İş Sağlığı ve Güvenliğinde Etik

İş sağlığı ve güvenliği, sanayi devrimi ile birlikte ortaya çıkan bağımlı çalışma olgusunun yaygınlaşması sonrası gelişip, bağımlı çalışmanın dinamiklerine göre şekillenerek bir disiplin hâline gelmiştir.

İş sağlığı ve güvenliğinin temel amacı, işyerlerinin güvenli hâle getirilmesidir. Bu sayede iş kazaları ve meslek hastalıkları engellenebilecek, güvenli çalışma ortamları oluşturulabilecektir. Bu amacın yerine getirilmesi için ise sistematik olarak yürütülen iş sağlığı ve güvenliği süreçlerine ihtiyaç bulunmaktadır. Bu çerçevede iş sağlığı ve güvenliği sürecinin ilk aşaması iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin hukuki çerçevenin oluşturulmasıdır. İş sağlığı ve güvenliğinin hukuki çerçevesinin iyi çizilmesi işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınması için gerekli altyapının hazırlanmasını sağlar. Diğer yandan hukuki çerçeve iş sağlığı ve güvenliği sürecinin temel direği olmakla birlikte iş sağlığı ve güvenliğinin temel amacı olan işyerlerinin güvenli hâle getirilmesi açısından tek başına yeterli değildir.

İş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin sağlıklı işleyebilmesi ve iş sağlığı ve güvenliği kültürünün oluşturulabilmesi için temel unsurlardan biri etiktir. Etik, iş etiği ve meslek etiği kavramları iş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin işyerlerinde sağlıklı bir şekilde işleyebilmesinin arkasında yatan unsurlardır.
Etik, iş etiği ve meslek etiği, iş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin farklı boyutlarında önemli rolleri olan
kavramlardır. İşyerlerinin ve çalışma ortamlarının güvenli hâle getirilebilmesi için işverenlerin, çalışanların ve iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin etik değerlere sahip olmaları, davranışlarını bu çerçevede oluşturmaları ve işyerlerindeki iş sağlığı ve güvenliği süreçlerindeki rollerini bu değerler doğrultusunda şekillendirmeleri gerekmektedir.

Etik, insani değerlerin felsefesidir ve büyük ölçüde doğruyu yanlıştan ayırt etme ile ilgilenmektedir (Eby, 2000, s.18). Etik en genel anlamda, ahlaki açıdan insanlar için nelerin doğru ve nelerin yanlış olduğuna dair ilkeleri ve bu ilkelerin belirlenmesini inceleyen bilim dalı olarak ifade edilebilir (İGİAD, Etik insanın bir eylem ya da davranışını ahlaki açıdan iyi bir davranış ya da eylem yapan niteliksel durumu ortaya koymaya çalışmaktadır.

Türkçe’de ahlak kavramı hem ahlaki değerleri hem de ahlak felsefesini yani etiği içerecek biçimde kullanılmaktadır. Bu kapsamda Türkçe bir metinde ahlak kavramı kullanılıyorsa bu kavramın ahlak felsefesini de içeren bir biçimde değerlendirilmesi yerinde olacaktır. Ahlak kavramını İngilizcedeki karşılığı olan “morality” kavramına daraltıp etik kavramını ahlak felsefesi anlamında kullanmak durumunda bunun özel olarak belirtilmesi yerinde olacaktır.

İş etiği, etik kavramının işyerindeki yansımasıdır. İşyerlerinde neyin doğru neyin yanlış olduğunu açıklamak için kullanılan iş etiği kavramı, etiğin işyerindeki davranışları önceleyen boyutuna vurgu
yapmaktadır. Bu anlamda iş etiğinin, etiğin iş yerleri ve çalışma ortamlarında ortaya çıkan ilkelerini
inceleyen bir alt dalı olarak ifade edilmesi mümkündür. İş etiği kavramı aslında insanların birbirleri ile ticaret yapması ile birlikte üzerinde düşünülen bir kavram olmakla birlikte küreselleşme ile birlikte popülerliği artmıştır. 

Meslek etiğinin amacı, mesleklerin toplumsal anlamda fayda üretmesinin sağlanması, meslek mensuplarının toplumsal güveni sağlayan davranış kurallarına yönlendirilmesi ve bireylerin hayatta kalmak, kazanç ve fayda elde etmek ve bu doğrultuda refahlarını sağlamak için yürüttükleri mesleklerinin hem kendilerine hem topluma refah ve esenlik getirmesidir. Bu çerçevede meslek etiğinin arkasında yatan temel düşünce, meslek mensuplarının mesleklerini icra ederek kendilerine ihtiyaç duyan toplumsal kesimlere hizmet etmeleri ve kamu yararının oluşmasıdır.

İş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin başarılı olabilmesi için etik kurallar, hem iş sağlığı ve güvenliği sürecinin işleyişi hem de iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin tutum ve davranışların kalıcı hâle gelerek iş sağlığı ve güvenliği kültürünün oluşumu açısından gereklidir. İş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin işyerlerinde sağlıklı bir biçimde işleyebilmesi için iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin, işveren ve çalışanların temel etik değerler ile birlikte iş ve meslek etiğine sahip olmaları gerekmektedir.

İş sağlığı ve güvenliği, temel olarak varlığını çalışma ve seyahat özgürlüğüne borçlu olan sanayi işçisini korumaya yönelik tedbirler şeklinde bir disiplin hâline dönüşmüştür. İş sağlığı ve güvenliğinin tarihsel süreç içerisinde liberalizm ile bu yönde neden sonuç bağlamında bir ilişkisi söz konusudur. Liberalizm en genel anlamda bireyin özgürlüğünü korumayı ve geliştirmeyi temel alan bir doktrindir. (Britanica, 2022). Liberalizmin bireyin özgürlüğünü önceleyen düşünce biçimi çerçevesinde sanayi devrimi sonrası, sanayi kapitalizminin ihtiyaç duyduğu iş gücünün temin edilebilmesi için feodalitenin ve feodal toplum yapısının sona ermesi gerekliliği söz konusu olmuştur. Diğer taraftan çalışmanın
kutsanması ve etik bir davranış olarak tanımlanması ile toplumsal hayatta da işi olan bir kişinin değerli atfedilmesi sağlanmıştır. Şehirlerde iş gücünü satarak hayatını devam ettirmek zorunda olan bir kitlenin doğması ve çalışmanın etik bir davranış, çalışmamanın ise onursuzluk olarak tanımlanması ile sanayi devrimi ile birlikte ortaya çıkan bağımlı çalışma olgusu toplumsal olarak da kabul edilerek olumlulanmıştır. Diğer yandan bağımlı çalışanların sanayi kapitalizmin acımasız çalışma koşullarından korunması gerekliliği ortaya çıkmıştır. İşte şehirlerde iş gücünü satarak hayatını sürdüren bu kitlenin sanayi kapitalizminin acımasız çalışma koşullarından etkilenmemesi ve diğer taraftan yine sanayi kapitalizmin varlığını devam ettirebilmesi için iş gücünün hayatta
kalabilmesi ve bu döngünün devamının sağlanması adına iş sağlığı ve güvenliğinin gelişimi gerçekleşmiştir. 

İş sağlığı ve güvenliği, işçi sınıfının kazanımlarının genişlemesi ile hareket alanını genişletmiş, yalnızca işçi sınıfının varlığının korunmasını değil, bütün çalışanların işyerlerindeki tehlikelerden korunması, çalışma koşullarının iyileştirilmesi, çalışanların refah ve esenliğinin sağlanıp geliştirilmesini hedeflemiştir. Bu çerçevede iş sağlığı ve güvenliği ile liberalizm arasında bir neden–sonuç ilişkisi olduğu gibi, kapitalizmin devamının sağlanmasında sosyal politika–liberalizm–refah devleti–küreselleşme eksenindeki ilişkinin iş sağlığı ve güvenliği çerçevesinde de geçerli olduğu söylenebilmektedir.

işyeri ya da çalışma ortamında alınması gereken iş sağlığı ve güvenliği tedbirleri belirlenirken tedbirler ile bu tedbirler alınmazsa ortaya çıkacak maliyetlerin karşılaştırılmasıdır. Liberalizmin bireyin rasyonel olduğu ve kararlarını akla uygun olarak aldığı düşüncesi çerçevesinde, işverenlerin ya da yetkililerin iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini gerektiren risk ile bu riskin gerçekleşme ihtimalini değerlendirerek, riskin önlenmesine yönelik tedbirlerin maliyeti ile risk gerçekleşirse karşılaşılacak yaptırım ve maliyetleri karşılaştırması söz konusu olmaktadır. Bu noktada etik çerçevesinde hareket edilmesi ve maliyet ile insan hayatı arasındaki tercihin akla uygun bir biçimde maliyet odaklı olmaması gerekmektedir. Bu çerçevede iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin pek çok broşür, afiş ve söylemde, önlemenin ödemekten ucuz olduğu argümanı kullanılmaktadır.

İş sağlığı ve güvenliğinde işverenin iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini üretim maliyeti olarak görmesi ve çalışanların güvenli çalışma ortamlarına erişmesinin maliyetleri artıran bir unsur olarak karlılığı azaltması, birbirleriyle çelişen bir durumu ortaya çıkarmaktadır. Yetkili ve işverenlerin bu noktada takınacakları tavır, belirleyecekleri davranış biçimleri iş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin
başarısını ve iş sağlığı ve güvenliğinin amacının gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini belirlemektedir. Bu tercihin belirlenmesinde etkili olan unsurlar ekonomik, sosyal ve toplumsal değerler olmakta ve özellikle düşünce yapısını etkileyen doktrinler bu kararın verilmesini etkileyen diğer unsurları da şekillendirmektedir. Liberalizmin rasyonel bireyin akla uygun ve kendisi için en doğru olanı seçeceği yönündeki genel anlayışı çerçevesinde yalnızca etik değerlere bırakılamayacak bir nokta olması nedeniyle iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınması konusunda emredici kurallar ve kurallara uyulmaması halinde sert yaptırımların belirlenmesi söz konusudur. Ancak hukukun bu tercihlerin belirlenmesindeki etkisinin sınırlı olduğu, hakim ideolojilerin, ekonomik, sosyal ve toplumsal değer yargılarının hukuk sistemini de belirleyici etkileri nedeniyle daha önemli olduğu görülmektedir. 

İş sağlığı ve güvenliğinde etik ve küreselleşme ilişkisi çerçevesinde “dibe doğru yarış” kavramı
önemli bir etik sorunu temelinde barındırması ve iş sağlığı ve güvenliğinin gelişimi açısından etiğin
önemini vurgulaması bakımından önemlidir. Dibe doğru yarış en genel çerçevede, küreselleşmenin
oluşturduğu rekabetçi ortamın ve genel anlamda liberalizmin temel argümanları olan rasyonel davranma eğilimi ve kâr hırsının etkisiyle, ülkelerin kurumsal tutumları ya da kültürel farklılıklarına
rağmen, rekabetçiliği teşvik etmek ve piyasa ekonomisini ve destekleyici politikaları benimsemek
zorunda kalacakları düşüncesini açıklamaktadır.

Küreselleşme sürecinde sermayenin gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere doğru hareketinde doğrudan yabancı sermaye yatırımları ve sıcak para hareketlerinde ve ne yazık ki gelişmekte olan ülkeler açısından dibe doğru yarış riski söz konusu olmaktadır. Yatırımları ülkelerine çekerek ekonomik büyüme ve bu kapsamda kalkınmayı hedefleyen ülkeler, iş gücü maliyetlerinin artmayacağı ve çalışma standartlarının sermayeye sağlanan maliyet avantajını ortadan kaldıracak nitelikte olmayacağına dair yatırımcılara, çok uluslu şirketlere yani genel anlamda sermayeye tavizler vermektedir. Çok uluslu şirketler bu tavizler verilmemiş olsa da yatırım kararını bir ülke lehine kullanacaktır. Ancak gelişmekte olan ülkeler birbirlerine güvenemediği ve bu konuda bir iletişim içinde bulunmadıkları için sonuçta çalışma standartlarını düşürücü tavizler verilmektedir. İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin hukuki çerçevenin gelişiminin sınırlı kalmasına, iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin denetiminin gevşetilmesine ve bu kapsamda iş sağlığı ve güvenliği sürecinin amacına ulaşamamasına neden olmaktadır.

işverenin iş sağlığı ve güvenliği açısından en temel yükümlülüğünün her türlü tedbirin alınması ve gerekli organizasyonun sağlanması olarak ifade edilebilir. Bu tedbirlerin alınması tek başına yeterli olmayıp işverenin bu tedbirlerin uygulanmasını denetlemesi ve uygunsuzlukları gidermesi de gerekmektedir. İşverenin bu yükümlülükleri yerine getirirken etik değerler çerçevesinde hareket etmesi ve önceliğini insan sağlığı ve güvenliği olarak belirlemesi şarttır.

Bu ifade iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimlerinin etik ilkelere uymasını bir zorunluluk olarak belirtmektedir. Ayrıca mesleki bağımsızlık unsuruna da vurgu yaparak iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekiminin görevlerini yürütürken mesleki bağımsızlık içerisinde bulunması için işverenlerin gerekli ortamı sağlaması iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin de bu çerçevede hareket etmesi gerektiği ifade edilmektedir.

Kanun’da doğrudan etik ile ilgili düzenlemeler yer almakla birlikte Kanun’un iş sağlığı
ve güvenliği hizmetlerinin işleyişi için öngördüğü yapı nedeniyle iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin
yerine getirilmesinde etik unsurların etkin olması gereken noktalar bulunmaktadır. Kanunu’nun
amacı, iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve mevcut sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesi için işveren ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenlemektir. Bu çerçevede Kanun bu amaca hizmet edecek çalışan, işveren ve iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin görev, yetki ve sorumluluklarını belirtmekte ve etik değerlere de bu çerçevede değinmektedir. 

1. Aydınlatılmış onam alma ilkesi,2. Ayrım yapmama ilkesi, 3. Çalışanı bilgilendirme ve eğitme ilkesi,
4. Çıkar çatışmasından kaçınma ilkesi, 5. Diğer iş sağlığı ve güvenliği profesyonelleriyle iletişim ilkesi, 6. Dürüstlük ve tarafsızlık ilkesi, 7. Etki altında kalmama ilkesi, 8. Hasta sırrını saklama ilkesi, 9. İletişim ve açık iş birliği ilkesi, 10. İşverenin, işçilerin, sendikaların ve yetkili
diğer makamların iş birliğini isteme ilkesi, 11. İşyeri sağlık kayıtlarının gizliliği ilkesi, 12. Mesleki uygulamalarını ticari amaçlar için kullanmama ilkesi, 13. Profesyonel bağımsızlık ilkesi, 14. Sağlık ve güvenlik konuları dışındaki bilgilerin araştırılmaması ilkesi, 15. Sözleşmelerde etik kurallara yer verme ilkesi, 16. Toplumsal refahı, can ve mal güvenliğini önceleme ilkesi, 17. Yetkili makamları bilgilendirme ve desteğini alma ilkesi 

Ulusal iş sağlığı ve güvenliği mevzuatında etik konusunda yer alan düzenlemeler ulusal boyutta
iş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin uygulanışı ve iş sağlığı ve güvenliği sisteminin işleyişine istinaden
hazırlanmış düzenlemelerdir. Uluslararası iş sağlığı ve güvenliği mevzuatındaki düzenlemeler ise iş
sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin iş sağlığı ve güvenliği sisteminin işleyişi ve iş sağlığı ve güvenliği süreçlerinin uygulanış biçiminden bağımsız olarak iş sağlığı ve güvenliği hakkı çerçevesindeki genel hak ve yükümlülükler ile iş sağlığı ve güvenliği profesyonellerinin taşıması gereken etik değerleri belirleyen düzenlemelerdir.

Profesyonel yeterliğe sahip olarak iş güvenliği ve sağlığı görevlerini yürüten, iş
sağlığı hizmeti veren ya da bir iş sağlığı uygulamasında yer alanlar için iş sağlığı ve
güvenliği profesyoneli tanımı kullanılmaktadır. İş sağlığı profesyonelleri; iş sağlığı hekimleri ve hemşirelerinin yanı sıra iş müfettişleri ile iş hijyenist ve psikologları, iş sağlığı ve güvenliği araştırması alanındaki uzmanlar kadar, ergonomi, rehabilitasyon, kaza önleme, çalışma ortamının
geliştirilmesi alanlarındaki uzmanları da kapsayan geniş çerçeveli bir kavramdır.