İLT104U-ETKİLİ İLETİŞİM TEKNİKLERİ
Ünite 8: Sözsüz İletişim: Etkili İletişimin Temeli
Kültür ve İletişim
Günümüz toplumlarının yapısı, toplumsal ilişkilerin gelişmesine paralel olarak, insanların karmaşık bir şekilde bir araya gelmesinden meydana gelmiştir. Toplumsal anlamdaki her yapılanma, toplum üyelerinin belirli birtakım durumlarda karşılaşacağı sorunları çözümlemek ve ihtiyaçlarını karşılamak için çok çeşitli araçlara gerek duyar. Bunun yanı sıra her insan toplumunda «kültür» adı verilen ortak bir olgu da söz konusudur. Her toplumda, maddi ihtiyaçları karşılamak üzere var olan tekniğin yanısıra, bir ölçüde tekniğe de bağlı olan insan ilişkilerini düzenleyen kurallar, gelenekler, düşünceler ve kişisel düşünceler vardır.
Kültür Kavram ve Tanımı
Bilimsel çalışmaların yanısıra, gündelik konuşmalarda da, kültür kavramının birçok değişik bağlam ve anlamda kullanıldığı görülebilir. Her günkü konuşmalarda kültür ve bağlı olarak 8. Ünite - Sözsüz İletişim: Etkili İletişimin Temeli 181 kültürlü olmak; belli kalıplara ve davranışlara, ya da başka deyişe, görgü kurallarına uygun davranma olarak yer almaktadır. Bu anlamda, kültürlü insan; toplumsal yaşantı içerisinde nerede, nasıl, ne türlü davranacağını bilen insan olarak ortaya çıkmaktadır.
Yine kültür kavramının, gündelik kullanımından farklı olarak; edebiyat, müzik, resim vb. alanların da sanatla bir tutulduğu ya da eşanlamlı olarak kullanıldığı da olur.
Bilimsel dilde de, kültürün, uygulamalı bilimi, pratik çalışmaları ve uygulanan teknolojiyi de kapsayacak bir biçimde kullanıldığına rastlanmaktadır.
Kültür kavramının çeşitli boyutları vardır. Bu boyutlar bireysel, grupsal veya bireyin ya da grubun üyesi olduğu toplum bağlamında ele alınabilir.
Kültür; «insanın ortaya koyduğu, içinde insanın varolduğu tüm gerçeklik demektir» biçiminde de tanımlanmaktadır. Bu yaklaşıma göre, kültür olgusu denilince, içinde insan varlığının görüldüğü herşeyi anlamak mümkündür. Bir başka deyişle, kültür doğanın insanlaştırılma biçimi, bu insanlaştırmaya özgü süreç ve verimdir.
Kültür doğaya karşı insanların, en başından beri, toplumsal ve bireysel hayatın her alanında gerçekleştirdiklerinin bir bütünü ve birikimidir. Kısacası, kültür insanın yaşayışıdır. Bu durumda kültürün en önemli özelliği olarak karşımıza, toplumsallık, biriktirilme ve aktarılması çıkmaktadır.
Kültürü Oluşturan Ögeler
Kültür insanla hatta «toplumsal insanla» vardır. İnsanlar gereksinmelerini karışlamak ve yaşayışlarını kolaylaştırmak amacıyla, birtakım aletler yapar, bunları geliştirir ve giderek de yaygınlaştırır. Bunlar insanların maddi gereksinmeleri dolayısıyla da kültürlerinin maddi yanını oluşturan öğelerdir. Oysa insanların ihtiyaçları sadece maddi düzeyde kalmaz. Maddi kültür öğelerinin yanısıra, kişilerarası ilişkileri düzenleyen, grup ve
toplumları oluşturan birtakım manevi değerler ve bağlar da söz konusudur. Buradan hareketle kültürü oluşturan ögelerin; maddi kültür öğeleri, manevi kültür öğeleri olarak ikiye ayrıldığı söylenebilir.
Maddi Kültür Ögeleri
Bir toplumun teknolojik gelişmişlik durumu, eserleri ve aletleri o toplumun maddi kültürü olarak gösterilir. Maddi kültürü insanın yaptığı şeylerle, kişinin davranışlarının birleştirilmesinin özel bir türü olarak nitelendirmek mümkündür. Bir başka deyişle, maddi kültür öğelerinin düzey farkı, teknolojik açıdan, kültürün ileriliğini ya da görece olarak ilkelliğini gösterir.
Manevi Kültür Ögeleri
Bir toplumda, maddi kültür öğeleri dışında yer alan diğer kültür öğelerini genel anlamda manevi kültür öğeleri olarak nitelendirmek mümkündür. Bunlar: dil; estetik; bazı kültürel değerlerin öğrenilmesi anlamında eğitim; din, inançlar, tutumlar, gelenekler toplumsal kurallar ve değerler; toplumsal organizasyon ve toplumsal kurumlardır.
Kültür Çeşitleri
Bu bölümde, kültür olgusu üzerinde buraya kadar ele alınanları biraz daha açıklamak amacıyla bir de «kültür çeşitleri» üzerinde durmak gerekmektedir.
Genel Kültür
Kültür olgusunun tanımını en genel anlamıyla tekrarlanırsa, “Toplum üyelerinin öğrendiği ve paylaştığı bütün değerler, inançlar ve davranış kalıplarıdır. Bir toplumda bildiğimiz, öğrendiğimiz ve yaptığımız her şey” olduğu söylenebilir. Bu bağlamda genel kültür kavramını bir toplumun sahip olduğu bütün kültürel yapı olarak düşünmek mümkündür.
Alt Kültür (Subculture)
Bir kültür içinde, toplumsal birtakım farlılaşmalara göre beliren değişmeler “alt-kültür” kavramıyla dile getirilir.
Karşıt Kültür (Counter Culture-Contraculture)
En basit anlamda karşıt kültür; toplumun birtakım değerlerine ters düşen bir kültür alt grubudur biçiminde tanımlanabilir.
Sözsüz İletişim
İletişimimizin temel bir yönünü sözsüz iletişim oluşturur. Başka deyişle, günlük yaşamda gerçekleştirilen ilişkilerde başvurulan simgesel kodlar içinde sözsüz olanlar, anlam yaratmada ve paylaşmada çoğu kez bilincinde olmaksızın ama kaçınılmaz olarak sürekli kullanılırlar.
Bilgi, duygu, düşünce, tutum ya da kanılarla davranış biçimlerinin kaynak ile alıcı arasındaki bir ilişkileşme yoluyla, bir insandan (insanlardan) diğerine (diğerlerine), bazı kanallar kullanılarak ve değişim amacıyla aktarılması süreci biçiminde tanımlanabilecek insanlararası iletişimi iletişime katılan insan sayısı, kullanılan araç ve oluklar gibi değişik ölçütleri temel alarak sınıflandırmak mümkündür. Bu sınıflamalardan bir tanesi de iletişimde
kullanılan kodlara göre ya da yapısal olarak yapılabilecek iletişim sınıflamasıdır: Yapısal olarak ya da kullanılan kodlara göre iletişim ikiye ayrılır:
• Sözel İletişim (Verbal Communication) • Konuşma-Dinleme • Yazma-Okuma • Sözsüz İletişim (Non-verbal Communication).
Sözsüz İletişim Kavram ve Tanımı
Kelime kullanmadan bilgi aktarımı olarak tanımlanabilecek sözsüz iletişim genel iletişimin yaklaşık %93’ünü oluşturur. Bu oranın içinde genel iletişime oranla % 55’in yüz ifadeleri, vücut hareketleri, takılar, mesafe algısı olduğu kabul edilirken %38’in ise ses tonu yoluyla gerçekleştirildiği ileri sürülmektedir.
Sözel ve Sözsüz İletişim Karşılaştırması
Yapılandırılmış veya Yapılandırılmamış Olmak
Sözel iletişim, sözsüz iletişime göre daha fazla yapılandırılmıştır. Sözel iletişimin yasaları ve gramer kuralları vardır. Bu her dilde (Türkçe, Hintçe, İngilizce...) böyledir. Yeni bir dil öğrenenler dilde yapısal yanlışlıklar yapar.
Linguistik Olmak ya da Linguistik Olmamak
Sözsüz iletişim için her zaman özel bir yapı veya yapılandırma söz konusu olmadığı için, sözsüz iletişim sisteminde üzerinde ortaklaşılan az sayıda belirli sembollerden bahsedilebilir. Belli bazı kültürlerde baş sallamak “evet” anlamına gelirken başka bazı kültürlerde “hayır” anlamına gelir.
