İş Sağlığı ve Güvenliği Denetimi ve İşleyişi

Yönetmelik’e göre iş teftişi; “çalışma süreleri, ücretler, iş sağlığı ve güvenliği, işçilerin refahı, çocuk ve gençlerin çalıştırılması, kayıtdışılık, işsizlik, istihdam ve işgücü piyasası uygulamaları gibi çalışma şartlarına ve ortamına ilişkin tüm mevzuat hükümlerinin uygulanmasıyla ilgili olarak araştırma, inceleme ve denetlemeyi de kapsayan ve Devlet adına gerçekleştirilen teftiş faaliyetleri ile mevzuatla verilen diğer teftiş faaliyetlerini”ni kapsamaktadır.

"Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanının emri veya onayı üzerine Bakanlık merkez, taşra ve yurtdışı teşkilatı ile bağlı ve ilgili kuruluşların her türlü hesap, faaliyet ve işlemlerinin, ilgili mevzuat çerçevesinde uygulanması ile buralardaki amir, memur ve diğer görevlilerin her türlü hal ve hareketlerinin incelenmesi, teftişi, soruşturulması ve ön incelemesi"ni ifade eder.

Programlı (genel) teftiş, Program dışı teftiş (inceleme teftişi), Kontrol (önel) teftiş olmak üzere 3 kategoriye ayrılır.

İş Teftişi Hakkında Yönetmeliğin m.6/1-f bendinde iş müfettişlerine “görevli oldukları mahallerde, programlarında bulunmayan, fakat iş sağlığı ve güvenliği yönünden hayati bir tehlike tespit ettiği işyerlerinde, Başkanlığa bilgi vererek teftiş yapmak” görevi verilmiştir.

Genel çalışma planı kapsamında programlanan ve çalışma hayatındaki sorunların değerlendirilmesi ve önceliklendirilmesi sonucu işyerlerinde gerçekleştirilen teftişlere programlı (genel) teftiş adı verilir.

Program dışı teftiş (inceleme teftişi), programlı teftiş dışında çalışma mevzuatı ile ilgili talep üzerine veya Rehberlik ve Teftiş Başkanlığına intikal ettirilen evraklardan teftiş hizmetiyle bağdaşır nitelikte olanların teftiş programına alınması sonucu işyerlerinde gerçekleştirilen teftiştir. 

Millî Savunma Bakanlığı kadro ve kuruluşunda yer alan kurumlar tarafından doğrudan doğruya işletilen askerî işyerleri ile Askerî Fabrika ve Tersane İşletme Anonim Şirketi (ASFAT AŞ) ve yönetim hakkı yetkisi bu şirkette olan işyerlerini; diğer askerî işyerleri; ikili veya çok taraflı uluslararası anlaşmalar ile Türkiye’de kurulan askerî işyerlerini; yurt güvenliği için gerekli maddeler üretilen işyerleri ise 5201 sayılı Harp Araç ve Gereçleri ile Silâh, Mühimmat ve Patlayıcı Madde Üreten Sanayi Kuruluşlarının Denetimi Hakkında Kanun’un 4. maddesine göre tespit ve ilan edilen denetime tabi harp araç ve gereçleri ile silah, mühimmat ve bunlara ait yedek parçalar ve patlayıcı maddeler üreten işyerlerinden (a) ve (b) bendi kapsamı dışında kalan işyerlerini ifade etmektedir.

İş sağlığı ve güvenliği teftişlerinin yürütümü ve bu teftişlerde görev yapacak iş müfettişlerinin belirlenmesi, iş sağlığı ve güvenliği denetimine ilişkin mevzuata ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Rehberlik ve Teftiş Başkanlığının uygulama esaslarına göre gerçekleştirilir.

İş teftişi; çalışma koşulları ile çalışma ortamının karşılıklı etkileşimi dikkate alınarak, herhangi bir ayrım yapılmaksızın planlanır. Ancak intikal eden başvuru, olay veya uyuşmazlık konuları dikkate alınarak, çalışma hayatındaki sorunların değerlendirilmesi ve önceliklendirilmesi sonucu alan, sektör veya risk grubu esaslı olarak belirlenen işyerlerinde çalışma koşulları ile çalışma ortamına ilişkin konularda, ayrı ayrı da planlanabilir. Yıllık olarak planlanan teftiş faaliyetleri “genel çalışma planı” başlığında her yılın aralık ayı içerisinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanına sunulur. Bakan tarafından onaylanan genel çalışma planı Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı tarafından uygulamaya konulur.

ÇSGB İş Teftiş Kurulu Yönetmeliğine göre müfettiş; “başkan, başkan yardımcıları, grup başkanları, grup başkan yardımcıları, başmüfettişleri, iş müfettişleri ve teftiş yetkisi verilmiş iş müfettişi yardımcılarını” ifade eder.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı, Rehberlik ve Teftiş Başkanı veya Grup Başkanı tarafından kendilerine verilen iş teftişi faaliyetlerini yürütmek, çalışmaları neticesinde düzenleyecekleri rapor veya yazıları Başkanlığa veya grup başkanlıklarına intikal ettirmek, iş kanunları kapsamında olan veya kapsamda olduğu kanısına varılan işyerlerine, gündüz ve gecenin çalışılan herhangi bir saatinde işveren veya işveren vekillerine önceden haber vermeden girmek ve teftiş görevinin yerine getirilmesi işyerinin açılıp inceleme yapılmasını gerektiriyorsa, yasal bir sakınca olmamak koşuluyla, kapalı olan işyerlerini işveren veya vekiline açtırıp gerekli gördüğü incelemeyi yapmak, işyerinde çalışma mevzuatı gereği bulundurulması gereken kayıt ve belgelerin işyerinde bulundurulup bulundurulmadığını tespit etmek, gerekli gördükleri kimseleri bulundukları veya uygun gördükleri yerde dinlemek, bilgi ve ifadelerine başvurmak üzere çağırmak, görevleri ile ilgili gerçek ve tüzel kişiler ile resmi ve özel kuruluşlara ait her türlü kayıt ve belgeleri incelemek, ilgililerden bilgi istemek ve toplamak, mevzuat gereği tutulması zorunlu bulunan her türlü kayıt ve belgeleri işyerinde veya teftişe elverişli gördüğü bir yerde teftiş etmek ve incelemek üzere istemek, bunların suretlerini almak, konusu suç ve/veya kabahat oluşturan belge ve kayıtları idari ve kazai mercilerde kesin hüküm oluşuncaya kadar tanzim edilecek bir tutanakla alıkoymak, çalışma koşullarıyla üretim ve yapım yöntemlerini incelemek, kullanılan makina, araç, gereç, aygıt, tesis vb. ile yapımda kullanılan veya işlenen hammadde ve bunların işlenmiş olanlarını görmek, iş sağlığı ve güvenliği bakımından zararlı, tehlikeli ve mevzuata uygun olup olmadıklarını incelemek ve araştırmak, gerektiğinde kullanılan veya işlenen hammaddelerle işyerindeki hava, duman, buhar, toz ve benzerlerinden örnekler alıp tahlil ve muayene etmek veya ettirmek, bu örnekleri işveren veya işveren vekili, bulunmadıklarında işyerinde çalışanlardan birinin önünde ve durumu bir tutanakla belgelemek ve bir kaba konup mühürlenmek suretiyle almak, gerektiğinde fotoğraf, video gibi kayıtlar yapmak,  görevli oldukları mahallerde, programlarında bulunmayan, fakat iş sağlığı ve güvenliği yönünden hayati bir tehlike tespit ettiği işyerlerinde, Başkanlığa veya bağlı olduğu grup başkanlığına bilgi vererek teftiş yapmak, işyerlerinde işçilerin yaş, cinsiyet ve sağlık durumlarına ilişkin mevzuata aykırılıklar tespit edilmesi halinde, ilgili mülki amire gönderilecek bir yazı ile bu işçilerin çalışmaktan alıkonulmasını talep etmek, kayıtdışı istihdamla mücadele etmek amacıyla sektörel analizlere dayalı olarak belirlenen denetimleri yürütmek ve bu konularda alınması gerekli tedbirleri önermek, teftiş, inceleme, ön inceleme ve soruşturma sırasında öğrenmiş oldukları ve görev emrinin dışında kalan yolsuzluk veya soruşturma açılmasını gerektiren konularda, gecikmeden hadiseye el koyabilmek amacıyla durumu Rehberlik ve Teftiş Başkanlığına bildirmek, gecikmesinde zarara veya kayba meydan verebilecek hallerde delilleri toplamak, teftiş, inceleme, ön inceleme ve soruşturma sonuçlarını bir rapora veya rapor gerektirmiyorsa bir yazıya bağlayarak Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı veya bağlı olduğu grup başkanlığına vermek,  Mevzuatta gördükleri boşluk ve aksaklıkların giderilmesi için önerilerde bulunmak, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı faaliyetlerinin etkinliğini artırmak, mevzuata, plan ve programa uygun çalışılmasını temin etmek amacıyla teklifler hazırlamak ve Bakana sunulmak üzere Rehberlik ve Teftiş Başkanlığına veya grup başkanlığına vermek, Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı tarafından düzenlenen anketler ile ilgili işleri yürütmek ve istenen istatistikî bilgileri derlemek, Çalışma mevzuatı ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının faaliyetleriyle ilgili olarak; görevlendirildikleri konularda yurtiçinde ve yurtdışında araştırmalar yapmak, eğitim, komisyon, kurs, seminer ve toplantılara katılmak, kurs, seminer ve eğitim vermek, hizmetiçi eğitim programlarının hazırlanması ve uygulanmasına katılmak, refakatlerine verilecek müfettiş yardımcılarının meslekte yetiştirilmelerini sağlamak, liyakat, temsil, çalışma azmi ve başarıları gibi konular hakkındaki kanaatlerini Rehberlik ve Teftiş Başkanlığına iletilmek üzere grup başkanlığına bildirmek, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanı, Rehberlik ve Teftiş Başkanı veya Grup Başkanı tarafından teftiş hizmetleri ile ilgili olarak verilen benzer görevleri yapmaktır.

İş müfettişleri, teftişe başlamadan önce veya duruma göre teftiş sırasında, işveren veya işveren vekiline kimlik belgeleriyle kendilerini tanıtırlar. Görev ve sıfatlarının gerektirdiği saygınlığı ve güven duygusunu sarsacak nitelikte davranışlarda bulunamazlar. Görevin başarıyla yerine getirilmesi, adil ve nesnel bir sonucun ortaya çıkması amacıyla dürüstlük, bağımsızlık, tarafsızlık, güvenilirlik ve yeterlik ilkelerini gözeten bir yaklaşım içinde olmak zorundadırlar. Görevleri sırasında ve çalışmaları esnasında giyimleri, davranışları ve hareketleri ile saygı ve itibar telkin etmek zorundadırlar. Teftişe gidecekleri yerleri, yapacakları işleri ve görevleri dolayısıyla edindikleri gizli bilgi ve belgeleri açıklayamazlar. Görevlerini ifa ederken mevzuatla saptanan kuralların yerindeliğini, işçi, işveren ve meslek kuruluşlarının ilgilileriyle tartışamazlar.

İşverenler; teftiş, denetleme ve incelemeler sırasında izleme, denetleme ve teftişle görevli müfettişler tarafından çağrıldıkları zaman gelmek, ifade ve bilgi vermek, gerekli olan belge ve delilleri getirip göstermek ve vermek, müfettişlerin görevlerini yapmaları için kendilerine her çeşit kolaylığı göstermek, bu yoldaki emir ve isteklerini geciktirmeksizin yerine getirmek ile yükümlüdürler.

İK m.92/2’de işçilere teftiş, denetleme ve incelemeler sırasında izleme, denetleme ve teftişle görevli iş müfettişleri tarafından çağrıldıkları zaman gelmek, ifade ve bilgi vermek, gerekli olan belge ve delilleri getirip göstermek ve vermek; iş müfettişlerinin görevlerini yapmaları için kendilerine her çeşit kolaylığı göstermek, bu yoldaki isteklerini geciktirmeksizin yerine getirme yükümlülüğü getirilmiştir.

İşyerinde iş denetimi gerçekleştiren iş müfettişlerinin denetim sonrasında yapması gereken işlemlerden ilki; işverenlerin, işyerleri ile işin niteliği ve yürütümü bakımından işyerine bağlı bulunan yerlerde teftiş sonuçlarının yazılması için bulundurmakla yükümlü oldukları teftiş defterine iş denetimi sonuçlarını yazmaktır.

İş sağlığı ve güvenliği denetimleri sonucunda idari veya cezai sorumluluğun ortaya çıkabilmesi için iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına ilişkin bir aykırılığın (örneğin gerekli önlemleri almama ya da önlemleri eksik alma, araç gereç sağlamama, organizasyonu oluşturmama vb.) bulunması gerekir.

İdarenin bir yargı kararına ihtiyaç olmaksızın, kanundan doğan bir yetkiye dayanarak, doğrudan idari bir işlemle uyguladığı ve idare hukukuna özgü usullerin geçerli olduğu yaptırımlara idari yaptırım adı verilir.

İş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerine aykırılık nedeniyle 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu’nda düzenlenen idari yaptırımlar; idari para cezası, işin durdurulması ve kamu ihalelerine girmekten yasaklanma şeklinde 3'e ayrılır.

Teftiş, denetleme ve incelemeler sırasında, izleme, denetleme ve teftişle görevli iş müfettişleri tarafından çağrıldıkları zaman gelmeyen, ifade ve bilgi vermeyen, gerekli olan belge ve delilleri getirip göstermeyen veya vermeyen, iş müfettişlerinin görevlerini yapmaları için kendilerine her çeşit kolaylığı göstermeyen  işveren veya işveren vekillerine 37.928 TL; iş denetimi ve teftişine yetkili iş müfettişleri tarafından ifade ve bilgilerine başvurulan işçilere, gerek doğrudan gerek dolaylı telkinlerde bulunan, işçileri gerçeği saklamaya yahut değiştirmeye sevk eden veya herhangi bir suretle zorlayan veyahut işçilerin ilgili makamlara başvurmaları, haber ve ifade vermeleri nedeniyle bunlara karşı kötü davranışlarda bulunan  işveren veya işveren vekiline 37.928 TL; iş müfettişlerinin İş Kanunu’ndan veya diğer kanunlardan doğan her çeşit teftiş, denetleme yetki ve görevleri gereğince görevlerinin yerine getirilmesi sırasında, görevlerini yapma ve sonuçlandırmaya engel olan kimselere, fiil suç oluşturmadığı takdirde 37.928 TL idari para cezası verilir.

Türk Ceza Kanunu'na göre  kast “suçun kanuni tanımındaki unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesi” şeklinde; taksir ise “dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesi” şeklinde  tanımlanmıştır.