• Etik; bir ilkeler, kurallar, değerler, standartlar Giriş kümesidir. • Etik, doğru ve yanlış arasındaki farkı Felsefenin başlangıcından bu yana tartışılmakta olan ve ayırt etme, etik tercihler yapma, ödev ve son yıllarda sürekli artan bir ilgi gören etik; ahlaki yükümlülükler yaratma ile ilgilenir. davranış, eylem ve yargıları ilgilendiren bir konu olarak • Etik; insanlara “nasıl ve “ne şekilde” eylemde felsefe biliminin önemli bir çalışma alanı olmuştur. bulunması gerektiği hakkında bilgi vererek insan Günlük hayatta sıklıkla kullanılan etik, ideal insan davranışlarına, dolayısıyla yaşamına kılavuzluk davranışlarını formüle etmeyi amaçlamakta ve bu yönüyle eder. insan unsurunun var olduğu her ortamda karşımıza • Etik; ideal davranışları formüle eder, ancak; “şu çıkmaktadır. Doğal olarak etik, temel öznesi/ilgi alanı şekilde” ya da “böyle davran” demez. “insan” olan sosyal hizmet mesleğinin de merkezinde yer almaktadır. Birey olarak tercih, yargı ve eylemlerimizde ahlaki standartlara uygun davranabilmek için etik felsefesine Sosyal hizmet; bireye ve topluma yardım bilgisini ve ihtiyaç duyarız. Yolumuzu kaybettiğimizde veya yeni bir eylemini kapsayan bir bilim dalı ve bir meslektir. yere giderken ihtiyaç duyduğumuz bir harita gibi etik de; Eylemlerini bilimsel yöntemlerle gerçekleştirmesi bize nasıl davranmamız gerektiği konusunda yol gösterir. nedeniyle; bilim etiği ve mesleki etik sosyal hizmetlerde etik yaklaşıma kaynaklık etmektedir. Sosyal hizmetlerde Etikle ilgili bazı temel kavramlara aşağıda yer verilmiştir:
etik yaklaşım; sosyal hizmet çalışanlarının eylemlerini Etik değer; etik unsurların nasıl belirleneceğini ve gerçekleştirirken bağlı olduğu ilke ve sorumlulukları tanımlanacağını etkileyerek davranışlara yön veren ve bu belirlemekte ve bu da sosyal hizmetlerde eylemlerin, birey davranışları gerekçelendiren bir öneridir. ve toplum refahı bakımından kabul edilmiş standartlarda yürütülmesine rehberlik etmektedir. Etik ilke; insan davranışlarına yön veren ve ölçüt oluşturan genel, temel ve soyut kurallar bütünüdür. Birey ya da gruplarla yapılan görüşmeler, sosyal hizmetlerde gerçekleştirilen eylemlerin en temel parçasını Etik kural; soyut ve belirsiz olmasından dolayı oluşturmaktadır ve etik yaklaşımın yapılan görüşmelerde davranışlara yansımayan ilkelere, belirli kurallar önemli bir yeri vardır. Sosyal hizmet görüşmelerinin etik çerçevesinde ve bu ilkelere ters düşmeyecek biçimde yön açıdan iyi sayılabilmesi için; görüşmenin tüm veren düzenlemelerdir.
aşamalarında kurallara uyulması ve gerek bilimsel gerekse Etik kod; belirli bir ülke veya grup içindeki insanların de mesleki değerlere bağlı kalınması gerekmektedir. Bu davranış biçimlerini belirleyen yazılı kurallardır. açıdan geçerli etik yaklaşımı bilmek ve buna göre hareket etmek önemli hale gelmektedir. Etik standart; kişilerin beklenen davranışları sergilemeleri ve istenmeyen davranışlardan kaçınmaları hususunda yol Etik: Kavramsal Çerçeve gösteren kurallar bütünüdür.
Adet, töre, halk, gelenek-görenek anlamlarını taşıyan, Etik sorumluluk; ahlaki değerlendirme için ön koşul Yunanca’dan ve Latince’den türetilen “etik” kavramı; olarak kabul edilen sorumluluk; belirli bir görevin nicelik günümüzde ahlak anlamının karşılığı olarak ve nitelik bakımından istenilen biçimde yerine kullanılmaktadır. Ödev, sorumluluk, erdem, doğru-yanlış, getirilmesidir. iyi-kötü gibi kavramları ele alan ve bunlarla ideal yaşamı açıklamaya çalışan birçok tanım bulunmaktadır. Bütün Etik sorun; davranışın iyi olmasıyla ilgili itiraz ve bunları kapsayan TUBA Etik Kurulu’nun tanımına göre tereddütlerin ortaya çıktığı durumdur. “Etik ikilem” ve “etik”; insanların ahlaklı yaşamın temelleri üzerine akıl “etik ihlali” olmak üzere iki farklı olgusu vardır. Etik yordukları ve temellerden yola çıkarak doğru ve yanlışı ikilem; somut kuralların olmadığı durumda karar vericinin ayırt etmeye, doğru davranış biçimlerini bulmaya ve yaşadığı seçim sorunudur. Etik ihlali ise; standarda uygulamaya yarayabilecek kurumsal ve toplumsal araçları bağlanmış ve mesleki eylemi düzenleyen kuralların ihlal geliştirmeye uğraştıkları bir düşün alanıdır. (TUBA, 2006) edilmesidir.
