gümrük Birliği gibi uluslararası anlaşmalar, üretim ve ihracatı geliştirme, ithalatı denetleme, tüketici sorunları, kalite ve çevre konuları göz önüne alınır. Kaynak olarak yayınlanmış uluslararası (ISO, IEC vb.) ve bölgesel standartlar (Avrupa Birliği Standartları (EN)) ile diğer gelişmiş ülkelerin ulusal standartları (ASTM, DIN, BSI, JIS vb.) esas alınmaktadır. Uluslararası kaynak olmadığında da tamamen ulusal araştırmalara dayanan standartlar da (gül suyu standardı gibi) hazırlanabilir.
Belgelendirme Hizmetleri: Ekonomik ve sosyal hayatta standartlaştırmanın önem kazanması sonucu ülkeler, standart uygulamasının yaygınlaştırılması ve tüketicinin korunması yönünde önlem almaya başlamışlardır. Bu düşünce ile “ürün belgelendirmesi” konusu gündeme gelmiştir. Belgelendirme, bir mal, süreç veya hizmetin, belirlenmiş bir standart veya ayrı bir dokümana
uygunluğunun tarafsız bir kuruluş tarafından doğrulanması işlemidir. Bunun sonucu olarak güvenilir ve tarafsız belgelendirme sistemlerinin oluşturulması zorunluluğu ortaya çıkmıştır.
Türk Standartlarına Uygunluk Belgesi: Türk Standardı bulunan konularda, İmalata Yeterlilik Belgesi almaya hak kazanmış firmaların söz konusu ürünlerinin ilgili Türk Standardına uygunluğunu belirten belgedir.
Kritere Uygunluk Belgesi: Türk Standardı bulunmayan konularda İmalata Yeterlilik Belgesi almaya hak kazanmış firmaların söz konusu ürünlerinin ilgili uluslararası standartlar, benzeri Türk Standartları, diğer ülkelerin ulusal standartları veya bilimsel kitaplar esas alınarak Türk Standartları Enstitüsü tarafından kabul edilen Kalite Faktör ve Değerlerine uygunluğunu belirten bir belgedir. TSEK Markası; üzerine ve/veya ambalajına konulduğu ürünlerin Türk Standartları Enstitüsü tarafından kabul edilen Kalite Faktör ve Değerlerine uygun olarak üretilip piyasaya arz edildiklerini belirten ve yapılan sözleşme çerçevesinde kullanılabilen dört ayrı tipte tescil edilen monogramlardır. Bunlar; Ex Kalite Uygunluk Belgesi; Türk Standartları Enstitüsü Uyumlaştırılmış Dokümanlara Uygunluk Belgesi (TSE-HAR Markası); TSE-ENEC Belgesi; CB Deney Belgesi (CB Test Certificate) ve TSE Elektromanyetik Uyumluluk Belgesi ve Elektromanyetik Uyumluluk Markasıdır.
Hizmet Yerlerinin Belgelendirilmesi: Hizmet belgelendirmesi tüketiciye sunulan hizmetlerin ilgili Türk Standardı veya kriterlere uygun olduğunu gösteren belgelendirmedir.
TSE’nin uluslararası belgelendirme esasları çerçevesinde yaptığı belgelendirme çalışmaları: Üretim Yeterlilik Belgesi, Hizmet Yeterlilik Belgesi. TSE Belgesi, TSEK Belgesi, Parti Malı Uygunluk Belgesi, Laboratuvar Yeterlilik Belgesi, İthal Malı Belgesi, Kalite Yönetim Sistemi Belgelendirilmesi, TS-EN-ISO 9001 Belgesi; TS- EN-ISO 14001 Belgesi.
Laboratuvar Hizmetleri: Türk Standartları Enstitüsü standartlarla ilgili araştırma maksadıyla ve ihtiyari standartların tatbikatında kontrol için laboratuvarlar kurmak, muayene, analiz ve deneyleri resmi veya hususi sektörün talep edeceği teknik çalışmaları yapmak ve rapor vermektedir.
