Çatışmaya Negatif ve Pozitif Yaklaşımlar Giriş Birçok çatışma haksız mücadele yöntemlerini içerir ve Çatışma bütün ilişkilerde görülebilecek bir sürece karşılık büyük ölçüde diğer insana zarar verme üzerine odaklanır. gelir ve kaçınılmazdır. Birbirine bağlı en az iki taraf Böyle durumlarda negatif duyguların artması arasındaki mücadelenin yer aldığı bu süreçte amaçlarda kaçınılmazdır. Çatışma aynı zamanda farklı alanlarda daha uyumsuzluk, bu amaçlara ulaşmada diğeri tarafından yararlı olabilecek enerjinin tüketilmesine de neden olur. engellenme ve çok az takdir edilme söz konusu olduğu Özellikle taraflar arasındaki iletişim tek yönlü, savunmacı için çatışma çoğu zaman negatif olarak algılanır. Jones, ve güce dayalı olduğu zaman çatışmada kişi kendisini Remland ve Sanford (2007, s. 239) çatışma sözcüğünü karsısındaki insana karsı kapatabilir. işittiğimiz zaman akla ilk gelenlerin “gerilmek” “rahat edici” “engel” “baş ağrısı” “acı veren” “meydan okumak” Çatışma pozitif yönde ele alındığı ve bu yönde çaba gibi sözcükler olduğunu söylerler. Buna bağlı olarak gösterildiği zaman birçok avantajları olduğu görülecektir. yaygın çeşitli metaforlardan bahsederler: Bu bağlamda çatışma, koşulları geliştirmede ve harekete geçmede yaratıcı bir kuvvet olarak görülebilir. (a) Çatışma kaos gibidir; hiç kimse gerçekten neler Çatışmaların bireysel gelişim ve değişim için gerekli olup bittiğini tam olarak bilemez. olduğu göz ardı edilmemelidir. (b) Çatışma bir volkan gibidir; patlar ve yok eder. (c) Çatışma bir buzdağı gibidir; daha fazlası yüzeyin Negatif yönde düşünme ve dolayısıyla çatışmadan altındadır. kaçınma çatışma korkusunu başlatacaktır. Çatışmayı (d) Çatışma bir ateş gibidir; tutuşur ve geride faydalı reddetmek ya da çatışmadan kaçınmak da değişim için bir şey bırakmaz. güçlü bir direnmenin işareti olacaktır.
Çatışmanın Tanımı ve Bağlamı İşlevsel ve İşlevsel Olmayan Çatışma
Yaşamımızın ve gelişimimizin doğal ve normal bir parçası Bir çatışmanın pozitif ya da negatif yönde sonuçlanması olan ve deneyimlerimizle birlikte daha yapıcı yolları çatışmada kullanılan yöntemlerle yakından ilgilidir. Jones öğrendiğimiz çatışmadaki temel özellik taraflar arasındaki vd. (2007: 246-248) negatif ve pozitif kavramlarını anlaşmazlıktır. Ne yapılması ya da nasıl yapılması “işlevsel” ve “işlevsel olmayan” kavramlarıyla gerektiği konusunda, örneğin yakın arkadaşlar, eşler, iş ilişkilendirirler. İşlevsel olmayan ya da yıkıcı çatışmada arkadaşları ya da aile bireyleri gibi aralarında belli bir bağ̆ tarafların biri ya da ikisi çatışma yönetiminden memnun olan bireylerarasındaki anlaşmazlığın ifadesi olarak değildir. İşlevsel ya da yapıcı çatışmada ise her iki taraf da karşımıza çıkar çatışma. Her insan farklıdır ve dolayısıyla süreçten ortaya çıkan sonuçtan memnundur. İşlevsel ve da farklı amaçlara sahiptir. Eğer bireyler birbiriyle belli bir işlevsel olmayan çatışma arasındaki farklılıklar çeşitli bağlılık içindeyse bu farklılıklar çatışmaya neden boyutlarda ele alınabilir; olacaktır. • İşlevsel çatışmanın en açık işaretlerinden bir Çatışma: tanesi bilginin paylaşılmasında yeterince açık olunduğu konusunda tarafların birbirine 1. Çatışma insanlar birbiriyle anlamlı ilişkiler güvenmesi ve görüşlerini ve fikirlerini özgürce çerçevesinde bağlı olduğu zaman meydana gelir. değiş tokuş etmeleridir. İşlevsel olmayan Birinin yaptığı diğerini etkiler. çatışmada ise taraflar birbirinden bilgiyi 2. İnsanlar amaçlarının uyuşmadığının karşılıklı saklamaya çalışırlar. olarak farkında oldukları zaman çatışma meydana • Bilgiyi paylaşmak işlevsel çatışma için tek başına gelir. yetmez. Bilgi gerçeğe uygun ve taraflar dürüst 3. İnsanlar amaçlarına ulaşmalarına bir müdahale olmalıdır. Bilginin tamamını sunmada taraflar hissederlerse çatışma meydana gelir. dürüst olmayabilirler ya da bilerek yanlış bilgi Çatışma bireyin çocukluktan başlayarak her döneminde sunma eğiliminde olabilirler. Bu durumda karşısına çıkan bir olgudur. İlk çocukluk döneminde çatışmaların çözümü zorlaştırılır. çocukların çatışmaya karşı tepkileri ve algıları • Çatışma başarıyla yönetildiği zaman, birçoğumuz yetişkinlerden farklı olsa da zamanla bu sürecin içine onu çatışma olarak düşünmeyiz. Bu işlevsel girerler. Çocuklar için çatışmanın en önemli fonksiyonu, çatışmaya karşılık gelir. Burada sakin/rahatlatıcı özellikle ilk ve orta çocukluk dönemlerinde, benlik tavır gergin/rahatsız edici olanın önüne geçmiştir. duygularının gelişimine ve ilişkiler içindeki yerlerinin • İşlevsel çatışma konu ile ilgili sorunlar üzerine farkına varmalarına katkı sağlamasıdır. Çatışma ile birlikte odaklanıldığında gerçekleşir. Bir sorunu ele alınması gereken temel kavramlardan biri de güçtür. çözmeden başkasına yönelmek sorunların Bireylerarası çatışma durumlarında güç yapıları önemlidir. çözülmeden çoğalmasına neden olur. Bir ilişkide gücün geçerliliği, sahip olunan belirli • İşlevsel olmayan çatışmalarda taraflar esnek kaynakların taraflar için ne önem arz ettiğine ve seçeneklere ve fikirlere karşı daha fazla direnç gereksinimlerini ne kadar kontrol edebildiğine bağlıdır. gösterirler. Bir çatışma işlevsel olduğu zaman
taraflar problemle ilgili farklı görüşlere, farklı
çözüm yollarına ve başarı için farklı ölçütlere İşbirliği (Kazan-Kazan) karşı açık olurlar. İşbirliği biçiminde kişi hem kendinin hem de diğerinin • İşlevsel olmayan bir çatışma süreci içinde olan gereksinimi ile ilgilenir. Dolayısıyla her iki tarafın da taraflar duygusal ve zihinsel olarak tükenir, gereksinimleri ile ilgili belli bir tatmine ulaşması ve bir enerjisini kaybeder. Birey fiziksel olarak yorgun şeyler kazanması hedeflenir. Bu çatışma biçimi ideal düşer, diğer şeyleri düşünme gücü engellenir ve görülür; iletişimde bir isteklilik vardır. İşbirliği biçiminde yaşantısının başka alanlarında kendini “ben kazanayım sen kazan” görüşü benimsenir. gösterebilme yeteneği kesintiye uğrar. İşlevsel çatışma ise tam tersi bir etki yapar. İnsanlar zorlu Uzlaşma (Kazan-Kaybet; Kaybet-Kazan)
bir durumdan güçlenmiş olarak çıkabilir. Çatışma Uzlaşmacı biçimde kişinin hem kendi hem de diğerinin yapıcı olduğu zaman insanlara enerji verir. gereksinimleri ile ilgili bazı endişeleri vardır. Uzlaşma • İşlevsel çatışmalar yaratıcılığı ve yapıcı orta bir yerde buluşmaya karşılık gelir; başka bir açıdan da değişmeyi arttırır. Bu onun üretkenlik özelliği sıkı bir pazarlığa ve “ver-al” mantığına. Uzlaşmacı olarak görülür. İşlevsel olmayan çatışmada ise biçimde “ben kazanayım-kaybedeyim” ve “sen kazan– oldukça fazla olan duygusal uyarılmalar kaybet” görüşü benimsenir. yüzünden tam tersi bir durum gerçekleşir. Bu Çatışma İklimi durum yaratıcı problem çözümünü engeller. • İşlevsel olmayan çatışma bütün boyutlarda artışa Çatışma iklimi iletişim aracılığı ile yaratılır ve daha sonra neden olur. Çatışmanın düşmanca bir boyuta o da iletişimi etkiler. Jones (2007) Deutsch’ın orijinal geldiği, saldırgan davranışlara neden olduğu ve kuramına gönderme yaparak çatışma süreçlerini etkileyen çatışmayı azaltma konusundaki isteksizlik rekabetçi ve işbirlikçi olmak üzere iki türlü iklim duygusunun arttığı durumlarda çatışmanın olduğunu söyler. Rekabetçi iklimin yoğun olduğu yerlerde yükselmesi söz konusudur. İşlevsel çatışma, çatışma işlevsel değildir.
çatışmanın şiddetini azaltma eğilimindedir; Düşmanca İklim çünkü bu durumda tehdit, izolasyon, umutsuzluk Düşmanca iklim iki yönelim tarafından yaratılır: ve rekabet algısı azalır. • Diğeri hakkında düşmanca atıflar. Çatışma Biçimleri • Çatışma sürecinde saldırganlığın makul olduğu Beş̧ tip bireylerarası çatışma biçimi vardır. Her biri inancı. kendine özgü avantajlara ve dezavantajlara sahiptir. Düşmanca atıflar diğeri hakkında yapılmış negatif Rekabet (Kazan-Kaybet) varsayımlardır. Eğer kişi başkası hakkında düşmanca
Rekabetçi biçim, büyük ölçüde kişinin kendi atıflar yapıyorsa, onun ve hareketlerinin çok kötü gereksinimlerini ve arzularını diğerinin gereksinim ve olduğunu varsayıyordur. Bu tutum karşısında diğeri de arzularına nazaran daha ön plana çıkarmasını ifade eder. aynı şeyi düşünecektir. Kişi kendi gereksinimlerini karşıladığı sürece, çatışma Savunmacı İklim başarıyla ele alınmış̧ demektir. Bu çatışma biçiminde “ben kazanayım sen kaybet” görüşü benimsenir. Rekabetçi ya da düşmanca iklim genellikle savunmacı iklim tarafından yaratılır ve muhafaza edilir. Savunmacılık Kaçınma (Kaybet-Kaybet) bir insanın kendisine karşı bir tehdit sezdiği ya da
Kaçınma biçimi kişinin hem kendi hem de diğerinin arzu algıladığı zaman gerçekleşir. Savunmacı davranış kişinin ve gereksinimlerine kayıtsız kalması durumudur. Sorunla kendisinin onaylanmadığı ya da reddedildiğini algılaması ilgili gerçek bir iletişim ortamından kaçınılır, sorun karşısında verdiği yanıttır; fakat bazen insanlar karşıdan gündeme geldiği zaman konu değiştirilir ve genellikle hem gelecek bir hamleyi önceden gördükleri için bu davranış fiziksel hem de psikolojik ortamdan uzaklaşılır. Bu içinde olabilirler. çatışma biçiminde sorunun çözümü için çok az çaba söz Destekleyici İklim konusudur; “ben kaybedeyim sen kaybet” görüşü benimsenir. Destekleyici iklim güven konusuyla bağlantılıdır. Güvenin, desteği doğurduğu desteğin de güveni teşvik Uyma (Kaybet-Kazan) ettiği karşılıklı bir ilişki vardır.
Uyma biçiminde kişi diğerinin gereksinimleri için kendi gereksinimlerini feda eder. Temel amaç uyumun Çatışma Yönetimi
devamlılığı ve ilişkide huzurdur. Bir yandan karşıdaki Çatışmayı yönetmek ya da çözmek belirli bir hazırlığı kişinin memnuniyeti sağlanırken bir yandan da huzurun gerektirir. Çatışma çözümü oldukça önemli bir iletişim sürekliliğine yardım edilir. Kişinin kendi gereksinimlerini süreci deneyimidir. Çatışma, çözülmesi gereken bir sorun karşılamak daha geri planda kalır. Uyma biçiminde “ben olarak görülür ve bu da çok önemli bir hazırlığı gerektirir. kaybedeyim sen kazan” görüşü benimsenir. Devito (2009a: 283-285) John Deweys’in sorun çözme tekniklerini bu bağlamda bir model olarak uyarlayarak çatışma çözüm aşamalarını ortaya çıkarmıştır:
• Çatışmayı Tanımlamak Çatışma Değerlendirmesi o Hem İçerik Hem de İlişki Çatışmasının Bir çatışmayı bütün olarak değerlendirmek için öncelikle Tanımlanması tüm sistemin isleyişini değerlendirmek gerekmektedir. o Sorunu Özel Terimlerle Tanımlamak Sistem içindeki çatışma ile ilişkili olarak yinelenen o Şimdiye Odaklanmak örneklerin saptanması ve genel sistemin isleyişine bireysel o Empati katkıların belirlenmesi de diğer önemli adımlardır. o Akıl Okumaktan Vazgeçme • Olası Çözümleri İncelemek Kapsamlı Değerlendirme Kılavuzu
• Çözümü Test Etmek Çatışma yönetimi bir çatışmanın dinamikleri hakkındaki • Çözümü Değerlendirmek bilginin sistematik olarak toplanması sürecidir. Bu konuda • Çözümü Kabul ya da Reddetmek iki yaklaşımdan bahsedilir (Hocker ve Wilmot, 1985: 149- 153): Çatışma Stratejileri • Wehr’in çatışma haritası Bir çatışma içinde insanlar amaçlarına ulaşmak için stratejik planlar yaparlar. Önemli ve zor iletişim olayları • Hocker-Wilmot çatışma değerlendirme kılavuzu
strateji yapmayı gerektirir. Bu tür durumlarda strateji Çatışma ile İlgili Düzenlemeler doğal bir yanıttır. Hangi tür stratejik plan olursa olsun • İçten Dışa Çatışmanın Değişimi: Çatışma tarafların çatışmanın zorluğu ile ilgili algısına bağlı içindeki bireyler çatışmayı değiştirmek için üç görünmektedir. Strateji sözcüğü pek çok insan için negatif temel seçeneğe başvururlar: bir çağrışım yapmaktadır. Bir insanın stratejik olarak o Diğer tarafı değiştirmeye çalışma nitelenmesi güvenilirliğine zarar verebilir. Bu etikete o Çatışma koşullarını değiştirmeye çalışma maruz kalan insanlar manipülatif, uzak durulması gereken o Kendi davranışını değiştirme ve haksız yere güç sahibi olarak görülürler. Bununla birlikte stratejiler, basitçe, bir olgunun planlanması olarak Bireyler çatışmanın yoğunluğu, yıkıcı stratejilerin tanımlanabilir. Bir akışın planlanması birçok çatışma kullanımı, eşit olmayan güç gösterileri, haksız hedefler, durumunun merkezindeki doğal ve gerekli bir insan küçültücü ve verimsiz tarzlarla ilgili kendilerini disiplin etkinliğidir. İnsanlar bir çatışma içinde diğer tarafa karşı altına alabilirler. İçinde bulunulan çatışma bir avantaj kazanmak için strateji geliştirdikleri gibi pozitif değerlendirildikten sonra özdüzenleyici teknikler sonuçlar ve karşılıklı kazanımlar için de sık sık stratejik kullanılabilir. Taraflardaki değişim tüm sistemi etkiler. planlar yaparlar. Çatışma durumuna göre stratejiler; Dıştan İçe Çatışmanın Değişimi • önceden planlanmış Birçok çatışma üçüncü taraf kullanımını gerektirebilir. • stratejik eylemler Üçüncü taraflar biçimsel ya da biçimsel olmayan nitelikte • acil stratejik eylemler ya da geriye dönük olabilirler. Bu kişilerin çatışmaya müdahaleleri çatışmaya stratejik eylemler verimli deneyimler kazandırabilir. Süreç müdahale gereksiniminin belirlenmesi, müdahale için karar verme ve olarak düzenlenebilir. müdahale temsilcisi (üçüncü taraf) olarak rolün Farklı stratejileri düzenlemek için çok fazla olasılık müzakeresi ile başlar. Bundan sonraki aşama çatışmanın üzerinde durulur. Örneğin Brown ve Levinson stratejileri değerlendirilmesidir. Belirli çatışma dinamikleri “destekleme” ve “saldırı” kavramları çerçevesinde ele anlaşıldıktan sonra da yardımcı olacak müdahale taktikleri alırlar. Kips’in strateji seçenekleri ile ilgili kullandığı planlanabilir. Üçüncü taraf müdahalesi mükemmel iletişim kavramlar “uyum, tahakküm, bağlılık, son çare ve becerilerini kullanmayı, süreci kontrol etmeyi ve çatışma vazgeçme”dir. Putnam ve Wilson ise bunları üç ana unsurları dönüşümünü kapsar. En yaygın biçimsel başlıkta toplar (Aktaran Hocker ve Wilmot, 1985: 111): müdahale tarzları karar verme, hakeme başvurma ve arabuluculuk yöntemleridir. Herhangi bir başarılı a. Çatışmacı Olmayan (kaçınma, geri çekilme, müdahale taraflar arasındaki ilişkiyi değiştirecektir ve dolaylılık) içerik sorunlarını çözecektir. b. Çözüm Odaklı (bir çözüm bulma amaçlı davranışlar, her iki tarafın gereksinimlerini bütünleştirmek) c. Kontrol (tartışma, etkileşimde kontrolü ele alma)
Yapılan bu farklı yaklaşımları göz önünde bulunduran Hocker ve Wilmot (1985: 112-125) strateji seçeneklerini üç başlık altında değerlendirirler:
1. Kaçınma stratejileri 2. Rekabetçi stratejiler 3. İşbirlikçi stratejiler