Sürekli Olmak ya da Sürekli Olmamak
Sözel iletişim bir bakıma sürekli olmayan parçalardan oluşurken, sözsüz iletişim belli bir süreklilik gösterir.
Doğuştan Getirilen veya Öğrenilmiş Olmak
Sözel iletişimin tamamı ve sözsüz iletişimin bir bölümü toplumsallaşma ve belli bir kültüre uyumlaşma süreci içerisinde öğrenilir. Burada özellikle sözsüz iletişim açısından vurgulanması gereken nokta kasıtlı ve kasıtsız sözsüz iletişim kodları arasındaki farklılıktır. Kasıtlı sözsüz iletişim kodları çok büyük oranda öğrenilir, kasıtsız sözsüz iletişim kodlarının çok büyük bir çoğunluğu ise doğuştan getirilir ya da kendiliğinden hayata geçirilir.
Beynin Sağ ya da Sol Lobunda İşlenme
Yapılan araştırmalar uzamsal, resimsel, gestalt tasarımları gibi örnekleri içine alan sözsüz uyarımların beynin sağ lobunda işlendiğini açıklar. Bunun tersine sözel uyaranların büyük çoğunluğu başka deyişle, analitik ve mantıklı tasarımlar da beynin sol lobunda işlenir.
Sözsüz İletişimin İşlevleri
Tamamlama
Bir sözel iletiyi tamamlamak, etkisini arttırmak işlevidir. Örneğin, ses tonu, yüz ifadesi, el kol hareketleri, insanlar
arası uzaklık hep sözel iletiyi tamamlar, açık seçik hale getirir ya da destekler.
Çelişme/Yalanlama
Bazı zamanlar sözel iletilerimizle sözsüz iletilerimiz birbiri ile çelişir. Gülmek zorunda kaldığımız durumları düşünelim. Aslında gülmek istemiyor ama zorla gülüyor olabiliriz.
Tekrarlama
Tamamlamadan farklıdır. Sözel iletiyi vurgulamak ya da açık hale getirme işlevi vardır. Örneğin kahvehanede iki çay isterken kahveci sizi duysa bile sözlü olarak söylemenin yanında bir de elinizle iki işareti yaparsınız.
Düzenleme
Bu işlev genellikle bir sözel diyalogu düzenlemek için işler.
Yerini Alma
Yerini alma işlevi, bazı nedenlerden ötürü, sözel iletişimin sözsüz iletişime dönüştüğü durumlarda söz konusu olur.
Vurgulama
Sözlü iletilerdeki bir önemli noktayı vurgulamak için kullanılır.
Resmetme İşlevi
Sözlü kelimelere eşlik eder ve vurgu ile ekleme yapar.
Sözsüz İletişim Kodlarının Ortak Özellikleri
• İletişim yokluğunu olanaksız kılmak • Duyguları ve coşkuları yetkin biçimde dile getirebilmek • İnsanlararası ilişkileri tanımlamak ve belirlemek • Sözel içerik hakkında bilgi vermek • Güvenilir iletiler sağlamak
Sözsüz İletişim Kodlarının Sınıflandırılması
Genel olarak sözsüz iletişim kodlarını aşağıdaki biçimde sınıflandırmak mümkündür:
• Fiziksel Görünüm-Vücut Biçimi, Tipi, Büyüklüğü • Giyinme, Aksesuarlar, Takılar ve Maddeler • Vücut Hareketleri ve Vücudun Duruşu • Mimikler (Yüz İfadeleri) ve Gözler • Çevre, Kişisel Mekan Algısı ve Kalabalık • Dokunma • Ses Karakteristikleri, Nitelikleri ve Susma-Ses Dili
Fiziksel Görünüm-Vücut Biçimi, Tipi, Büyüklüğü
İnsanın fiziksel olarak nasıl göründüğü ilişkinin başlamasına ve başlamamasına, sürdürülen ilişkinin doğasına önemli ölçüde etkide bulunabilir. Fiziksel görünüme göre insanın değerlendirilmesi göz renginden, saçına, boyuna, şişman veya zayıf olmasına, dişlerinin düzgünlüğü veya aralıklı olmasına kadar birçok faktöre göre yapılır.
Giyinme, Aksesuarlar, Takılar ve Maddeler
Günümüzde, giyinmek, korunmak ve örtünmekten öte büyük oranda dekorasyon ve güzel görünme ile ilgilidir.
