Giriş Hasenlik özelliklerini bizzat taşıyan hadise Hadisler tarih boyunca kazandıkları değişik özelliklere “Hasen li-zatih”, aslında zayıf olan ancak başka göre sınıflandırılmışlardır. Bu özelliklerine göre bir hadisin desteğiyle hasen niteliği kazanan sınıflandırılmaları da incelenmeleri açısından kolaylık hadislere “Hasen li-gayrih” hadisler sağlamıştır. Bu ünitede Hz. Peygamber’e ait oluşu kesin denilmektedir. Bu hadislerin zayıflık sebebi olanlar ve olmayanlar şeklinde sınıflandırılmış olan muhtelif yollarla giderilip başka rivayetlerin hadisler incelenecektir. Kaynağı Hz. Peygamber’e kesin desteğiyle hasen seviyesine yükseltilir.
olarak dayandırılan hadisler mütevâtir, ihtimalli olanlar ise Merdûd hadisler: Bu gruptaki hadisler zayıf hadislerdir. haber-i vâhid olarak bilinmektedir. Zayıf hadis sahih hadis niteliklerinden bir veya birkaçını
taşımayan hadistir ve taşımadığı niteliğe göre isimler alır. Mütevâtir Başından sonuna kadar her tabakada yalan söylemek üzere 1. Mürsel: Tâbiûndan olan râvînin doğrudan Hz. anlaşmaları aklen ve adeten mümkün olmayacak kadar Peygamber’den naklettiği hadistir. Tâbiûndan olan çok ravinin rivayet ettiği hadislere mütevâtir hadis denir. râvî, Hz. Peygamberle kendi arasındaki sahabeyi atlayarak hadisin kendisi ile Peygamber arasındaki Haber-İ Vâhid bağını, bağlantısını ortadan kaldırdığı için bu
Herhangi bir tabakada ravi sayısı mütevatir hadisin ravi şekilde isimlendirilmiştir. sayısına ulaşmayan hadistir. Bu tip hadisler Hz. 2. Munkatı’: Hadis ilminde, senedinde sahabeden Peygamber’e ait olma ihtimali yüksekse makbul, düşükse sonra bir veya peş peşe olmayarak, birkaç râvî merdûd hadis olarak adlandırılırlar. atlanmış olan hadîse denir. Senedde ismi verilmeden “bir adam”, “bir kadın”, “bir hoca” gibi Makbûl hadisler: Bu hadisler sahîh ve hasen hadisler kapalı bir ifadeyle yani mübhem olarak zikredilen olmak üzere ikiye ayrılırlar. râvî de atlanmış sayılır. Bu ıstılah ilk zamanlarda,
1. Sahih hadis: en meşhur tarifine göre, senedinin senedinde râvî düşmesi bulunan her hadis için başından sonuna kadar sika (adâlet ve zabt kullanılmaktaydı. Zikredilmeyen, atlanan bu râvî sahibi) râvînin sika râvîden rivayet ettiği, şâzz ve veya râvîlerin durumu bilinmediği için munkatı’ muallel olmayan hadîstir. Sahih hadisin dört hadis zayıftır. özelliği bulunmaktadır: Râvîlerinin sika olması, 3. Mu‘dal: Senedinde peş peşe iki veya daha fazla râvîleri arasında kopukluk olmaması yani senedin râvî atlanmış olan hadîs anlamına gelmektedir. muttasıl olması, şâzz yani diğer sika râvîlerin Bunun çözümü ve aradaki iki raviyi bulmak tek rivayetlerine aykırı olmaması ve muallel yani raviyi bulmaktan daha zordur. Sorunun ravinin sahihliğine zarar verecek gizli bir kusurunun eksikliğinden kaynaklanması yönüyle munkatı’ ile olmaması. benzerlik gösterir. 