sonucunda da geri bildirim olarak göndericiye karşı bir Giriş tepki oluşur.
İnsanların farkında olarak ya da olmayarak birbirlerine ilettikleri duygu, düşünce ve ifadeler de bireylerarası İletişim Sürecini Oluşturan Temel Unsurlar
iletişim süreci içinde yer alır. Bireylerarası iletişim İletişim sürecini oluşturan temel unsurlar şu şekilde sürecinde insan, iletişiminin temelini oluşturur. İki kişi sıralanabilir: birbirinin varlığını fark ettiği anda iletişim süreci başlar. Gönderici (Kaynak): İletişimi başlatan kişi göndericidir ve İletişim Kavramı iletişim sürecinin başlangıcıdır.
İletişim, bir süreci belirtmekle beraber; çoğunlukla iletme, İleti (Mesaj): Göndericinin alıcıya aktardığı sözlü ya da ilişki, güç ve denetim gibi birçok yerde kullanılmaktadır. sözsüz tüm bilgilerdir. İleti, iletişim sürecinde gönderici İletişim kavramı Latince’de “bilgiyi ileten” ya da ile alıcı arasındaki köprüyü oluşturur ve iletişimin “aktaran” anlamına gelen “communicato” kelimesinden başarısını doğrudan etkiler. Başarılı bir iletinin taşıması türemiştir. Yakın bir zamana kadar da dilimizde Fransızca gereken bazı özellikler şu şekilde sıralanabilir: söylenişiyle “komünikasyon” (communication) halinde kullanılırdı. “İletişimin ABC’si” adlı kitabında Ünsal • İleti açık ve anlaşılır olmalıdır. Oskay iletişimi şu şekilde tanımlıyor: “İnsanın varlık • İleti doğru zamanda ve ortamda iletilmelidir. sürdürme biçiminin bir ürünü ve insanın varlık sürdürme • İleti için uygun kanal seçilmelidir. biçimindeki gelişmelere göre değişimlere uğrayan insana • İletinin anlaşılırlığını ve iletimini aksatacak özgü bir olgudur” diyerek ve “Birbirlerine ortamlarındaki gürültü olmamalıdır.
nesneler, olaylar, olgularla ilgili değişimleri haber veren, Kanal (Araç): Gönderici alıcıya iletisini gönderebilmek bunlara ilişkin bilgilerini birbirlerine aktaran; aynı olgular, için iletişim araçlarını kullanmak zorundadır. Bu araçlar nesneler, sorunlar karşısında benzer yaşam ses, beden, yazı, resim, fotoğraf, telefon, televizyon gibi deneyimlerinden kaynaklanan, benzer duygular taşıyıp sözlü ya da sözsüz araçlardır. bunları birbirine ifade eden insanların oluşturduğu topluluk ya da toplum yaşamı içinde gerçekleştirilen Alıcı (Hedef): Gönderici tarafından iletinin gönderildiği tutum, yargı, düşünce ve duygu bildirişimlerine iletişim kişi ya da kişiler alıcıdır. Alıcı telefonda konuşulan kişi, diyoruz”. bir konser topluluğu ya da kitap okuyan bir kişi olabilir.
Değinildiği gibi, iletişim kavramının tanımı üzerine henüz İletişimin Başarısını Etkileyen Temel Unsurlar
bir anlaşma sağlanamamasına rağmen, yazılı kaynaklarda Tüm bunların yanında, iletişimin başarısını etkileyen üç söz edilen tanımlamaların bazıları şu şekilde sıralanabilir: temel ögeden daha söz edilebilir: İletişim; Geri Bildirim (Dönüt): Çeşitli iletişim kanalları • Bilgi alışverişi anlamına gelir. aracılığıyla alıcıdan göndericiye gönderilen ileti • Düşüncenin sözel olarak karşılıklı değiş biçimleridir. Geri bildirimler, gönderici ile alıcı arasındaki tokuşudur. iletişim sürecinde aşağıda sıralanan bazı durumlar • Veriden alıcıya aktarılan bilgi ya da haber hakkında bilgi verir: sürecidir. • Gönderici ve alıcı arasındaki iletişimin başarısı • Duyguların, düşüncelerin, bilgi ve becerilerin • Alıcı tarafından iletinin algılanıp algılanmadığı aktarılma sürecidir. • Alıcı tarafından iletinin anlaşılıp anlaşılmadığı • İletiler aracılığıyla sosyal etkileşim biçimidir. • Alıcının iletiye karşı tepkisi • Belli bir konumdan, yapıdan bir diğerine geçiş sürecidir. Ortam (Bağlam): İletişimin oluştuğu çevre ortam ya da • Kişiler ve ülkelerin arasında haberlerin, verilerin, bağlam olarak tanımlanır. Bu sebeplere bağlı olarak fikirlerin, mesajların paylaşım sürecidir. iletişim ortamı şu özelliklere göre değerlendirilebilir: • Bir kişinin tekelinde olanın başkalarıyla • İletişimdeki kişilere bağlı sosyal özellikler paylaştırılması, başkalarına da aktarılması sürecidir. • İletişim ortamının sosyal özellikleri • Karşılıklı ilişkilerin aracıdır. • İletişim ortamının fiziksel özellikleri
Gürültü: İletişim sürecini olumsuz etkileyen bütün Bireylerarası İletişim unsurlar gürültü olarak ifade edilir. Kişiler arasındaki Kişilerin farkında olarak ya da olmayarak birbirlerine küslükler, siyasi ayrılıklar, önyargı, telsiz anonsuna ilettikleri duygu, düşünce ve ifadelerdir. Bireylerarası karışan diğer sesler, inanç farklılığı ve yoğun trafik gibi iletişim insan iletişiminin temelini oluşturur. İki kişi unsurlar gürültü kavramına örnek olarak gösterilebilir. birbirinin varlığını fark ettiği anda iletişim süreci başlar. Bu iletişim süreci sözlü ya da sözsüz olabilir. Bireylerarası İletişim Sürecinde Göstergeler ve Kodlar
iletişimde gönderici tarafından iletilen herhangi bir mesaj İletişim sürecinde gönderici ile alıcı arasında iletişimin alıcı tarafından belli bir biçimde algılanır. Bu algı gerçekleşmesinde göstergelerden ve kodlardan
yararlanılır. Göstergeler, anlamlandırma yapılarıdır ve yönelir. Osgood ve Schramm ise iletişim sürecindeki kendi dışında bir şeyi gösteren, onun yerini alabilen ya da aktörlerin davranışlarına yönelir. sembolü olabilen görüntü, sözcük ve eylem gibi Bu dairesel modelde; olgulardır. Kodlar ise, içinde göstergelerin düzenlendiği ve göstergelerin birbirleriyle nasıl ilişkilendirilebileceğini • İletişim sürecinin bir yerde başlayıp bir yerde belirleyen sistemlerdir. Kodlama fiziksel bir eylemdir ve bitmediği, gönderici tarafından yapılır. Kodlama kısa, etkileyici ve • Sürecinin sonsuz olduğu, anlaşılır olmalıdır. İletişimin tam olarak gerçekleşebilmesi • Çizgisel iletişim modelinde olduğu gibi gönderici için gönderici ve alıcı kişiler arasında dil ve kültür gibi ile alıcı rollerinin sabit olmadığı ve rollerinin ortak bir paylaşım olması gerekir. sürekli değişerek bir ileti döngüsünün olduğu
İletişim Modelleri savunulur.
İletişim kavramının bilimsel açıdan anlaşılmasını ve Lasswell Modeli
çözümlenmesini amaçlayan sistematik çalışmalardır. Bu Bu modelde, çizgisel ve sorgulayan bir iletişim modeli çalışmalar iletişim sürecinin üç temel unsuru üzerine anlayışıyla soruna şu şekilde yaklaşılır: yoğunlaşır: • Kim? (Gönderici) • Gönderici (Kaynak) • Ne dedi? (İleti) • Kanal (Araç) • Hangi kanalla? (Kanal/Araç) • Alıcı (Hedef) • Kime? (Alıcı)
İletişim süreçlerinin tanımlanmasında birbirinden farklı • Hangi etkiyle? (Etki)
modeller geliştirilmiştir. Bu modeller şu şekilde İletişim eyleminin söylem yapısını kapsayan bu yapıda ilk sıralanabilir: soru olan “kim” sözcüğüyle televizyon, radyo veya
• Shannon ve Weaver Modeli gazetede görev yapan iletişimciye gönderme yapılır. “Ne • Osgood ve Schramm Dairesel İletişim Modeli dedi” sorusu iletilerle ilgilidir ve bu iletiler, kullanılan tekniği de kapsayarak, medya kanalları aracılığıyla • Lasswell Modeli iletilmektedir. “Kime” sorusu da izleyici kapsar ve • Gerbner’in Genel İletişim Modeli iletişimcinin kamusuna değinir. “Hangi etkiyle” sorusu ise • Newcomb ABX Modeli iletişimin etkilerini içerir. Kitle iletişim araştırmacılarının • Westley MacLean Modeli çoğunluğunun örnek aldığı bu modelde, gürültü ve geri
Shannon ve Weaver Modeli besleme (geri bildirim) kavramlarına yer verilmez. “Matematiksel İletişim Modeli” olarak da tanımlanan bu Alıcının kendisine ulaşan iletilerden etkilenerek, iletileri kabul ettiği savunulur. model; iletişim kanallarını daha etkin bir biçimde kullanabilmeyi araştırmak ve elektronik ortamda Gerbner’in Genel İletişim Modeli enformasyon aktarımı sırasında oluşan teknik sorunları Gerbner iletiyi gerçeklik kavramıyla ilişkilendirir. İletinin ortadan kaldırmayı amaçlamıştır. Bu matematiksel model ne hakkında olduğunu, alıcının algı ve anlamla ilgili temel model olarak süregelmiştir ve bireylerarasında ki sorular üzerinde durmasına olanak sağlar. Amaç, geniş bir iletişimin makineler için de uygulanabilirliği üzerine uygulama alanı olan modeli oluşturabilmektir. Bu modelin kuruludur. İletişimi doğrusal bir süreç olarak en önemli özelliği, farklı özellikleri olan iletişim değerlendiren Shannon ve Weaver Modeli bilgi kaynağı, süreçlerinde farklı biçimlere sokulabilmesidir. Bu verici, gürültü kaynağı, alıcı ve hedef olmak üzere beş modelde, Gerbner iletişim sürecini iki boyuttan oluşan bir unsurdan oluşur. Bu modelde kaynak, aktarılacak iletileri süreç olarak görür: seçen, karar alıcı konumda olan bir kişi ya da kurum olabilir. Böylelikle ileti seçilir ve iletinin taşıyıcısı olan • Algı boyutu kanala yüklenmeden önce değiştirilir. Değiştirilmiş olan • Aktarma veya araçlar ve kontrol boyutu ileti de bir kanal aracılığıyla gönderilir. İleti, taşınma Algı boyutunda; bir E olayı gerçekleşir ve olayın içerik ya esnasında çeşitli engel ve gürültülere maruz kalabilir. da mesajı M tarafından algılanır (M kişi ya da makine). Bu Alıcı ile vericinin kontrolü dışında gelişen gürültü, iletinin mesaj, M tarafından E1 şeklinde algıya dönüşür. Mesajın tam olarak anlaşılamamasına, bozulmasına ya da alıcı ya da iletinin E1 hali artık E şekliyle aynı değildir. Çünkü tarafından yanlış anlaşılmasına neden olabilir. bir kişi ya da makine iletinin (olayın) bütün içeriğini E Osgood ve Schramm Dairesel İletişim Modeli halindeki orijinallikte algılayamaz. İleti ya da mesaj E Shannon modelinin düz çizgisel modeline karşılık Osgood halinin bir parçası ya da algılandığı kadarıyla E1 biçimine ve Schramm modeli daireseldir. Bu iki model arasında şu dönüşmüş durumudur. E ile M arasında üç unsur vardır:
farklardan söz edilebilir: Shannon öncelikle gönderici • Seçim (verici) ve alıcı arasında araç görevi gören kanallara • Bağlam (İlişkiler örgüsü)
• Uygunluk
M, bir kişi ya da makine olarak E olayının tüm içeriğini • Kitle iletişim sürecinde geri bildirim aracılığıyla olduğu gibi algılayamaz. Böyle bir durumda, M bir kişi etkileme azdır ya da ertelenmektedir. ise, kendi ilgisine ya da ihtiyaçlarına göre tüm olayın • Kitle iletişim sürecinde yayıncılar çok sayıdadır. içinden bir seçim yapar veya tüm olayı yorumlar ve geri Alıcıların tersine, çevredeki objelere kendilerini kalanını filtreler. Çünkü M’nin ruhsal hali, kültür biçimi yöneltmek, çok sayıdaki benzer olaylardan ve kişilik yapısı gibi etkenler onun E olayını olduğu gibi ayıklamalar yapmak zorundadırlar. algılamasını engelleyebilir. M bir makine ise, teknik özelliklerine ya da çalışabilirlik durumuna göre, iletiyi E X: Sosyal çevrede oluşan bir olay. Medyanın ilgisini halinden yayınlandığı biçimiyle tam olarak algılayamaz ya çeken bu olaya ilişkin iletişim, medya araçlarıyla yapılır.
da işleyemez. A: X’e ilişkin bir şey söyleyen bir kişi ya da örgüttür. Bir
Denetim ve araç boyutunda; E2, M tarafından algılandığı siyasetçi, sözcü ya da haber kaynakları olabilir.
biçimde oluşturulmuş olay içeriğidir. Bu durumda M, C: B için seçmeler yapan ve A’nın tüm iletileri arasından mesaj kaynağı haline gelmiştir ve M mesaj hakkında bir seçtiklerini aktaran medyadır. B ile iletişim kurmak üzere durum ya da sinyal oluşturur. Gerbner bu durumu mesajın doğrudan X’ler arasından da seçim yapabilir. C’nin bir SE2 halindeki biçimi ve içeriği olarak tanımlar. M rolü de, A’nın olduğu gibi, B’nin bilgi gereksinimlerine tarafından E2 içeriği yapılandırılmış ya da aracı olmaktır. B’nin gereksinimlerini karşılamak dışında, biçimlendirilmiştir. Artık M farklı yollardan veya bu rol iletişim amaçlı değildir. yapılardan iletişim sürecini sürdürebilir. M kendi kontrolü dahilinde, mesajı (iletiyi) göndermek için kanalları ya da B: Çevreye ilişkin bilgi alma gereksinimi olan izleyiciyi, medyayı kullanmak zorundadır. Buradaki “kontrol” dinleyiciyi ve okuyucuyu temsil eder.
durumu, M’in iletişim kanallarını kullanabilme becerisine X’: Kanala ulaşmak için C (iletişimci) tarafından yapılan bağlı olarak değişkenlik gösterebilir. Bu süreç M2, M3, seçimlerdir. M4 gibi diğer alıcılar eklenerek sonsuza kadar gidebilir ve SE3, SE4’ler oluşmaya başlar. Burada önemli bir durumu X”: Medya örgütlerince izleyiciye, dinleyiciye ve okura gözden kaçırmamak gerekir; her bir aktarımda mesaj iletmek için yayımlanan, değiştirilmiş iletidir.
değişime uğrar. fBA: B’den esas kaynak olan A’ya geri bildirimdir.
Newcomb ABX Modeli fBC: Kamudan medya örgütlerine akan geri bildirimdir.
Newcomb Modelinin temeli bireylerarası ilişkileri kapsar. fCA: İletişimciden kaynağa yönelik geri bildirimdir. Model doğrusal bir yapıda değildir ve üç köşelidir. Şekil 1.5.’te model detaylı olarak incelenebilir. Newcomb’a Bu modelde kitle iletişim araçlarının; izleyicilerin, göre toplumsal ilişkilerde dengeyi sağlamakta basit ve dinleyicilerin ve okurların gereksinimlerini gidermeye ve esaslı bir rol söz konusudur. Modele göre kişilerin çevreye ilişkin bir görüş oluşturmak amacıyla da birbirlerine ya da bir objeye karşı beğenileri veya yararlanılan bir araç olduğu vurgulanır. Kamu, bilgi beğenmemeleri durumu karşısında bazı ilişki kalıpları gereksinimini karşılayabilmek için tamamen medyaya dengelenecektir, bazıları ise dengelenmeyecektir. Modelin bağımlı kalmak zorundadır. işleme biçimi ise şu şekildedir: A ve B kişi ya da kurumlardan oluşabilen hem gönderici hem de alıcıdır. X, onların toplumsal çevrelerindeki bir olaydır. Newcomb, içsel ilişkilerin karşılıklı bir bağımlılık içinde yürüyeceğini ve bunun sonucunda da ve bunun sonucunda da A-B-X’in toplam sistemi oluşturacağını savunur. A değişirse B ve X de değişecektir. A, X ile ilişkisini değiştirdiğinde de, B ya X ile ya da A ile olan ilişkisini değiştirmek zorunda kalacaktır. X’in A ve B karşısında toplumsal değeri yükseldikçe, A ve B’nin X’e yönelik paylaşımları da daha önem kazanacaktır. Newcomb’a göre iletişimin gerçekleşebilmesi ve iletişim sürecinin devam edebilmesi için kişiler arasında ortak bir bağın olması, aynı zamanda da toplumsal çevrede bir şeyin önem kazanması gerekir.
Westley MacLean Modeli
Newcomb ABX modelinin kitle iletişime uyarlanarak geliştirilmiş halidir. Bu uyarlama, kitle iletişimi ile bireylerarası iletişim arasındaki temel farklılıklara dayanır. Bu temel farklılıklar şu şekilde sıralanabilir: