İKY207U-ÜCRET VE ÖDÜL YÖNETİMİ
Ünite 3: Piyasa Ücret Araştırması
Piyasa Ücret Araştırması ve Türleri
Piyasa ücret araştırması, geniş ve dar anlamda tanımlanabilir. Geniş anlamıyla piyasa ücret araştırması, piyasadaki ücretleme uygulamalarına ilişkin her türlü veri toplama faaliyetlerini içerir. Dar anlamda ise, biçimsel ve sistemli olarak gerçekleştirilen veri toplama ve analiz çabaları, ücret araştırması olarak adlandırılır. Genel bir bakış açısıyla piyasa ücret araştırması, belirli bir piyasadaki işverenlerin ücret politika, sistem ve uygulamaları ile anahtar işlere ait ücret düzeylerine ilişkin bir veri toplama ve analiz faaliyeti olarak tanımlanabilir. Ücret araştırmalarının özünde işgücü piyasasından ücretlerle ilgili veri toplanması vardır. Ancak bu tek- standart biçimde gerçekleştirilen bir veri toplama faaliyeti değildir. Ücret araştırmaları başvurulan veri kaynakları, benimsenen yöntem, araştırmanın kim(ler) tarafından ve kimin için yapıldığı, hangi konularda veri toplandığı vb. göre sınıflandırılabilir. Ücret araştırmaları şu şekillerde olabilir:
• Biçimsel araştırmalar • Birincil kaynak (saha, alan) araştırmaları • İkincil kaynak araştırmaları • Özel araştırmalar • Kulüp araştırmaları • Kamuya açık araştırmalar
Ancak daha sağlıklı bir sınıflandırma yapılacak olursa, ücret araştırmaları biçimsel olmayan ve biçimsel ücret araştırmaları şeklinde sınıflandırılır.
Biçimsel olmayan ücret araştırmaları, piyasa ücret verisini, belirli bir plana ve sisteme ya da bilimsel araştırma yöntemlerine bağlı olmaksızın informal yollarla toplayan araştırmalardır. Bilimsel ve kapsamlı ücret araştırmalarının oldukça zor ve maliyetli olması veya işletmenin sistemli araştırmalara gerek duymaması, bu tür araştırmalarla yetinilmesinin başlıca nedenleridir. Biçimsel olmayan ücret araştırmaları, birincil kaynak araştırmaları ve ikincil kaynak araştırmalarını kapsamaktadır.
Birincil kaynaklara dayalı biçimsel olmayan araştırmalarda, piyasa ücret verileri, işletmeler ve yöneticiler arasında çeşitli nedenlerle kurulan ilişki ve iletişimler (yüz-yüze, telefonla, internet aracılığıyla kurulan ikili ilişkilerde, iş-meslek ve sosyal amaçlı çeşitli toplantılarda vb.) yoluyla toplanır.
İkincil kaynaklara dayalı veri toplamada ise, piyasa ücret verileri, iş ilanlarından, kamuoyuna açıklanmış işletme raporlarından, genel ve mesleki yayınlardan, internet kaynaklarından vb. sağlanır.
Biçimsel olmayan piyasa ücret araştırmaları, hemen hemen her işletmenin olanaklar ölçüsünde yaptığı yaygın bir veri toplama biçimidir. Bu şekilde ücret verisi toplamak, fazla uzmanlık, çaba ve para gerektirmez. Ancak, bilimsel araştırma yöntemlerine uyulmadığı için, toplanan verilerin geçerlilik ve güvenirliği, yani
piyasadaki gerçek durumu yeterli ve doğru biçimde yansıtma yeteneği oldukça sınırlıdır. Bununla birlikte, biçimsel olmayan yöntemlerle de olsa veri toplamak, piyasa ücretleri konusunda hiç bilgi sahibi olmamaktan daha iyidir.
Biçimsel ücret araştırmaları, önceden yapılan bir plana, sistemli ve bilimsel yöntemlere uygun olarak gerçekleştirilen ve daha geçerli ve güvenilir sonuçlar veren araştırmalardır. Biçimsel piyasa ücret araştırmaları, özel araştırmalar, kulüp araştırmaları ve uzman kişi ve kuruluşlarca yapılan dönemlik/yıllık araştırmaları kapsamaktadır.
Özel araştırmalar, işletmelerin kendileri için yaptıkları veya yaptırdıkları biçimsel ücret araştırmalarıdır. Bu araştırmalara özel denmesinin nedeni, araştırmanın yapan/yaptıran işletmenin olanak ve ihtiyaçlarına göre tasarlanması ve elde edilen veri ve sonuçların kullanımının sadece yapan/yaptıran işletmeye ait olmasıdır. Özel araştırmalar çoğunlukla birincil kaynaklardan veri toplanmasını içerir. Bununla birlikte bazı durumlarda, ikincil kaynaklardan da faydalanılması söz konusu olabilir.
Kulüp araştırmaları, genellikle aynı iş kolunda faaliyette bulunan bir grup işletmenin standart bir formata göre ve düzenli olarak ücret verilerini paylaşmalarını içerir. Bu tür araştırmalar, bir işletme tarafından yapılan/yaptırılan özel araştırmalara, diğer işletmelerin genellikle olumlu bakmamasının bir sonucu olarak da görülebilir. Kulüp araştırmaları, bir piyasa ve iş kolundaki işletmeler arasındaki ilişki ve iş birliğinin gelişmiş olduğu durumlara uygundur. Buna karşılık, piyasadaki işletmeler arasında iş birliğinin zayıf, rekabetin şiddetli ve gizlilik politikasının yaygın olduğu durumlarda ise, bu tür araştırmalar pek mümkün değildir.
Danışman/uzman kişi ve kuruluşlarca yapılan dönemlik araştırmalar, uzman kişiler, özel danışmanlık şirketleri, üniversite ve araştırma kuruluşları, sendika ve meslek örgütleri, ilgili devlet ve hükümet kuruluşları vb. tarafından, genel bir formata göre yapılan araştırmalardır. Bu araştırmalarda, veri toplama, analiz ve raporlama belirli bir işletmenin talebine göre değil, bazen oldukça geniş olarak tanımlanan piyasadaki genel talebe uygun olarak tasarımlanır. Bu, özellikle kamu kuruluşlarınca yapılan ve genel kullanıma açık olan araştırmalar için geçerli bir durumdur. Dış uzman kişi ve ticari kuruluşlarca yapılan araştırmalardan yararlanmak için genellikle bir bedel ödemek gerekir. Ancak, özellikle kamu kuruluşları ve mesleki örgütlerce yapılan bazı araştırmalardan yararlanmak, isteyen tüm işletmeler veya üyeler için bedelsiz olabilir.
Piyasa Ücret Araştırmasının Amaçları
İşletmeler değişik zamanlarda, farklı amaçlarla çeşitli piyasa ücret araştırmaları yapabilirler veya yaptırabilirler. Bu araştırmaların ortak veya genel amacı, piyasadaki diğer işverenlerin ücretleme politikalarına, yapılarına,
sistemlerine ve uygulamalarına ilişkin veri toplamak ve bu verilere göre işletmenin ücret politikalarını, yapılarını, sistemlerini ve uygulamalarını belirlemek veya ayarlamaktır. Başka bir deyişle, ücret araştırmalarının amacı işletmenin piyasadaki durumu öğrenmesini ve izlemesini mümkün kılmak; böylece ücretleme konusundaki karar ve uygulamalarının daha isabetli, stratejik ve rekabetçi bir nitelik kazanmasını sağlamaktır. Bu genel amaçlar çerçevesinde, piyasa ücret araştırmalarının öne çıkan alt amaç veya hedefleri ise şunlardır:
• Ücret düzeylerini ve artışlarını ayarlamak • Ücret yapısını oluşturmak ve ayarlamak, • Ücret paketi içinde yer alan ücret bileşenlerinin miktar ve oranlarını ayarlamak • Rakiplerin ücret maliyetlerini tahmin etmek • Ücretlemeyle ilgili özel durum ve sorunlar için çözümler üretmek
Piyasa ücret araştırmalarının önemli bir amacı da, işletmenin ücret yapısını piyasaya göre ayarlamak, böylece ücretlemede dış eşitliği sağlamaktır. Genel olarak veya belirli iş grupları itibarıyla toplam ücretini oluşturan ücret bileşenlerinin tutarını ve toplam içindeki payını piyasaya göre ayarlamak da, ücret araştırmalarının amaçları arasındadır. Ancak bu konuda sağlıklı veri toplamak nispeten daha zordur. Rakiplerin ücret maliyetlerini tahmin etmek ve buna göre işletmenin ücretlerini ve ürün fiyatlarını ayarlamak, özellikle rekabetin yoğun olduğu iş kollarında önemli bir amaçtır. Rekabetin artması, standartlaşma ve hizmet sektörünün gelişmesi gibi değişmeler, ücret maliyetlerinin fiyatlandırma ve kârlılık açısından önem ve etkisini artırmaktadır. Yukarıda sayılan amaçlar dışında, ücretlemeye ilişkin özel durum veya sorunların piyasa koşullarına uygun biçimde çözülmesi için de ücret araştırmalarından yararlanılabilir. Bu tür durumlara belirli bir iş veya iş grubu için başlangıç ücret seviyelerinin belirlenmesi, özellikle yeni ortaya çıkan ve aday bulmada zorluk çekilen işlerin ücretlerinin ve unvanlarının belirlenmesi, anahtar işler için iş gereklerinin belirlenmesi, toplu iş görüşmeleri için ücret tekliflerinin oluşturulması, genel ücret yapısı dışında istisnai ve özel durumda bulunan (örneğin, danışmanlar, çağrı üzerine çalışanlar, kısmi-esnek çalışma düzenlemelerine göre istihdam edilenler gibi) personelin ücretlerinin belirlenmesi örnek olarak verilebilir.
Piyasa Ücret Araştırması Süreci
Sistemli ve biçimsel açıdan piyasa ücret araştırması, birbirini izleyen aşamalardan oluşan bir süreçtir. Bu sürecin aşamaları şu şekildedir:
• Araştırmanın planlanması • Ücret verisinin toplanması • Verilerin analiz edilmesi ve sonucunun raporlanması • Elde edilen sonuçların kullanılması
Araştırmanın planlanması: Planlama aşamasında, araştırmanın amacı, kapsamı, veri toplama ve analiz yöntemi, araştırma ekibi vb. belirlenir ve buna göre
gerekli çalışmalar programlanır. Ücret araştırmalarının amacı piyasadaki ücret politika, sistem, uygulamaları ile anahtar işlerin ücret düzeylerine ilişkin geçerli ve güvenilir bilgi elde etmek ve bu bilgilere göre örgütün ücretleme politika, yapı, sistem ve uygulamalarında gerekli ayarlamaları yapmaktır. Araştırmanın kapsamı amaca göre değişir ve araştırmada hangi işletmelerden, hangi konularda ve hangi işler hakkında veri toplanacağını ifade eder. Amacına bağlı olarak ücret araştırmaları uluslararası, ulusal, belirli bir bölge, belirli bir iş kolu, sektör ya da mesleki alan düzeyinde planlanabilir. Belirli bir işletme açısından araştırma kapsamının belirlenmesinde, iş gücü ve ürün piyasasında rakip olan, aynı sektör veya iş kolunda ve yakın coğrafi alanda faaliyette bulunan, iş ve örgüt yapısı bakımından benzer olan işletmelere ve anahtar işlere öncelik verilmesi uygun ve yaygın bir yaklaşımdır.
Ücret verisinin toplanması: Ücret araştırmasında gerekli veriler çoğunlukla anket ve görüşme yoluyla toplanır. Anket, istenen verilerin basılı ve yazılı soru formları ile toplanmasıdır. Anket formlarının cevaplayıcılara iletilmesi ve toplanması sırasında posta veya internetten yararlanılabilir. Anket yönteminin uygulanması kolaydır ve maliyeti diğer yöntemlere göreceli olarak daha düşüktür. Ancak, anketlerin cevaplanma oranları genellikle düşüktür. Görüşme yönteminde ise, gerekli veriler, araştırmaya katılan işletmelerin ücretleme politikaları ve uygulamaları konusunda bilgi sahibi olan yöneticileriyle kurulan doğrudan ve karşılıklı iletişim yoluyla toplanır. Bu yöntemle toplanan verilerin görüşme formlarına kaydedilmesi yaygın ve uygun bir uygulamadır. Görüşme, cevaplanma oranını artıran buna karşılık fazlaca zaman ve emek gerektiren bir yöntemdir. Bu nedenle de maliyeti yüksektir. Ücret araştırmalarında toplanan veriler şu şekilde sınıflandırılabilir:
• Örgütlerle/işletmelerle ilgili veriler • Ücretleme sistemiyle ilgili veriler • Anahtar işlerle ilgili ücret verileri
İşletmeye ilişkin veriler, işletmenin adı, ortaklık yapısı, iş kolu, ürünleri, büyüklüğü ve istihdam gruplarına göre personel sayısı gibi konuları içermektedir. Ücret politikaları ve sistemleriyle ilgili veriler, geçmiş dönemde yapılan, gelecek dönem için planlanan ücret artış oranları, ücret artışlarının hangi aralıklarla yapıldığı, artışın sabit mi değişken mi olduğu, değişken artışların hangi kriterlere dayalı olduğu, sendika faaliyeti ve toplu sözleşme yapma durumu, sendikalı personelin ücret artışlarının nasıl belirlendiği gibi konuları kapsamaktadır. Anahtar işlere ait veriler ise, işlerin unvanları ve özet tanımları, çalışanlara ödenen en düşük, en yüksek ve ortalama ücret düzeyleri, toplam ücret içinde ana-kök ücret, değişken ücret, ek yararlar ve sosyal yardımların oranı ve tutarı, çalışanların niteliklerine ilişkin veriler gibi konuları kapsamaktadır.