Vücut Hareketleri ve Vücudun Duruşu
Sözsüz iletişim denildiğinde genellikle ilk akla gelen vücut dili (beden dili), vücut hareketleri bir başka deyişle jestlerdir. Beden dili, ya da bilimsel bir deyişle “kinesics”, esas olarak duygu ve düşüncelerin vücut hareketlerine yansımasıdır. Bir başka deyişle beden dili insanın ilk anlaşma aracı ve ilk dili olmuştur.
Vücut Hareketi Türleri
Vücut hareketlerinden bazıları şunlardır:
• Eli bele koymak • Oturuş biçimleri ve bacak bacak üstüne atmak • El hareketleri • Parmak hareketleri • Yüz ve çeneye dokunmak • Kolların duruşu (çapraz bağlı vb.)
Vücudun Duruşu
Hiç hareket etmediğimiz zamanlarda da iletiler göndeririz. Vücudumuzun duruş biçimi kişinin ruhsal yapısı hakkında da birçok ileti gönderir.
Mimikler (Yüz İfadeleri) ve Gözler
Mimikler (yüz ifadelerinin) birçoğunun anlamı evrenseldir. Kuşkusuz, belli yüz ifadeleri kültürel olarak farklılaşabilir. Yüz ifadesini yönlendirmek oldukça zordur ancak bunu geliştirmiş ve “zengin yüzlü” olarak adlandırılabilecek insanlar da vardır. Yapılan araştırmalar insanların yüzleri ile yaklaşık 250.000 değişik ifadeyi gerçekleştirebileceklerini göstermiştir.
Gözler
İletişim sürecindeki etkisinin önemi nedeniyle gözler de burada özellikle ele alınmalıdır. İnsanlar iletişimde gözlerini görmenin ötesinde kullanabilir.
Gözlerin İşlevleri
Gözlerin temel işlevi diğerleriyle ilişki kurmaktır.
Çevre, Kişisel Mekan Algısı ve Kalabalık
Çevre ve mekan insan iletişiminde önemli bir yere sahiptir. Sözsüz iletişimde çevrenin ve mekanın iletişime etkisi önemli bir araştırma konusu olmuştur.
Dokunma
Aslında insanlar bilinçli-bilinçsiz, kasıtlı-kasıtsız olarak sürekli olarak bir şeylere dokunur. Bu nedenle dokunma sözsüz iletişimin en yaygın biçimi olarak incelenmesi gereken türdür.
Ses Karakteristikleri, Nitelikleri ve Susma-Ses Dili
İletişimde sözü kullanırken kaynağın ses tonu, sesinin yüksekliği, konuşmasının yavaşlığı veya hızlılığı, vurgulamalar, sözel olmayan sesler, boğumlama (telaffuz), dili kullanma becerisi iletişimin doğasının belirlenmesi ve yürütülmesinde büyük oranda katkıda bulunur.
Ses Kodları ve Susma
Hava titreşiminin kulakla duyulanına “SES” denir. Ses konuşmayı sağladığından sözlü iletişimin temelidir.
Sesin Nitelik ve Özellikleri
Bir kişinin sesine kendine has olma özelliklerini kazandıran bazı temel nitelik ve özellikler şunlardır:
• Sesin Yüksekliği ve Şiddeti • Ses Tonu • Rezonans • Sesin Perdesi • Sesin Ritm Hızı • Süre • Nitelik • Düzenlilik • Boğumlama (Telaffuz) • İşitilebilirlik • Akıcılık • Hoşa gitme • Anlamlılık • Bükümlülük • Sessizlik ve Susma
Koku ve Tat
Koku ve tadın sözsüz iletişim bağlamındaki gerçekleştirdikleri ve genel işlevleri ise şunlardır:
• Koku ve tadın çekici/itici ileti verebilmesi: Burada koku ve tadın maruz kalan insanda uyandırdığı iyi ya da rahatsızlık verici sonuçlardan bahsedilmektedir. • Koku ve tadın hatırlatıcı ileti verebilmesi: Bazı koku ve tatlar geçmiş deneyimlerimizle ilişkili olabilir ve benzer koku ve tatlarla karşılaşıldığında benzer olgu, durum ya da kişi hatırlanabilir. • Koku ve tadın özdeşleşmiş iletiler verebilmesi: Belli koku ve tatlar belli bazı kişi, dudum ve olgularla özdeşleşmiş olabilir. Hatırlatıcı iletiye benzer bir biçimde işlev görür. Örneğin; hastane kokusu, okul kokusu vb.
Kültür ve Zaman
Kültürü insanların bakir doğaya karşı yapıp ettikleri her şey ya da insanların tüm “kazanımları” biçiminde tanımlamak mümkündür. Başka bir yaklaşımla kültür bir toplumun tüm yaşayış biçimleridir.
Renk ve Renk Tercihleri
Herhangi bir cisimden çıkan ışığın gözle algılanması olarak tanımlanabilecek olan renkler tarih boyunca simgesel iletişim araçları olarak kabul görmüşlerdir.
Sözsüz İletişimde Toplumsal Cinsiyet Farklılıkları
Toplumsal cinsiyet (gender) kavramı, insanların biyolojik cinsiyetlerinin ötesinde toplum kültürü tarafından belirlenen davranış, ilişki, yaşayış biçim ve kalıpları
şeklinde tanımlanabilir. Kadın ya da erkek olmak • Uzun konuşmalar konusunda hep dikkatli olun. konusunda toplumun belirlediği kurallar hayatın her Kapalı gözler veya esneme genellikle iletişimi alanına yansır. Bu kurallar farklı kültürlerde farklı engeller, hatta keser. biçimlerde ifadesini bulabilir.
Kadınlar ve Erkekler Arasındaki Sözsüz Davranış Farkları
Alanla ilgili genel meta-değerlendirmeler incelendiğinde (Hall, 1984; 2006b; Hall ve ark., 2000) kadın ver erkek cinsiyetlerinin farklılıkları şu şekilde özetlenebilir: Kadınlar erkeklerden daha fazla gülümserler; etkileşime girdiği kişiye daha fazla bakarlar; daha fazla (onaylama anlamında) baş sallar ve eğilirler; başkalarına daha fazla yaklaşırlar; daha fazla jest yaparlar; kendilerine daha sık dokunurlar ve yüz ifadeleri duygularını ifade etmede daha anlamlıdır ve daha doğrudurlar. Diğer yandan erkekler daha rahatsız (kıpırdanma gibi) vücut hareketleri yaparlar; daha yüksek sesle konuşurlar; daha fazla konuşma hataları (kelime tekrarları, unutmaları, dil sürçmeleri, cümle düzeltmeleri, eksik cümleler) ve duraklama dolgusu yaparlar (eee, ııı, gibi). Kadınlar diğerlerinin sözsüz davranışlarını hatırlamakta erkeklerden daha başarılıdırlar.
Daha Gelişmiş İletişim İçin Sözsüz İletişim Kullanımı İpuçları
• Diğerlerinin yanında kendinizi rahatlatın, rahat hissetmenizi sağlayın. Fiziksel olarak çok uzak ya da yakın durmayın (50-60 cm.’lik bir alan genellikle rahat alan olarak kabul edilir). • Rahat, gerilimsiz ve özenli, dikkatli olun. Kabul görmek için diğerine doğru hafifçe eğilin. Dikkatsizce gevşek durmak ve oturmak ile katı, dimdik durmak ve oturmaktan kaçının. • Sık sık göz teması sağlayın. Gözlerinizi dikmekten, keskin ve düşmanca bakmaktan veya uzaklara bakmaktan kaçının. • Diğerleri konuşurken başınızı sallayarak onaylama iletisi gibi sözsüz iletiler yollamayı ihmal etmeyin. • Hareketlerinizin düzgün ve kesintisiz olmasını sağlayın. Onların dikkat çekmek için kelimelerinizle yarışmasına izin vermeyin. Hareketlerinizin duygusal engellemelere yol açmasından kaçının. • Konuşma hızınızın ortalama hızda hatta biraz daha düşük olmasına dikkat edin. Sabırsız ya da tereddütlü konuşmayın. Soğuk ve sert konuşmalardan da uzak durun. • Açıkça işitilebilecek bir ses yüksekliği ayarlayın. Sesinizin çok yüksek veya çok yumuşak olmamasına dikkat edin. • Ayağınız ve bacaklarınızın engelleyici olmamasına dikkat edin. Onları bir sınır ya da engel olarak kullanmaktan özenle kaçının. • Uygun ve gerekli olduğunda gülümseyin. Cana yakın ve samimi görünün ve olun.