Metroloji ve Kalibrasyon Hizmetleri: Uluslararası alanda bilimsel, teknolojik ve ticari faaliyetlerde paralelliğin sağlanması amacı ile SI (Uluslararası Birim Sistemi) kabul edilmiş olup seviyesine ve sahasına bakmaksızın ölçme ile ilgili her türlü faaliyet, bir bilim dalı olan metroloji kavramı ile tanımlanmıştır. Metroloji; Bilimsel, Endüstriyel ve Kanuni (Legal) Metroloji olarak üç dalda uygulanmaktadır. Kalibrasyon ise metrolojinin uygulama çalışmalarından birisi olup bir ölçüm cihazının kendisinden daha hassas bir başka referans ölçüm cihazı kullanılarak, ölçüm hassasiyetinin tespit edilmesi işlemidir.
Kalite ve Toplam Kalite Yönetimi
Günümüzde, bilim ve teknoloji alanında yaşanan hızlı gelişmelerin sonucunda işletmelerin üretim kapasitesi artmış ve buna bağlı olarak kalite geliştirme, diğer yandan da yönetim geliştirme çalışmaları ağırlık kazanmıştır. Bu alanda yapılan çalışmalar ve gelişmeler birbirlerini etkilemiş ve kalite konusundaki çalışmalar yönetim sistemlerine, yönetim sistemleri alanındaki çalışmalar da kalite konusunu içine alarak neticede Toplam Kalite Yönetimi (TKY) kavramı ortaya çıkmıştır.
Kalite ve Toplam Kalite
Ürün ya da hizmetin kalitesi ilk akla gelen kalite kavramı tanımlamasıdır. Diğer taraftan, “kalitenin sağlanması ve geliştirilmesi ile ilgili çalışmaların en geliştirilmiş ifadesi olan Toplam Kalite Yönetimi, müşteri beklentilerine odaklanarak sürekli kalite iyileştirme anlayışı, ekip çalışmasına verdiği önem ve lider yönetici kavramları ile endüstri ve hizmet sektöründe sağladığı başarılar nedeniyle, uzun yıllar geçerliliğini koruyacak bir yönetim felsefesi olarak tanımlanmaktadır”. Ayrıca, Toplam Kalite Yönetimi’nin asıl amacı, kâr elde etmek değil, müşteri isteklerinin karşılanması; yapılan tüm işlerin sürekli olarak iyileştirilmesi yaklaşımıyla başta üst yönetim olmak üzere tüm çalışanları kapsamaktadır.
Kalite Kavramı
Kalite, bir ürün veya hizmetin belirlenen veya olabilecek gereksinimleri karşılama kabiliyetine dayanan özelliklerin toplamıdır; Kalite, amaca uygunluk ve kullanımda güvenliktir. Kalite, müşteri isteklerine uygun mal ve hizmeti sağlamaktır. Ekonomik ve sosyal başarının temel koşulu, çalışanların en alt kademeden en üst kademeye kadar kendilerini sorumlu hissetmelerinden geçmektedir. Toplam kalite yönetimi de işte bu hedefi gerçekleştirme iddiasında olan, özellikle endüstri alanında mükemmel geçişte işletmelerin önünde bir şans olarak görünen ve belirli bir sistem içinde görev yapan tüm çalışanların katılım ve desteği ile içinde bulundukları sistemi sürekli iyileştirme amacı güden bir yönetim anlayışıdır.
Kalite Kavramının Tarihi Gelişimi: Kaliteye ilişkin ilk söylem İ.Ö.2150 tarihinde Hammurabi yasalarında göze çarpmaktadır. İ.Ö.1450 yılında ise eski Mısır’da muayene görevlileri taş blokların yüzeylerinin dikliğini telden oluşturdukları bir araç ile kontrol etmişlerdir. Bu yöntemi Orta Amerika’da Aztekler de kullanmışlardır. 13. yüzyıl boyunca Çıraklık ve Esnaf Loncaları gelişmiştir. Ustalar hem eğitici hem de muayene görevlisi olarak bir ölçüde kontrolörlük yapmışlardır. 19. yüzyıl modern endüstriyel sistemlerin geliştiği bir dönemdir. Bu dönemde, modern işletmelerde imalat hatalarının ortaya çıkması ve bu sistemde kalitenin zarar gördüğünün farkına varılması “muayene şefliği” kavramının gelişmesine sebep olmuştur. 1920-1940’lı yıllar arasında teknoloji hızlı bir gelişim göstermiştir. Gelişen teknolojiye paralel olarak Kalite Kontrol Mühendisliği meslek dalı kurulmuştur. 1946 yılında ABD’de Amerikan Kalite Kontrol Derneği
(ASQC, American Society for Quality Control) kurulmuştur. İzleyen yıllarda dünyanın çeşitli ülkelerinde benzer amaçla ulusal organizasyonlar kurulmuştur. 1980’li yılların başlarında kalite, kuruluşların tüm fonksiyonlarına girmeye başlamıştır. Kuruluşlarda sürekli iyileştirme çalışmalarının gerekliliği ve önemi anlaşılmıştır.
Toplam Kalite Yönetimi Kavramı
Toplam Kalite Yönetimi yaklaşımı, sadece ürün ve hizmetin değil, bir bütün olarak kuruluşun, işletmenin kalitesini ve verimliliğini amaçlamaktadır. Bu yaklaşımla, tüm işlerin verimli ve bilimsel olmasını sağlamak, müşterilerin mevcut ve gelecekteki beklentilerini belirlemek ve bunları zamanında yerine getirmek çalışma anlayışını ve yönetim tarzını benimsenmesi gerekmektedir. Toplam Kalite Yönetimi’nin temel unsurları: Hataları ayıklamak yerine hata yapmamak yaklaşımının benimsenmesi, kalite maliyet ilişkisinde üstünlük sağlayabilmek amacıyla, organizasyondaki tüm süreçlerin izlenmesi ve istatistiksel yöntemlerle ölçülmesi, takım çalışmalarının ‘Toplam Kalite Yönetimi’ anlayışının ayrılmaz bir parçası olduğunun kabul edilmesi ve görevlerin bu çalışmaları destekleyecek şekilde dağıtılması şeklinde izah edilebilir.
Kalite ve Toplam Kalite Yönetimi İlişkisi
Kalite; tatmin edici bir üretimin en düşük maliyetle ve tüketicilerin ihtiyaçlarını hemen giderebilme yeteneği olarak tanımlanabilir. Bugün kalite kavramı, klasik anlamdan daha farklı olarak sadece ürün veya hizmetin kalitesi olmaktan çıkmış, yönetimin kalitesi anlamında daha geniş olarak kullanılmaya başlanmıştır. Toplam Kalite Yönetimi, 1994 tarihli ISO 8402’de şu şekilde tanımlanmaktadır; ‘Bir kuruluş içinde kaliteyi odak alan, kuruluşun bütün üyelerinin katılımına dayanan, müşteri memnuniyeti yoluyla uzun vadeli başarıyı amaçlayan ve kuruluşun bütün üyelerine ve topluma yarar sağlayan yönetim yaklaşımıdır’. Toplam Kalite Yönetimi, yönetim faaliyetlerine sistematik bir yaklaşımdır ve her tip organizasyonda başarıyla uygulanabilecek bir yönetim modelidir. Toplam Kalite, örgüt fonksiyonları ve sonuçlar yerine, süreçler üzerine odaklaşan, tüm çalışanların niteliklerinin artırılması ile yönetim kararlarının sağlıklı bilgi ve veri toplanması analizine dayandıran, tüm maddi ve manevi örgüt kaynaklarını bir bütünlük içinde ele alan bir yaklaşımdır. Toplam Kalite Yönetimi uzun vadede, müşterilerin tatmin olması, başarıyı kendi personeli ve toplum için elde etmeyi amaçlayan, kalite üzerinde yoğunlaşmış ve tüm personelin katılımına dayanan bir yönetim modelidir. Kalite kelimesi, ölçülebilen yönetim değerleri demektir. Yönetim ise, mükemmelliği sağlayabilmek için tüm kaynaklar ve faaliyetlere uygulanan teknik ve prensiplerdir.
Bir organizasyonda etkili olan kalite öğeleri; (a) Yönetimin kalitesi, (b) İnsan kalitesi, (c) Yapılan işin kalitesi, (d) Ürün ve hizmet kalitesi olarak dört başlık altında toplanabilir. Toplam Kalite Yönetiminde, organizasyondaki her bir çalışanın, birbirinin isteklerine
göre hareket etmesi ve bu ihtiyaçları giderecek şekilde hareket edilmesi beklenir. Başarıya götüren şeyin kalite olduğu herkesçe bilinmelidir. Kalite, ürünün üretimden sonra kontrolüne dayanmamalıdır. Tüm üyeler bireysel ve birlikte bu ortak kültürün oluşmasına katkı sağlamalıdırlar.
Toplam Kalite Yönetiminin Temel İlkeleri
“Bir kuruluş veya işletmede verimlilik, çalışanların ve yönetimin ana faaliyet alanlarına odaklanmaları ile gerçekleşmektedir. Verimliliği sağlayan odaklanma yeteneği, olayın özüne inme, gereksiz bileşenleri ortadan kaldırma, işleri basitleştirme anlayışıyla birlikte gerçekleşmektedir. Tüm iş gücü ve ekonomik kaynakların en etkin ve en verimli şekle dönüştürülmesi Toplam Kalite Yönetimi ile gerçekleştirilebilir. Kaynakların fayda sağlayacak aşamaya getirilmesi, aynı zamanda bu kaynakları kullanılarak ekonomik faaliyetlerin planlanması, organize edilmesi, kontrolünün sağlanması, bütün paydaşların işbirliği ve koordinasyonu gerçekleştirilir. Bu nedenle, yönetim, insanın ve insan ilişkilerinin olduğu mekânda ve zamanda hep var olmuştur.
Toplam Kalite Yönetimi Felsefeleri
Her işletmenin, kuruluşun sürdürülebilir bir varlığının sağlanabilmesi; etik bir yaklaşımın benimsenmesine, genel olarak toplumun beklentilerinin ve var olan düzenlemelerin aşılmasına bağlıdır. İşletmenin sosyal sorumluluk bilincinde olması işletmenin saygınlığını artıracak, performansını yükseltecek, değerini artıracak, toplum bilinci, güvenlik ve başkalarına ve kendine güvenin oluşmasını sağlayacaktır. İlkeli bir yaklaşım benimsenmesi, genel olarak toplumun beklentilerinin ve olağan uygulamaların da ötesine geçilmesi durumunda kuruluşun ve çalışanlarının uzun dönemli çıkarlarının korunmasının sağlanabileceğini ifade etmektedir. Bu nedenle, TKY’nin felsefesi sürekli gelişmedir. Sürekli gelişme veya özgün ismi ile ‘Kaizen’ bir dinamizmi, sürekli bir değişimi ifade eder. Bu yaklaşım, mükemmellik arayışı ve sıfır hata arayışının temelini oluşturmaktadır.
EFQM Mükemmellik Modeli: EFQM modelinde şu unsurlar dikkate alınır: Sonuçlara Yönlendirme, Müşteri Odaklılık; Liderlik ve Amacın Tutarlılığı; Süreçler ve Verilerle Yönetim; Çalışanların Geliştirilmesi ve Katılımı, Sürekli Öğrenme ve İyileştirmedir.
Sonuçlara yönlendirme: Mükemmellik paydaşların (çalışanların, müşterilerin, tedarikçilerin, toplumun ve kuruluşla finansal ilişkisi bulunan herkesin) gereksinimleri arasında bir denge sağlayabilmeye ve bütün paydaşların gereksinimlerini karşılayabilmeye bağlıdır. Müşteri odaklı düşünce yapısı, şirketin müşteri ihtiyaçlarını kendi bakış açısıyla değil; müşteri gözüyle belirlemesini gerektirmektedir. Ayrıca, bir kuruluşun Lider’inin davranışları kuruluş içinde amacın berraklığını, birliğini sağlar ve hem kuruluşun hem de çalışanlarının mükemmelliğe erişebilecekleri bir ortam oluşturur. Bir diğer konu ise, kuruluşlar yüksek performanslarını;
birbiriyle ilişkili faaliyetler anlaşıldığı, sistematik yönetildiği, işlemleri ve planlanan iyileşmeleri ilgilendiren kararlar paydaşların görüşlerini kapsayan güvenilir bilgilere dayanılarak alındığında gösterirler.