Anahtar işlere ilişkin ücret verileri, son derece önemlidir. Çünkü ücret araştırmalarında genellikle tüm işler yerine, anahtar işlerin ücretleriyle ilgili veriler toplanır. Piyasa ücret araştırmalarında anahtar işlere göre gerçekleştirilen iş eşleştirme özellikle önemlidir. İş eşleştirme, işletmedeki işlerin piyasadaki benzerlerini bulmayı ve karşılaştırmayı içerir. İşleri eşleştirmede kullanılabilecek başlıca ölçütler iş unvanı, özet iş tanımları, kısa iş tanımları, ayrıntılı iş tanımları ve iş değerleme planlarıdır. Bunlardan sadece iş unvanlarına bakılarak yapılan eşleştirmeler genellikle yanıltıcı olur. Özet iş tanımlarının kullanılması daha doğru sonuçlara ulaştırır. İş tanımları ayrıntılı olduğu ölçüde eşleştirmeler daha isabetli olacaktır. En güvenilir olanlar sektör düzeyinde veya danışmanlık şirketlerince uygulanan ortak bir iş değerleme planına ve bu plandaki iş ve faktör tanımlarına göre yapılan eşleştirmelerdir. Eşleştirme işleminde anahtar işlerin yaygın iş unvanlarının yanı sıra daha seyrek kullanılan, alternatif iş unvanlarının da olabileceği gözden uzak tutulmamalıdır. Tanımları benzer olan işler, unvanları farklı olsa da eş değer işler olarak kabul edilmelidir. Örneğin, iş tanımları aynı olmak şartıyla, İK müdürü ile personel müdürü unvanına sahip işler eş değer işler olarak alınabilir. İşe dayalı ücretlendirme için piyasa ücret düzeylerini ve yapısını belirlemek genellikle sorun teşkil etmez. Ancak bu durum beceri ve yetkinliklere dayalı ücretlendirme söz konusu olduğunda önemli bir kısıt oluşturur. Çünkü beceri ve yetkinliklere dayalı yapılar için referans oluşturacak ücret verileri bulmak genellikle zordur. Bu nedenle, işe dayalı piyasa ücret verilerinin beceri ve yetkinliklere dayalı yapılarda kullanılacak şekilde dönüştürülmesi gerekir. Bu konuda yüksek-düşük yaklaşımı ve piyasa sepeti yaklaşımlarından yararlanılabilir. Yüksek-düşük yaklaşımında, ilgili beceri bloku kapsamına giren en düşük ve en yüksek ücretli anahtar işlerin ücretlerini birleştiren ücret doğrusu beceriye dayalı yapı için referans olarak alınır. Piyasa sepeti yaklaşımında ise, beceri ve yetkinlikleri en geniş olarak tanımlanmış iş, süper işe dönüştürülür ve buna uygun anahtar işler belirlenir. Bu anahtar işlerin ücretlerinin süper işle ne oranda örtüştüğüne dayalı olarak geleneksel anahtar işlerin piyasa ücretleri belirlenen ağırlıklarla hesaba katılarak süper işin ücreti belirlenir.
Verilerin Analiz Edilmesi ve Sonucun Raporlanması: Piyasa ücret araştırmalarında anahtar işlerin ücretlerinin analizinde genellikle ortalama, mod, medyan gibi merkezi eğilim ve dağılma ölçüleri ve bazen de regresyon analizleri kullanılır. Bu analizlerle elde edilen sonuçlar sayısal tablolar veya grafikler şeklinde sunulur. Ortalama ücret, piyasa ücretleri için istatistiksel referans noktası işlevi görür. Genellikle aritmetik, bazen de ağırlıklı ortalama olarak hesaplanır. Basit aritmetik ortalama, her bir anahtar işin ücretlerinin toplamının işletme sayısına bölünmesiyle bulunur. Bir işe ait ortalama ücret, işletmenin o iş için referans veya hedef ücret tutarının belirlenmesi için kullanılabilir. Ayrıca, piyasa ücretlerinin standart sapması da hesaplanıp, ücret bantlarının alt ve üst
sınırlarının belirlenmesinde kullanılabilir. Mod ücret, belirli bir işe ait frekansı en yüksek olan ücret düzeyidir. Medyan ücret, ücretlerin büyükten küçüğe doğru veya tersine sıralandığı bir dizide orta sıraya düşen ücret seviyesidir. Özellikle, veri toplanan işletme sayısının az olduğu küçük örneklerde piyasa düzeyleri için ortalama yerine medyan ücreti esas almak daha uygundur. En düşük ve en yüksek ücret, araştırma kapsamında incelenen her bir anahtar işe ait alt ve üst ücret sınırlarını gösterirler. Çeyreklik (kartil/kuvartil) ücret, ücret düzeylerinin büyüklüğüne göre sıralandığı bir serinin yüzde 25’lik dilimlere bölünmesi hâlinde ortaya çıkan sınır ücret düzeylerini ifade eder. Yukarıda belirtilen istatistiksel ölçüler, işletmenin ücret düzeyleri ile ilgili politikasının belirlenmesinde kullanılır. Bir işletmenin ücret düzeyleri:
• En düşük ve birinci çeyrek civarında belirlendiğinde düşük, • Maksimum ve üçüncü çeyrek civarında belirlendiğinde yüksek • Aritmetik ortalama, mod, medyan ve ikinci çeyrek ücret düzeyi civarında belirlendiğinde eşit ücret politikası benimsenmiş olacaktır.
Ücret araştırmalarında yukarıda sayılan istatistiksel kavram ve ölçüler dışında, iş unvanı, alternatif iş unvanı ve özet iş tanımı gibi kavramlar da önemlidir. İş unvanı, anahtar işler için yaygın olarak kullanılan tanımlamayı, alternatif iş unvanı ise, yaygın olmamakla birlikte aynı iş içeriğini ifade etmek için kullanılan diğer tanımlamaları ifade eder. Piyasa araştırmasıyla elde edilen veriler analiz edilerek elde edilen sonuçlar karar vericilere rapor edilmelidir. Üst yönetime sunulan kapsamlı raporlarda ayrıca daha kısa, yöneticiye özet bölümünün olması tavsiye edilir. Tipik bir araştırma raporunun başlıca bölümleri, amaç ve kapsam, yöntem, bulgular ve analiz sonuçları, sonuç ve öneriler şeklinde sıralanabilir. Raporlarda, anahtar işlere ait kısımlar özel bir öneme sahiptir. Bu kısımlarda her bir anahtar işe ait, unvan, özet iş tanımı, en düşük, en yüksek, ortalama ücretler, personel nitelikleri vb. ile ilgili bilgiler sunulur.
Elde Edilen Sonuçların Kullanılması: Rekabetin artması, işletmelerin piyasa koşullarını izlemelerini ve dikkate almalarını gerektirmekte, bu ise piyasa ücret araştırmalarının önemini artırmaktadır. Piyasa ücret araştırması sonucunda elde edilen verilerden yararlanılarak ücretleme konusunda stratejik ve rekabetçi bir yaklaşım geliştirilmesi mümkün olur. Ücretlemede dış eşitliği sağlamak için anahtar işlere ait ücret bilgileri son derece önemlidir. Bu işlere ait piyasa ücret ortalamaları ve iş değerleme sonuçları kullanılarak, piyasa ücret yapısı ve bu yapıyı temsil eden bir piyasa ücret eğrisi çizilir. Piyasa ücret yapısı, işlerin ücretlenmesinde bir kıyaslama ve referans ölçütü olarak kullanılır. İşletmenin ücret düzeylerine ilişkin olarak piyasa ortalamasına göre yüksek, eşit veya düşük ücret politikalarından hangisini tercih edeceği piyasa ücret eğrisi dikkate alınarak belirlenir.