İş Sağlığı ve Güvenliğinin Genel Çerçevesi

6331 sayılı “İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu” (İSGK) ile önleyici, geliştirici ve koruyucu bir yak­laşımla doğrudan iş sağlığı ve güvenliğine özgü bir düzenleme getirilmiştir. Kanun işverenlere işyerinde risk analizi yapma, gerekli önlemleri alma ve uygulanıp uygulanmadığını denetleme, çalışanları bilgilendirme ve eğitim görevi verirken çalışanlara da kurallara uyma ve fark ettikleri aksaklıkları ilgili yerlere bildirme yükümlülüğü getirmektedir.

Dünya Sağlık Örgütü ve Uluslararası Çalışma Örgütünün 1950 yılındaki Ortak Komitesinde iş sağlığı alanındaki hedef belirlenmiş ve 1995 yılında gözden geçirilen tanıma göre de iş sağlığı; “bütün mesleklerde çalışanların bedensel, ruhsal, sosyal iyilik hallerinin korunması, geliştirilmesi, en üst düzeyde sürdürülmesi, çalışma sırasında sağlıklarını olumsuz yönde etkileyecek faktörlerden korunmaları, onların fizyolojik ve psikolojik yapılarına uygun bir işe yerleştirilmesi ve bunun sürdürülmesi amacıyla işin çalışana, çalışanın da kendi işine uyumunun sağlanmasıdır” şeklinde tanımlanmıştır.

Çalışan sağlığını korumaya, kazaya uğrayan veya hastalananları iyileştirmeye yönelik faaliyetler insan sağlığının tıbbi boyutu olan iş hekimliğini oluştururken işyerinde yer alan maddelerin belirlenmesi, risk seviyelerinin ölçülmesi ve kontrol edilmesi gibi teknik konulara yönelik faaliyetler iş hijyenini ifade etmektedir. İş sağlığı ise hem tıbbi hem de teknik uygulamaları içerisinde barındıran bir kavramdır. İş sağlığı açısından sadece vücudun beden sağlığının korunması değil aynı zamanda çalışanın ruh sağlığının da korunması büyük önem arz etmektedir

İş güvenliği, işyerlerinde çalışanlar için güvenli, sağlıklı ve konforlu bir çalışma ortamı için gereken teknik kuralları içermektedir. Bu bağlamda her türlü teknik bilginin kullanılarak çalışma ortamında işin yapılması sırasında kullanılan tüm araç ve gereçlerin gerek varlığından gerekse de kullanımından kaynaklanabilecek risklerin belirlen­mesi, bunların önlenmesi ya da azaltılabilmesi için alınabilecek tedbirler ve işverene getirilen yükümlülükler iş güvenliği ile ilgilidir.

İşçinin hizmet ediminin şahsı ile ilgili olması nedeniyle, işçinin iş görme, sadakat ve işverenin talimatlarına uyma; işverenin ise gözetme borcu ve bu kapsamda işçinin sağlığını ve güvenliğini sağlama yükümlülüğü ile işçinin kişiliğini koruma borcu bulunmaktadır.

İş sağlığı ve güvenliğinin sağlanmasının temel nedenleri:

• Çalışanları korumak,
• Üretim güvenliğini sağlamak,
• İşletme güvenliğini sağlamaktır.

Ergonomi: Kişilerin, fiziksel ve psikolojik özelliklerini dikkate alarak işin kişilere, ki­şilerin işe uyumu için gerekli şartları ortaya koyan bir disiplindir.

1802 yılında İngiltere’de pamuklu ve yünlü dokuma endüstrisinde çalışan çıraklara yönelik olarak “Çırağın Sağlığı ve Morali Kanunu” çıkarılmıştır. Bu Kanun ile çocukların ve çırakların çalışma süreleri düzenlenmiş, günlük çalışma süresinin 12 saate düşürülmesi, çalışmanın çocuğun eğitimini engellememesi ve işyerlerinin havalandırılmasının gerekliliğine, işyerinin duvarlarının yılda iki kez yıkanması gerektiğine yer verilmiştir.

İş sağlığı ve güvenliğinin uluslararası kaynakları arasında başta Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin ilgili hükümleri ile Uluslararası Çalışma Örgütünün normları, Avrupa Konseyinin belgeleri ve Avrupa Birliği’nin düzenlemeleri gelmektedir.

İş sağlığı ve güvenliğine ilişkin ülkemizdeki hukuki düzenlemelerin başında Anayasa gelmektedir. Anayasa’dan sonra 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, 4857 sayılı İş Kanunu, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu (TCK), 5272 sayılı Belediyeler Kanunu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu da iş sağlığı ve güvenliğine ilişkin hükümler içermektedir.

1. Sigortalıya geçici iş göremezlik süresince geçici iş göremezlik ödeneği verilmesi,
2. Sigortalıya sürekli iş göremezlik geliri bağlanması,
3. İş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölen sigortalının hak sahiplerine gelir bağlanması,
4. Gelir bağlanmış olan kız çocuklarına evlenme ödeneği verilmesi,
5. İş kazası ve meslek hastalığı sonucu ölen sigortalı için cenaze ödeneği verilmesi.

İşverence alınmayan ya da eksik alınan önlemlerden ötürü meydana gelen bir iş kazası ya da meslek hastalığı olayında, işçinin ölümüne ya da yaralanmasına kusuru ile neden olan işveren, bu konuda Sosyal Güvenlik Kurumunun kazaya uğrayan ya da hastalanan işçiye yaptığı ya da ileride yapacağı her türlü ödemeden sorumludur.

İş kazası ile meslek hastalığı, işverenin kastı diğer bir ifadeyle iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerini gerektiği gibi almamasından kaynaklanmışsa Kurumca yapılan sağlık giderleri işverene tazmin ettirilir.

6331 sayılı Kanun hükümleri uygulanmaz;

1. Fabrika, bakım merkezi, dikimevi ve benzeri işyerlerindekiler hariç Türk Silahlı Kuvvetle­ri, genel kolluk kuvvetleri ve Millî İstihbarat Teşkilatı Müsteşarlığının faaliyetleri,
2. Afet ve acil durum birimlerinin müdahale faaliyetleri,
3. Ev hizmetlerinde çalışanlar,
4. ç) Çalışan istihdam etmeksizin kendi nam ve hesabına mal ve hizmet üretimi yapanlar,
5. Hükümlü ve tutuklulara yönelik infaz hiz­metleri sırasında iyileştirme kapsamında yapılan iş yurdu, eğitim, güvenlik ve meslek edindirme faaliyetleri.

Kanun’la işyerleri tehlike sınıflarına ayrılmıştır. Yapılan işin özelliği, işin her safhasında kullanılan veya ortaya çıkan maddeler, iş ekipmanı, üretim yöntem ve şekilleri, çalışma ortam ve şartları gibi hususlar sınıflandırmada dikkate alınmış ve işyerleri çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli olmak üzere üç kategoriye ayrılmıştır.

İş sağlığı ve güvenliğini sağlama borcu altındaki işveren gerekli önlemleri alacak, çalışanları eğitip bilgilendirecek ve denetleyecek, risk değerlendirmesi yapacak ya da yaptıracak, işyerinde iş sağlığı ve güvenliği işleyişine ilişkin bir organizasyon oluşturacak ve bu organizasyonla iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerini sunacaktır.

Ciddi ve yakın tehlike ile karşılaştıklarında çalışanlar iş sağlığı ve güvenliği kuruluna, bu kurulun bulunmadığı yerde işverene başvurarak durum tespitini ve gerekli tedbirlerin alınmasına karar verilmesini talep edebilir. Karar derhâl verilir ve çalışan ile çalışan temsilcisine yazılı olarak bildirilir. Karar çalışanların talebi doğrultusunda olursa çalışanlar, gerekli tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilirler. Çalışılmayan dönem için çalışanların ücret hakları ile mevzuat ve iş sözleşmesinden doğan diğer hakları saklıdır.

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu gerekli önlemlerin alınmadığı işyerlerinde sözleşmeyi fesih hakkının da işçilere tanımıştır. Kanun’un m.13/4’e göre “İş sözleşmesiyle çalışanlar, talep etmelerine rağmen gerekli tedbirlerin alınmadığı durumlarda, tabi oldukları kanun hükümlerine göre sözleşmeyi feshedebilirler”. Bu maddedeki düzenlemeye göre işçilerin “tabi oldukları kanun hükmüne göre” iş sözleşmelerini feshedebilecekleri öngörülmüştür.

İşyerindeki bina ve eklentilerinde, çalışma yöntem ve şekillerinde veya iş ekipmanlarında çalışanlar için hayati tehlike oluşturan bir durum tespit edildiğinde tehlike giderilinceye kadar işyerlerinin bir bölümünde ve gerekirse tamamında iş durdurulabilir. Ayrıca çok tehlikeli sınıfta yer alan maden, metal ve yapı işleri ile tehlikeli kimyasallarla çalışılan işlerin yapıldığı veya büyük endüstriyel kazaların olabileceği işyerlerinde de risk değerlendirmesi yapılmamışsa işin durdurulacağı söz konusu olabilir.

Toplu iş sözleşmelerine, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatının üzerinde işçilerin daha lehine olacak kuralların konulmasının sağlanması, ölümle veya ağır maluliyetle sonuçlanan iş kazalarında yargı kararı beklenmeksizin bazı ödemelerin yapılmasına ilişkin hükümler konulması, yine önlemlere uymayan çalışana uygulanacak disiplin cezalarına ilişkin hükümler, iş sağlığı ve güvenliği konusunda işveren ve sendika iş birliğini düzenleyen ve eğitimlerin daha etkin yapılmasına ilişkin konulacak kurallar örnek verilebilir.