4. Mu’allak: Senedinin müellif tarafı, bir veya birkaç Sahih hadislerde bir hadisin söz konusu râvîsi atlanmış gibi eksik olan hadîstir. özellikleri bizzat taşımasına veya dolaylı olarak 5. Müdelles: Bir kusuru veya ekseriya hoş taşıdığının kabul edilmesine göre iki gruba görülmeyen bir özelliği gizlenerek onun ayrılır. Sahih hadis tanımındaki sahihlik bulunmadığını zannettirecek şekilde rivayet edilmiş özelliklerini bizzat taşıyan hadislere “Sahih li olan hadîs demektir. Hadisi bu şekilde rivayet zâtih”i; Sahihlik niteliğini, zikredilen özellikler etmeye ise tedlîs denir. kendisinde bizzat bulunmadığı için, başka bir 6. Mu‘allel: ancak işin uzmanı âlimlerin fark hadisin desteğiyle kazanan hadislere ise “Sahih edebileceği ve sahihliğe zarar veren gizli bir kusuru li-gayrih” hadisler denilmektedir. (illeti) bulunan hadîse denir. Bu hadislerde, mevkûf
2. Hasen hadis: Bu tür hadisin birçok tanımı olanın merfû, munkatı’/mürsel olanın muttasıl yapılmıştır. Bunların en meşhuruna göre hasen olarak veya bunların tersi şeklinde ya da merfû ve hadis, sahih hadisin bütün niteliklerini taşıdığı mevkûfların ya da farklı merfûların birbirleriyle halde râvîlerinden birinin veya bir kaçının zabt karıştırılarak rivayetleri gibi kusurlar sıfatı tam olmayan hadistir. Ağır zabt kusurları bulunabilmektedir. hadîsi zayıf derecesine düşürür. Hadis tarihinde 7. Muzdarib: Birbirlerine zıt olmakla beraber birini bu terimi meşhur eden alım Tirmizî (ö.279) diğerine tercih imkânı bulunmayan hadîslerden her olmuştur. Tirmizî hasen hadisleri “Senedinde Hz. birine verilen isimdir. Hadisler arasında görülebilen Peygamber’e iftira etmekle itham edilen kimse bu zıtlık, onların senedleri arasında ortaya bulunmayan, şazz da olmayan ve başka bir çıkabildiği gibi metinleri arasında da yönden benzeri rivayet edilen hadis bize göre görülebilmektedir. Ancak metinler arasında bu tür hasendir” şeklinde tanımlamıştır. zıtlıklar ya çok nadir görülür veya hiç görülmez. Hadisler arasında görülen bu zıtlıklar, onlardan Hasen hadisler de Hasen li-zatih ve Hasen li- birinin hatalı olduğunu, dolayısıyla râvîsinin, en gayrih olmak üzere iki gruba ayrılmaktadırlar. azından zabt eksikliğini gösterir. Bunlardan hatalı
olanı tespit imkânı bulunamayınca, iki hadis de 1. Muttasıl: Senedinde başından sonuna kadar râvî zayıf sayılmıştır. Bununla beraber, iki tarafın düşmesi bulunmayan, isnad zinciri kesintisiz olarak râvîlerinin de sika olması durumunda olduğu gibi, devam eden hadîs demektir. senedde görülebilen bu tür zıtlıklardan bazısı 2. Mu‘an‘an: Senedindeki bir veya birden çok râvî ile hadisin sahihliğine zarar vermeyebilir. hadisi aldıkları hocalara arasında 240 (عن) edatı 8. Maklûb: Sened veya metnindeki kelime veya bulunan hadislerdir. cümleler arasında yer değişikliği yapılmış olan 3. Muennen: Senedindeki iki veya daha çok râvî hadîslere verilen isimdir. Bu değişiklikler bilerek arasında (ان ◌ّ ) bulunan hadistir. yapılmış olabildiği gibi yanlışlıkla da yapılmış 4. Haber-i Vâhid: Haber-i vâhid, mütevâtir olmayan olabilir. Bilerek yapma râvînin adalet sıfatını, hadis demektir. Haber-i vâhid olan hadisler kendi yanlışlıkla yapma zabt sıfatını cerhe sebep olur. içinde meşhûr, azîz, ferd ve ğarîb şeklinde 9. Şâzz- Mahfûz: Hadis ilminde, sika bir râvînin kısımlara ayrılırlar. kendisinden daha sika olan bir râvîye veya râvîlere a. Meşhûr ve Müştehir: Her tabakada asgarî üç zıt olarak rivayet ettiği hadîs demektir. râvî tarafından rivayet edilmiş olan hadîse Mukabilindeki hadîse yani sika râvîlerin hadisine denir. ise mahfûz denir. Şazz terimi, sadece bir senedi b. Azîz: Her tabakada en az iki râvî tarafından bulunan, tek bir râvî tarafından rivayet edilen hadis rivayet edilmiş olan hadîs demektir. için de kullanılmıştır. Bu kullanımıyla ileride c. Ferd: Senedinin bir veya bir kaç yerinde tanımları verilecek olan ferd veya ğarîb hadisle eş (tabakasında) râvî sayısı bire düşen hadîs anlamlıdır. Tek bir râvîsi veya senedi bulunan demektir. hadis, râvîsi sika ise makbûl, değilse münker adını d. Garîb: Herhangi bir yönden farklılık gösteren alıp merdûd olur. veya tek kalan hadîs demektir. 10. Münker-Ma‘rûf: Hadis ilminde ise zayıf bir râvînin 5. Âlî/Nâzil: Bir hadisin farklı senedleri arasında, râvî kendisinden daha iyi durumda olan râvîye aykırı bir sayısı diğerlerine göre hakikaten veya hükmen az şekilde rivayet ettiği hadîs demektir. Mukabilindeki olanına âlî, râvî sayısı çok olanına nâzil denir. hadîs yani râvîsi daha kuvvetli olan hadis ma‘rûf Sened ve/veya metnin ortak özelliklerine göre ismini alır. Sadece zayıf bir râvî tarafından rivayet sınıflandırılan hadisler de aşağıdaki gibidir. edilen hadis de, sika râvîlerin rivayetine aykırı olmasa bile, münker adını alır. 1. Müsned: Hz.Peygamber’e kesintisiz (muttasıl) bir 11. Metrûk: Hz. Peygamber’e yalan isnadda senedle nispet edilen hadise (merfû ve muttasıl bulunmakla itham edilen veya çok hata yapan hadîse) denir. yahut çok dalgın olan râvînin rivayet ettiği hadîse 2. Müdrec: Sened veya metnine, aslında bulunmayan denir. Bu terim aynı zamanda ilk dönemlerde kabul bir şey eklenmiş olan hadîse denir. edilmeyen tüm hadisler için de kullanılmıştır. 3. Musahhaf ve Muharref: Sened veya metninde noktalama ve harekeleme hatası yapılmış olan Hadisler Makbûllük ve Merdûdlük özellikleri dışında da hadise musahhaf, harf hatası yapılmış olan hadise sınıflandırılabilmektedirler. Bunlara örnek olarak metin ise muharref denir. özelliklerine göre hadisler aşağıdaki gibi sınıflanmışlardır. 4. Mutâbi‘-Şâhid: Hadislerin sahabeden itibaren farklı 1. Kudsî: Allah’a, Kur’an olmayarak nispet edilen rivayetlerinin araştırılması sonucunda o hadisi söz ve işle ilgili hadis demektir. Bunlara rabbânî senedin her bir halkasındaki râvî dışında aynı hadîs veya ilâhî hadîs de denir. lafızlarla rivayet eden başka râvîler varsa bunların 2. Merfû: Hz. Peygamber’e ait olduğu söylenen söz, rivayetine mütâbi‘ denir. İtibâr denilen, hadîsin iş veya herhangi bir durumla ilgili hadis başka kanallardan gelen rivayetlerini araştırma demektir. sonucu lafzı aynı olmayıp mânâ bakımından benzer 3. Mevkûf: Bir sahabiye ait olduğu söylenen söz ve veya yakın rivayetler bulunursa bunlara da şâhid işle ilgili hadislerdir. denir. 4. Maktû’: Tâbiûndan birine ait olduğu söylenen söz ve işle ilgili hadis demektir. 5. Muhkem: Kendisine zıt mânâda sağlam bir hadîs veya şer’î bir delil bulunmayan yani diğer dînî delillerle çelişmeyen hadîs demektir. 6. Muhtelifu’l-Hadîs: Başka bir hadise veya dinen makbul bir delile/bilgiye zıt olan, çelişen hadise denir.
Bunlar dışında sened özelliklerine göre sınıflandırılan hadisler de vardır. Onlar da aşağıdaki gibidir: