İş Kazaları

ILO’ya göre iş kazası, İşle ilgili faaliyetler sonucu ortaya çıkan, önceden planlanma-mış, beklenmeyen, bilinmeyen ve kontrol altına alınmamış olan, bir veya birden faz-la işçiyi etkileyen, kişisel bir zarar ya da ya-ralanmaya neden olan, etrafa zarar verici nitelikteki olaylardır.

İş kazasını tanımlayan 5510 sayılı Kanun’un 3. maddesi hükmünden de anlaşılabileceği üzere, bir ka­zanın iş kazası olarak nitelendirilebilmesi için şu koşulların bir arada gerçekleşmesi gerekmektedir:

• Kazaya uğrayanın sigortalı olması,
• Olayın 5510 sayılı Kanunun 13. maddesinde belirtilen hallerden birinde meydana gelmesi
• Sigortalının kaza nedeniyle hemen veya sonrasında bedence veya ruhça zarara uğramış olması

Kaza ile sigortalınının maruz kaldığı zarar arasında uygun bir sebep sonuç ilişkisinin bulunması (kaza ve zarar

5510 sayılı Kanun’un 4. maddesine göre;

“Bu Kanun’un kısa ve uzun vadeli sigorta kolları uygulaması bakımından;

1. a) Hizmet akdi ile bir veya birden fazla işveren tarafından çalıştırılanlar,
2. b) Köy ve mahalle muhtarları, hizmet akdine bağı olmaksızın kendi adına ve hesabına bağımsız çalı­şanlardan ise;

1) Ticarî kazanç veya serbest meslek kazancı nedeniyle gerçek veya basit usûlde gelir vergisi mükellefi olanlar,

2) Gelir vergisinden muaf olup, esnaf ve sanatkâr sicili ile birlikte kanunla kurulan meslek odalarına usûlüne uygun olarak kayıtlı olanlar,

3) Anonim şirketlerin kurucu ortakları ve/veya yönetim kurulu üyesi olan ortakları, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin komandite ortakları, diğer şirket ve donatma iştiraklerinin ise tüm ortakları,

4) Tarımsal faaliyette bulunanlar,

1. c) Kamu idarelerinde;

1) (a) bendine tâbi olmayanlardan, kadro ve po­zisyonlarda sürekli olarak çalışıp, ilgili kanunlarında (a) bendi kapsamına girenler gibi sigortalı olması öngörülmemiş olanlar,

2) (a) ve (b) bentlerine tâbi olmayanlardan, sözleşmeli olarak çalışıp ilgili kanunlarında (a) bendi kapsamına girenler gibi sigortalı olması öngörülmemiş olanlar ile 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 86 ncı maddesi uyarınca açıktan vekil atananlar,

sigortalı sayılırlar”.

Sigortalıların işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında kazaya uğramaları durumunda, bu olay da iş kazası sayılır. Buna göre sigortalıların işverence sağlanan servis aracıyla işe götürülüp getirilmeleri sırasında yapılan kaza neticesinde yaralanmaları iş kazası sayılacaktır.

İş kazalarının meydana gelmesinde etkili olan nedenleri açıklamaya yönelik olan iş kazası oluşum kuramlarını şu şekilde sıralamak mümkündür

• İnsan Faktörü Kuramı
• Kaza/Olay Kuramı
• Tek Faktör Kuramı
• Çok Faktör Kuramı
• Sistem Kuramı
• Epidemiyoloji Kuramı
• Kombinasyon Kuramı
• Enerji Kuramı
• Kaza Zinciri Kuramı

Tehlikeli davranışlara yol açan kişisel özellikler

• Yaş
• Cinsiyet
• Medeni durum
• Statü
• Kıdem
• Eğitim düzeyi
• Alışkanlıklar

Tehlikeli davranışlara yol açan psikolojik faktörler

• Zihinsel yetenek
• Duygusal yapı
• Sakarlık
• Duygusal uyumsuzluk (tatminsizlik)
• Aşırı güven duygusu
• Stres
• Yapılan işe ve ortama uyum (konsant­rasyon) sorunu
• İhmalkârlık
• İş kazası eğilimi

İş kazası nedenlerini saptamaya yönelik araştır­ma sonuçlarına göre iş kazalarının üretim organi­zasyonuna bağlı teknik nedenlerini şu şekilde sırala­mak mümkündür:

• Mühendislik bilgisinin veya makinelerin kurulacağı alanın yeterli olmaması nedeniy­le üretim organizasyonunun yanlış planlan­ması ve üretim araçlarının uygunsuz yerleş­tirilmiş olması,
• Makinelerin kullanımının ve çalıştırılma düzeninin insanın doğasına ve yapısına uyumlu olmaması (ergonomik olmaması),
• İşe alınırken işçinin işe uygun olup olmadı­ğına dikkat edilmemesi yani işçi seçiminde titiz davranılmaması,
• İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin gerekli tüm tedbirlerin alınmamış olması,
• İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin gerekli araç ve gereçlerin eksik olması,
• İşçilere, genel iş sağlığı ve güvenliği eğitimi ile, kullanacağı makine, araç ve gereçlerle il­gili yeterli eğitimin verilmemiş olması,
• İşverenin ve devletin iş sağlığı ve güvenliği denetimine gereken önemi göstermemesi
• Yeterli iş güvenliği uzmanının bulunmama­sı, bulunanların da işyerlerinde istihdam edilmesinden kaçınılması

Çevresel Faktörler

İş kazası nedenlerine yönelik yapılan araştırma­lar incelendiğinde iş kazalarına yol açan çevresel faktörleri şu şekilde sıralamak mümkündür:

• Yetersiz çalışma bilgisi,
• Uygun olmayan çalışma yeri ve ortamı (iş­yerinin darlığı, sıkışıklığı, yoğunluğu ve dü­zensizliği),
• Güvensiz ve sağlıksız çalışma yöntemi ve şartları (korunaksız, ıslak, kaygan, tozlu, gazlı, gürültülü, nemli, radyasyonlu ortam, yetersiz havalandırma, yetersiz ya da fazla aydınlatma, uyarı ve ikaz sistemlerinin ye­tersizliği vb.),
• Yangın ve patlama tehlikeleri vb.

Yapılan araştırmalar iş kazalarının ortaya çık­masında yönetimin de etkili olduğunu ortaya koy­maktadır. Teknik nedenler kapsamında değerlendi­rilen yönetimden kaynaklanan iş kazalarına yetersiz yönetim ve organizasyonun, tamamlanmamış kurallar ve talimatların, yetersiz güvenlik yönetim planının, eğitim ve öğretim yetersizliğinin, uygun olmayan nezaret, yönetim ve rehberliğin neden olduğu görülmektedir.

Yapılan açıklamalardan da anlaşılabileceği üzere, güvensiz çalışma koşulları üretim sürecinde kullanılan teknolojinin ve üretim araçlarının niteliğinden, işyeri düzensizliğine, bakım ve kontrollerin eksikliğinden denetim ve yönetim hatalarına, depolama ve istifleme yanlışlıklarından sağlıksız çevre koşullarına kadar birçok etkenden dolayı ortaya çıkmaktadır. Güvensiz çalışma davranışlarından çalışanlar bizzat sorumlu iken güvencesiz çalışma koşullarından ise işveren sorumludur.

İş kazaları yaralanmaya sebep olan olaya ya da olayın meydana geliş biçimine, yaralanmanın türüne ya da oluşan zararın niteliğine, oluşan zarar ve sonuçlarına göre sınıflandırılabilir.

5510 sayılı Kanun hükümlerine göre hazırlanan iş kazası istatistiklerinde esas alınan yaralanmaya sebep olan olaylar aşağıdaki gibidir:

• Elektrik akımı, ısı, tehlikeli maddelerle temas,
• Boğulma, gömülme, sarılma,
• Sabit bir nesneye yatay veya düşey darbe (kazazede hareket hâlindeyken),
• Hareket hâlindeki bir nesnenin çarpması, çarpışma,
• Sivri uçlu, sert veya kaba bir materyal araç ile temas,

Kısılmak, ezilmek vb.,

• Fiziksel veya ruhsal baskı,
• Isırılma, tekme vb. (hayvan veya insan tara­fından),
• Bu sınıflandırmada listelenmemiş yaralan­maya sebep olan hareket (olay)

Herhangi bir yaralanmanın yer almadığı, sadece maddi kayıplara yol açan kazalara “maddi kayıplı iş kazaları” adı verilir. Maddi kayıplı iş kazaları maddi kaybın miktarına göre “küçük maddi kayıplı iş kazaları” ve “büyük maddi kayıplı iş kazaları” şeklinde ikiye ayrılır. Küçük maddi kayıplı iş kazaları, 10.000 ABD doları altında hasarın veya ürün kaybının meydana geldiği kazalardır. Büyük maddi kayıplı iş kazaları ise 10.000 ABD doları ve üzerinde hasar veya ürün kaybının meydana geldiği iş kazalarıdır.

İş kazalarının sosyal boyutları dendiğinde birey, aile ve toplum açısından etkileri anlaşılmaktadır. Gerçekten de iş kazalarının etkileri incelendiğinde, iş kazalarının ortaya çıkardığı yaralanma, engellilik ve ölüm durumlarının çok yönlü sonuçlarının olduğu görülmektedir. Zira kaza sonrasında ortaya çıkan üretim gücü kaybı, kişinin başkalarına muhtaç duruma gelmesine kadar varabilmekte ve bu duruma paralel olarak ortaya çıkan psikolojik yük de o derece ağır olmaktadır.

İş kazaları çalışanların yaralanmasına, acı çekmesine, engelli kalmasına ve hatta yaşamını yitirmesine neden olmaktadır. Ancak iş kazaları ile ortaya çıkan bu durum sadece çalışanı etkilememekte kendisi de dâhil yakın çevresini, ailesini ve toplumu da etkilemektedir. Ayrıca çalışanlar doğrudan doğruya iş kazalarına maruz kalmasalar da bu durumu yaşayan diğer çalışanları görmeleri nedeniyle de iş kazalarından psikolojik olarak olumsuz etkilenebilmektedir.

Maddi tazminat iş kazasına maruz kalan çalı­şan ya da ölümü hâlinde çalışanın desteğinden yoksun kalan kişiler (anne, baba, eş ve çocuklar) tarafından uğranılan maddi zararların karşılanması amacıyla talep edilebilen tazminattır. Bedensel zarar ya da yaralanma hâlinde maddi tazminat davası açılarak talep edilebilecek zararlar; geçici ve sürekli iş göremezlik nedeniyle oluşan kayıplar, tedavi giderleri ve tedavi boyunca yapılan her türlü masraf, ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan maddi kayıplardır. Ölüm hâlinde maddi tazminat davası açılarak istenilebilecek maddi zararlar ise cenaze giderleri, ölüm hemen gerçekleşmemişse tedavi giderleri ile çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıplar, ölenin desteğinden yoksun kalan kişilerin bu sebeple uğradıkları kayıplardır.

İKSO, takvim yılı içerisindeki ölümlü ve/veya ölümlü olmayan mesleki yaralanmaların toplam sayısı­nın, aynı yıl içerisinde referans grupta yer alan işçilerin çalışma saatlerinin toplamına bölünmesiyle elde edilen değerin 1.000.000 katsayısı ile çarpılmasıyla şu formüle göre hesaplanır:

İKSO = (Toplam Kaza Sayısı / Toplam İnsan-Saat Çalışma Süresi) x 1.000.000

Formüldeki “Toplam Kaza Sayısı” seçilen zaman aralığında meydana gelen ve bir günden fazla istirahat gerektiren kaza sayısını temsil etmektedir. “Toplam İnsan-Saat Çalışma Süresi” ise toplam çalışma günün­den çalışma olmayan günlerin çıkarılmasıyla bulunan çalışılan gün sayısının günlük çalışma süresi ile çarpımına eşittir. Bu durum şu şekilde formülle gösterilebilir:

Toplam İnsan-Saat Çalışma Süresi = (Toplam Çalışma Günü - Çalışma Olmayan Gün) x Günlük Ça­lışma Süresi

İş kazalarını önlemeye yönelik tehlike kay­nağına, kişiye ve ortama yönelik uygulamala­rın amacı güvensiz koşulları ortadan kaldırmak ve güvensiz davranışları önlemektir. Güvensiz koşulları ortadan kaldırmak için; makinelerin opr. bölgelerine muhafaza taktırmak, tehlikeli bölgelere korkuluk yaptırmak, kişisel koruyucu kullandırmak, otomasyona geçmek, risk analizi yaptırmak, erken uyarı sistemi yaptırmak, er­gonomi ve termal konfor şartlarını sağlamak ve yangın, parlama, patlama, elektrik, nakliye, istif gibi diğer risklere karşı tedbir almak şeklinde önleme çalışmaları yapılmalıdır.

Güvensiz koşulların ve tehlikeli durumların ortadan kaldırılması için öncelikle işyerinde çalışma alanındaki güvensiz koşulların ya da tehlikeli durumların saptanması gerekir. Güvensiz koşullar ya da tehlikeli durumlar saptandıktan sonra bu koşulların iyileştirilmesi ve yaşanılan sorunların giderilmesi için planlar yapılmalı ve yapılan planlar doğrultusunda önlemler alınmalıdır. Bunun için aşamalı olarak yapılması gereken çalışmaları şu şekilde sıralamak mümkündür.

• Arastırma ve Gözlem (Verilerin Toplanması)
• Güvensiz Kosulların ya da Tehlikeli Durumların Bilinmesi, Tehlikelerin Tanımlanması, Analizi ve Risklerin Degerlendirilmesi
• Tehlike ve Risklere Karsı Müdahale Gelistirme (Önlemlerin Belirlenmesi)
• Önlemlerin Uygulanması
• Degerlendirme (Gerekli Kontrollerin Saglanması)

Ortama yönelik koruma uygulamaları, ortadan kaldırılamayan tehlike kaynaklarının çalışma ortamından ayrılması, izole edilmesi ve güvensiz davranışların önlenmesine yöneliktir.

İş yerinin uygun planlanması, işçinin çalışma ortamı ve kullandığı makinelerin vücut yapısına uygun olmasını sağlamak için ergonomiden yarar­lanılması, ortam ölçümlerinin yapılması, uygun ve yeterli havalandırma yapılması, bakım ve temizli­ğin gereği gibi yapılması, en sağlıklı teknolojinin kullanılması önemli organizasyonel düzenlemeler olarak ortama yönelik koruma uygulamalarına ör­nek oluşturur.

Kişiye yönelik koruma uygulamaları, çalışan­lardan kaynaklanan güvensiz davranışları ortadan kaldırmaya yönelik uygulamalardır. Başvurulabilecek kişiye yönelik koruma uygulamaları şunlardır:

• İşe uygun personel seçimi, eğitimi ve dene­timi
• İşe giriş muayenesi
• Periyodik sağlık muayeneleri
• Geri dönüş sağlık muayeneleri
• Rehabilitasyon çalışmaları
• Gerekli yerlerde uygun kişisel koruyucu donanımların kullanılmasına ilişkin uygu­lamalar