İş Sağlığı ve Güvenliği Kültürü

Kültür, insanların sosyalleşme süreci içerisinde edindiği değer, tutum, inanç ve davranışların bütünüdür.

Örgüt kültürü bir örgütte çalışanlar tarafından paylaşılan değerler, inançlar, varsayımlar ve davranış modelleridir.

Özellikle kişisel koruyucu donanım kullanmamak, işi dikkatsiz yapmak, iş güvenliği ile ilgili alınan tedbirlere uymamak vb. güvensiz davranışlar iş kazalarının ana nedenini oluşturmaktadır.

Güvenlik kültürü genel olarak çalışanların iş güvenliğine yönelik algı, tutum, değer ve inançları ile iş güvenliğine yönelik davranışlarıdır.

1. Bir grup veya örgüt içinde paylaşılan değerleri ifade eder.
2. Resmî güvenlik konularıyla ilgilidir ve yönetim ve denetim sistemleriyle yakından ilgili ancak bunlarla sınırlı değildir.
3. Bir örgütte her bir düzeydeki herkesin katkısını vurgular.
4. Örgütün bireysel üyelerinin işte nasıl davrandıklarını etkiler.
5. Bir örgütün hatalardan, olaylardan ve kazalardan ders alma istekliliğine yansır.
6. Güvenlik kültürü genellikle ödül sistemleri ile güvenlik performansı arasındaki beklenmedik duruma yansır.
7. Nispeten kalıcı, istikrarlı ve değişime dirençlidir.

Güvenlik performansı, çalışanların iş sağlığı ve güvenliği alanında gösterdikleri davranışlardır.

1. Düşük ve yüksek kaza oranına sahip firmaları karşılaştırma olanağı veren firmaların kaza istatistikleri
2. Çalışanların kendi raporladıkları ramak kala olay ve kazalar
3. Çalışanların kendi raporladıkları güvenli davranışları
4. Bir yönetici veya uzman tarafından çalışana ait güvenlik performansı oranının belirlenmesi

1. Farklı noktalara vurgu yapan çok sayıda güvenlik kültürü tanımının olması
2. Araştırmacıların mesleki ve akademik geçmişlerindeki çeşitlilik (ör. psikoloji, sosyoloji, mühendislik, ekonomi vb.), kendine özgü yazı stilleri ve çalışmalarının etkilendiği paradigmaların farklılık göstermesi (ör. yapılandırmacılık, pozitivizm, görelilik vb.)
3. Sağlam teorik modellerin rehberliği olmadan güvenlik kültürünün boyutlarını (faktör analizi [FA], temel bileşenler analizi [PCA] vb.) belirlemek için deneysel ve teorik yaklaşımların kullanılması ve bu araştırmacılara güvenlik kültürünün boyutlarını belirleme konusunda önemli bir özgürlük sağlaması
4. Farklı endüstrilerde yapılan araştırmaların (nükleer, petrokimya, havacılık, madencilik, inşaat vb.) bu endüstrilerin kendilerine özgü farklı örgütsel ve yönetim özelliklerine vurgu yapması

1. Yönetimin güvenliğe bağlılığı
2. Yönetimin katılımı
3. Çalışanı yetkilendirme
4. Ödüllendirme sistemleri
5. Raporlama sistemleri-Raporlama kültürü

Bu boyut, üst yönetimin güvenliği çekirdek bir değer veya temel bir prensip olarak belirlemesidir. Bir örgütün güvenliğe bağlılığı, ekonomik zorlukların olduğu dönemlerde bile güvenliği ön planda tutması, güvenliğe yönelik pozitif tutum sahibi olması ve bütün örgüt içinde güvenliği teşvik etmesi şeklinde yansımaktadır. Aynı şekilde örgüt tarafından, iş güvenliğiyle ilgili ekipman, prosedürler, eğitim ve iş takvimlerinin rutin olarak değerlendirilmesi ve gerekli görülürse güvenliği iyileştirici yönde değiştirmesi, örgütün güvenliğe olan bağlılığını yansıtır.

Güvenlik kültürü bağlamında, yönetim katılımı hem üst düzey hem de orta düzey yöneticilerin kuruluş içindeki kritik güvenlik faaliyetlerine kişisel olarak dâhil olma derecesini ifade eder. Bu nedenle, yönetimin güvenliğe katılımı, yöneticilerin güvenlik seminerlerine ve eğitimlerine katılımı ve katkıları, güvenlik açısından kritik operasyonları aktif olarak gözetimi, günlük operasyonlarda yer alan risklerle “bağlantıda kalma” yetenekleri ve örgüt hiyerarşisinde hem yukarı hem de aşağı güvenlik konuları hakkında iyi bir iletişim olmasını kapsar.

Güvenlik kültürü bağlamında, çalışanların yetkilendirilmesi, çalışanların güvenlik kararlarında önemli bir söz sahibi olmaları, güvenlik iyileştirmelerini başlatma ve gerçekleştirme gücüne sahip olmaları, kendilerini ve başkalarını eylemlerinden sorumlu tutmaları ve kuruluşlarının güvenlik sicilinden gurur duymaları anlamına gelir. “İyi” bir güvenlik kültürüne sahip kuruluşlar, çalışanlarını güçlendirir ve çalışanların güvenliği geliştirmedeki kritik rollerini açıkça anlamalarını sağlar. Özellikle güçlendirme, üst düzey yönetim tarafından yetki veya sorumluluk devrinin bir sonucu olarak bireyin algı veya tutumlarını olumlu etkiler. Güçlendirilmiş bir tutum, örgütsel güvenlik için iş tanımlarının ötesine geçmek ve güvenli operasyonları sağlamak için sorumluluk almaya yönelik motivasyona imkân sağlayabilir.

Güvenli davranışı teşvik etmek ve güvenli olmayan davranışı caydırmak veya düzeltmek için adil bir değerlendirme ve ödüllendirme sistemine ihtiyaç vardır. Bu nedenle, bir kuruluşun güvenlik kültürü, güvenli davranışları güçlendirmek için yerleşik bir sisteme (örneğin, parasal teşvikler veya yönetim ve meslektaşları tarafından takdir edilme) ve ayrıca gereksiz risk almayı ve güvensiz davranışları caydıran veya cezalandıran sistemlere sahip olduğu ölçüde yansıtılır. Bununla birlikte, bir örgütün güvenlik kültürü, yalnızca bu tür ödül sistemlerinin mevcudiyeti ile değil, aynı zamanda ödül sistemlerinin resmî olarak ne ölçüde belgelendiği, tutarlı bir şekilde uygulandığı ve tüm çalışanları tarafından kapsamlı bir şekilde açıklanıp anlaşıldığı ile de ifade edilir.

Etkili ve sistematik bir raporlama sistemi, bir kaza meydana gelmeden önce güvenlik yönetiminin zayıflığını ve savunmasızlığını belirlemenin temel unsurudur. Bir organizasyonun bir kaza meydana gelmeden önce ramak kala olaylara dayalı olarak proaktif olarak öğrenme ve operasyonlarını uyarlama istekliliği ve yeteneği, güvenliği artırmak için kritik öneme sahiptir. İyi bir raporlama kültürünün bir diğer önemli yönü de “çalışanların günlük faaliyetleri sırasında dikkatlerine sunulan güvenlik konularının özgür ve engelsiz bir şekilde bildirilmesidir”. Bu nedenle, çalışanların bildirim sisteminin kullanılması sonucunda misilleme veya olumsuz sonuçlarla karşılaşmamalarının sağlanması önem arz eder. Ayrıca öneri veya endişelerinin gözden geçirildiği ve sorunları çözmek için ne tür bir aksiyon alındığı konusunda çalışanlara bilgi verecek yapılandırılmış bir geri bildirim sistemine sahip olunması önemlidir. Özetle, iyi bir güvenlik kültürüne sahip bir kuruluş, resmî bir raporlama sistemine sahip olmalıdır ve bu, çalışanlar tarafından fiilen rahatça kullanılan bir sistemdir. İyi bir raporlama sistemi, çalışanların güvenlik sorunlarını bildirmelerini sağlar ve buna teşvik eder, dahası tüm çalışanlara zamanında ve değerli geri bildirim sağlar.

• Yönetimin bağlılığı ve görünürlüğü,
• İletişim,
• Üretime karşı güvenlik,
• Öğrenen organizasyon,
• Güvenlik kaynakları,
• Katılım,
• Güvenlik hakkında paylaşılan algılar,
• Güven,
• Endüstriyel ilişkiler ve iş tatmini,
• Eğitim

Güvenlik, teknik ve prosedüre bağlı çözümlere ve düzenlemelere uygunluk açısından tanımlanır. Güvenlik anahtar bir iş riski olarak görülmez ve güvenlik departmanının güvenliğe yönelik birincil sorumluluğa sahip olduğu algısı mevcuttur. Kazaların çoğu kaçınılmaz ve yapılan işin bir parçası olarak görülmektedir. İlk düzey çalışanların çoğu güvenlik konusuna ilgisizdir.

• Seviye 1-Ortaya Çıkma (Emerging)
• Seviye 2-Yönetme (Managing)
• Seviye 3-Katılma (İnvolving)
• Seviye 4-İş Birliği (Cooperating)
• Seviye 5-Sürekli İyileştirme (Continuous Improvement)

Karşılıklı determinizm (belirlenimcilik) modelinden faydalanarak geliştirmiştir. Model Cooper (2016) tarafından tekrar revize edilmiştir. Karşılıklı güvenlik kültürü modeli öncelikle psikolojik, durumsal ve davranışsal olmak üzere üç öge arasındaki karşılıklı etkileşime dayanmaktadır. Psikolojik faktörler değerler, tutumlar, normlar ve algılardan meydana gelmektedir. Durumsal faktörler içinde güvenlik yönetimi, güvenlik sistemleri, risk, iş baskısı, yetenek ve prosedür/kurallar gibi güvenlik kültürünün genel özellikleri yer almaktadır. Davranışsal faktör ise güvenlik kültürü ile ilgili davranışsal çıktıları ifade etmektedir. Modele göre bu üç faktörün ortaya çıkardığı genel güvenlik kültürü çıktılarını ise öncü ve sonuç güvenlik performansı çıktıları ile ölçebiliriz.

Anket tekniği gibi kişisel görüşmeler de güvenlik kültürü araştırmalarında sıklıkla tercih edilen bir ölçüm aracıdır. Bu teknikte örgütteki yönetim ve güvenlik uygulamaları hakkında daha fazla bilgi edinmek için örgüt yönetimi, güvenlik uzmanları veya çalışanlarla düzenli olarak kişisel görüşmeler yapılır. Genel olarak bu görüşmeler üç nedenden dolayı yapılır. Bunlar:
• Görüşmelerle toplanan bilgiler, diğer veri kaynaklarını tamamlamak veya bu kaynakları doğrulamak için kullanılır.
• Denetim veya değerlendirme çalışmalarında görüşmeler, kuruluş veya güvenlik kültürü hakkında genel bir yargıya varmak için bir temel oluşturur.
• Son olarak, genel olarak organizasyonların (güvenlik) kültürü hakkında bir teori geliştirmek için görüşmeler kullanılır.

Anketler

Kişisel Görüşmeler

Gözlemler

Dokümantasyon (Belge) Analizi

Odak Grup Görüşmeleri

• Bütün çalışanlar güvenlik kuralları ve düzenlemelerine her zaman uyar.
• Çalışanlar sürekli bir biçimde tehlikeleri araştırır ve tehlikeli bir durum bulduğunda onu düzeltmek için inisiyatif alır.
• Bütün çalışanlar güvenlikle ilgili aktivitelere katılmaya isteklidir. Güvenlikle ilgili aktivitelere katılım teşvik edilir.
• Güvenlikle ilgili konularda açık bir iletişim vardır. Bu gibi durumlarda, azarlama korkusu veya disiplin cezası korkusu yoktur.
• Güvenlikle ilgili ortaya çıkan olaylar, sistem başarısızlığını tespit etmek ve sistemde gerekli düzeltmeleri yapmak için bir fırsat olarak görülür.
• Eğitim programları, çalışanların işlerinde güvenliği sağlamaları için gerekli bilgi, beceri ve yeteneği sağlamaktadır.
• Bütün çalışanlar, yapmış oldukları işlerdeki potansiyel tehlikeleri anlar ve onları gerekli şekilde değerlendirirler.
• Çalışanlar gereksiz yere risk almazlar.
• Yöneticiler çalışanların gereksiz yere risk almalarına (bilerek veya bilmeyerek) sebep olmazlar.
• Güvenlik meselelerinde, düzenli olarak davranış temelli bir geri bildirim, bir yaşam biçimi olarak görülmektedir. Düzeltici bir geri bildirim sistemi vardır.
• İş arkadaşlarının güvenliğe yönelik destek sağladığı, destekleyici bir çalışma çevresi vardır.
• Bütün iş aktiviteleri ve yönetimi tehlikelerin yok edilmesi ve yaralanmaların önlenmesi üzerine odaklanmıştır.

• Tutum ve davranışlardaki değişim
• Yönetimin bağlılığı
• Çalışanın ilgisi
• Promosyonel stratejiler
• Eğitim ve seminerler
• Özel kampanyalar

• Örgütün bu alandaki prensip ve değerlerini yansıtan bir güvenlik politikasının tanımlanması,
• Güvenlik faaliyetlerine çalışanları da dâhil etmeye yönelik teşvikler oluşturma,
• Çalışanların işlerini mümkün olduğunca güvenli ve en sağlıklı şekilde yürütmeleri için onlara yönelik sürekli eğitim sağlama,
• Çalışanlara maruz kaldıkları riskler ve bu risklerle doğru bir şekilde nasıl mücadele edecekleri konusunda akıcı bir bilgi sağlama,
• Meydana gelmesi muhtemel kazalardan sakınmaya (önleyici planlama) ve acil bir olay durumunda hızlı bir şekilde harekete geçmeye yönelik (acil planlama) eylem planları uygulama,
• Son olarak çalışma koşulları ve firma içinde ortaya çıkan olayların analizi vasıtasıyla (iç kontrol) yerinde bir kontrol veya geri bildirim sağlama ve firmayı diğer firmalarla karşılaştırma (kıyaslama teknikleri)