Etiği tanımlamaya yönelik maddeler aşağıdaki gibidir: Genellikle birbirlerinin yerine kullanılan etik ve ahlak kavramları arasında yakın bir ilişki vardır. Ancak; etik • Etik; felsefi bir disiplindir ve insan davranışlarına insan davranışlarını sorgulayan soyut bir etkinlik olmasına felsefi bir bakış açısı ile anlam kazandırmaya karşın, ahlak insan davranışlarını belirleyen toplumsal ve çalışır. somut bir düzenleme biçimidir. • Etiğin ilgi alanı insanın davranış ve eylemleri ile bunların sonuçlarının araştırılması ve Hukuk kuralları, yazılıdır, resmidir (devlet tarafından değerlendirilmesidir. oluşturulur) ve yaptırımı vardır. Dolayısıyla bireylerin ya • Etik; ahlakı (ahlaki davranış, eylem ve yargıları) da toplumun hukuk kurallarını benimsemesi ve buna konu edinir, insan davranışlarını ahlakilik uyması esastır. Bu durumda etik kuralların yasalaşması, koşulları açısından araştırır ve değerlendirir. bunlara uyma zorunluluğunu doğurmaktadır. Ancak, etik açıdan tartışmaya açık kimi eylemler ve bunlara yönelik
etik kurallara ilişkin yasal bir düzenleme olmaması ve ruhsal zararlardan koruma, veri toplama sınırlılıkları, halinde, etik kurallar da birey ya da toplum için bir öneri insanlara saygı, yararlılık ve doğruluk şeklinde niteliğini taşımaktadır. açıklanabilir. Bir görüşmenin etik olabilmesi için öncelikle görüşmeye başlamadan başvuranın bilgilendirilmiş, Sosyal Hizmetlerde Etik Yaklaşım onayının alınmış olması gerekmektedir. Bilgilendirilmiş
Etik; sosyal hizmetin meslekleşme sürecinin en önemli onay; başvuranın görüşmenin amacı, prosedürleri, fayda unsurlarından biridir. Bu nedenle; sosyal hizmetlerde etik ve riskleri ile başvuranın sahip olduğu hakları, gizliliğin önemli bir hale gelmektedir. Sosyal hizmetlerde çalışan garantilenmesi ve gizliliğin sınırları hakkında bireylerin eylemlerinde belirleyici unsurun ne olduğuna ve bilgilendirildikten sonra çalışmayı kabul etmesi şeklinde belirlenen bu unsura ilişkin sorunların çözümünde yol tanımlanabilir.
gösterici olmaktadır. Görüşmede dikkat edilmesi gereken temel konular
Sosyal hizmet; insan ile toplumun değişme/gelişmesinin şunlardır: dinamiği ve yasaları konusunda gelişme düşüncesi/bilgisi ile insanın toplumsal etkililiğini geliştirme yaklaşımı, Başvuranı çalışmanın doğası hakkında bilgilendirmek: Bir yöntemi ve uygulaması konularında bilgi üreten bir bilim görüşmenin etik olabilmesi için; görüşmeye başlamadan dalıdır. Bu yönüyle sosyal hizmetlerde bilim etiği önemli önce, başvuranın görüşmenin amacı, prosedürleri, fayda bir hal almaktadır. Sosyal hizmet; demokratik toplumda ve riskleri, hakları, gizliliğin garantilenmesi ve gizliliğin insanın ve toplumun gelişmesine, temel hak ve sınırları hakkında bilgilendirildikten sonra görüşmeyi özgürlükleri, sosyal ve ekonomik hakları doğrultusunda kabul etmesidir. Başvuranlar, görüşmenin amacı ve kimin yaşam kalitesinin yükseltilmesine, toplumsal etkileşim tarafından yürütüldüğüyle ilgili olarak kısa, basit ve açık mekanizmalarını harekete geçirecek bilimsel yaklaşım, cümlelerle iyi aydınlatılmalıdır. Westin’e göre yöntem ve tekniklerle yardımcı olan bir meslektir. Sosyal mahremiyet-gizlilik; bir kişi ya da grubun kendi yaşamları hizmetlerin meslek boyutu, sosyal hizmetlerde meslek ya da kişisel işlerinin kamuya açık olmaktan uzak olması etiğini ön plana çıkarmaktadır. ya da kendileri hakkındaki bilgi akışını kontrol etme hakkı şeklinde tanımlanmaktadır. Görüşmeci, görüşülen Meslek etiği, etik disiplininin bir alt dalıdır. Meslek etiği, bireylere, hangi amaç için kimlerin verilere ulaşabilme doğrudan doğruya insanla ilgili mesleklerde uyulması (erişim) hakkı olduğunu açıklamalıdır. gereken davranış kuralları olarak tanımlanabilmektedir. Meslek etiği, “insanlar mesleklerini icra ederken onların İyi bir ilişki kurmak ve sürdürmek: Görüşmeci ve bilgi davranışlarına yön veren, onlara rehberlik eden kurallar, verecek kişi arasında iki yönlü etkileşim olmalı, taraflar standartlar ve ilkeler bütünüdür”. arsında iyi bir ilişki ve işbirliği kurularak sürdürülebilir olmalıdır. İlk aşamada, iyi bir ilişki ve işbirliği; bireylerin Sosyal hizmette bilim etiği; bilimsel eylemlerle ilgili görüşmeyi kabul etmesi, kendilerine yöneltilen soruları bilgileri veren, bilimsel üretim sürecinde yapılacak doğru anlayarak ilgili cevaplar vermesi, güdülenerek ciddi değerlendirmelerin ve bilimsel önermelerin cevaplar vermesi, yeni işbirliği için güdüleyici olması oluşturulmasında gerekli olan değerleri açıklar. açısından önemlidir. İkinci aşamada iyi bir ilişki ve
Sosyal hizmetin toplumda temel hak ve özgürlükleri, işbirliğinin sürdürülebilmesi için; görüşmeyi yaparken ekonomik hakları ve yaşam kalitesinin yükseltilmesini saygı, tarafsızlık, veri toplama sınırlılıklarına dikkat, amaçlayan bilimsel yaklaşımlara yardımcı olma görevi de yanlış vaatlerde bulunmamak, ayrımcılık yapmamak, vardır. Bu da; meslek etiğini ön plana çıkarır. Meslek davranış ve sözlerle yargılamamak, doğruluk ve dürüstlük etiği, ilgili mesleklerde uyulması gereken kuralları kapsar. gibi ilke ve sorumluluklara bağlı kalmak gibi ilkelere Sosyal hizmet etiği ise; meslekle ilgili ahlaksal kurallar ve dikkat etmek gerekmektedir.
bu kurallara ilişkin evrensel temeli oluşturur. Bu da; Saygılı olmak, iyi bir ilişki ve işbirliğinin köşe taşıdır. dünyanın neresinde olursa olsun sosyal hizmet alanında Zaten “Her insanın kendine özgü bir değeri vardır ve bu aynı kuralların ve aynı ilkelerin geçerli olmasını sağlar. değer onun saygı görmesini gerektirir” ilkesi sosyal
çalışmacıların bağlı bulunduğu etik ilkelerden biridir. Sosyal Hizmet Görüşmelerinde Etik İlke ve Dolayısıyla görüşmede dikkat edilecek önemli bir etik Sorumluluklar ilkedir.
Sosyal hizmet görüşmelerinde ilke ve sorumlulukları belirlemek çok mümkün değildir. Her sosyal çalışmacı, İyi bir ilişki kurma ve sürdürmede dikkat edilecek bir her başvuranla arasındaki ilişki ve işbirliğinin niteliğine diğer ilke de; tarafsız (objektif, yansız) olmaktır. Tarafsız göre gerekli etik davranışı geliştirmelidir. Bununla olmak; sözcük anlamıyla tarafsızlık, taraf tutmama, yansız birlikte, genel bir çerçeve çizebilecek belli başlı etik ilke kalma, belirli bir zaman ve mekånda belirlenmiş tutum ve ve sorumluluklardan bahsedilebilir. Sosyal hizmet düşünceler arasında tercih yapmama şeklinde görüşmeleri öncelikle, bilimsel bir veri toplama tekniğidir. tanımlanabilir.
Bu tekniğe ilişkin çeşitli ilkeler vardır. Bunlar; çalışmanın Sosyal çalışmacıların görüşmede bağlı bulunduğu etik amacını açıklamak, vaatler, fayda ve risk analizi, gizliliğin ilkelerden biri ayrımcılık yapmamaktır. Lamberton ve kavranması, verilere ulaşma, görüşmeden çekilme, fiziksel Minor ayrımcılığı, önyargılı tutumlarla davranmak
şeklinde tanımlamaktadır. Buna göre; önyargı bir tutum, • Kimlikle ilgili bilgilerin açıklanmasından ayrımcılık ise bir eylemdir. kaçınmalıdır.
Görüşmede tartışılan etik konulardan biri de; görüşülen • Başvuranların gizliliğini, mesleki uygulamayı bireye verilen vaatlerdir. Görüşmeci, görüşülen bireye sonlandırması, kapasitesinin yeterli olmaması ya görüşmeye katılması ve işbirliği sağlaması karşılığında bir da vefat etmesi durumlarında da korumak için takım vaatlerde bulunabilir. Ancak; görüşülenle işbirliği gerekli önlemleri almalıdır. sağlamak için verdiği vaatlerin yanlış beklentiler • Başvuranın durumunu eğitim ve öğretim yaratmaması gerekmektedir. Görüşmeci, yerine amacıyla tartışırken; başvuran gizli bilginin açığa getirebileceğinden emin olmadığı bir sözü vermemeli ve vurulması için izin vermediği sürece, kimlik verdiği sözü de tutmalıdır. bilgilerini açıklamamalıdır. • Başvuranların kayıtlara ulaşma hakkı vardır. Davranış veya sözle yargılamamak/yönlendirmemek; Başvuranların kayıtlara ulaşmasına yardımcı görüşmecinin başvuranın belirttikleriyle ilgili olarak beden olurken; diğer insanlara ilişkin bilgilerin hareketleriyle, yüz hareketleriyle veya sözle yargılayıcı gizliliğini sağlamalıdır. olmamasıdır; çünkü amaç görüşülen kişiyi olumlu veya • Başvuranlarını diğer meslek elemanlarına havale olumsuz yargılamak değil; ondan konuya ilişkin bilgi etmek durumunda kalırsa, sorumluluğun almaktır. aktarımında uygun adımları atmalıdır.
Başvuranın bilgilerini korumak: Görüşülen bireyin hem Beklenmeyen zarar riskini azaltmak: Temel ilke; sosyal kimlik bilgileri hem de paylaştığı bilgiler korunmalıdır. çalışmacının görüşülen bireylere kendisinin zarar Görüşme öncesi bireylere mahremiyet ve gizliliğin garanti vermemesi ve üçüncü kişilerin verebileceği zararları edilmesi yetersiz kalır. Önemli olan verilen bu sözün engelleme çalışmasıdır. Zarar/risklerin en aza indirilmesi tutulmasıdır. Bu nedenle sosyal çalışmacı elde ettiği gizli ve yararın en üst düzeye çıkarılması gerekmektedir. ve mahrem bilgileri sorumlu bir biçimde kullanmalıdır. Ancak; bu her zaman mümkün olmamaktadır. Başvuranlar Sosyal çalışmacının bazı sorumlulukları şöyle ruhsal, fiziksel ve duygusal zararlar görebilmektedirler. sıralanabilir: Örneğin; mülteci bir ailenin çocuklarına, yaşadıkları
• Başvuranla güven, gizlilik ve özel hayatın sıkıntılar nedeniyle yardım etmek amacıyla görüşme korunması; elde edilen bilginin sorumlu bir yapan sosyal çalışmacı, sorunları çözmeye çalışırken, biçimde kullanılması temeline dayalı bir ilişki çocuklara ruhsal açıdan zarar vermemeye dikkat etmelidir.
kurar ve sürdürür. Sosyal çalışmacıların bizzat kendisinin de başvurana • Başvurandan gerekli olmadıkça mahremiyet hiçbir şekilde fiziksel, zihinsel, ruhsal ve duygusal açıdan içeren bilgi istememeli, mahremiyet içeren zarar vermemesi gerekir. Bu konuda sosyal çalışmacıların bilginin alınması durumunda gizlilik ilkesine şu sorumluluklarından bahsedilebilir: uymalıdır. • Gizli bilgiyi başvuranın veya başvuran adına • Başvuranları, ister isteğe bağlı isterse zorla olsun, onay vermeye yasal olarak yetkili bir kişinin cinsel açıdan taciz (sarkıntılık, cinsel tahrik, onayı olması durumunda açığa vurabilir. cinsel ilişki talebi ve cinsellikle ilgili diğer sözel • Genel olarak, elde ettikleri bilgiyi (başvuranın veya fiziksel eylemler) etmemeli ve onlarla kendisine veya başkalarına kısa, orta ve uzun duygusal/cinsel aktivitelere ya da temasa vadede zarar verme riski olmadıkça veya yasal girmemelidir. olarak müracaatçının onayı olmaksızın açıklama • Başvurana psikolojik açıdan zarar verme olasılığı gerekmedikçe) gizli tutmalıdır. varsa; başvuranıyla fiziksel temas (kucaklaşmak • Başvurana gizli bilginin açıklanacağını söylemeli gibi) kurmamalıdır. ve açıklama yapılmadan önce, eğer mümkünse • Başvuranlara yönelik küçük düşürücü dil bunun olası sonuçları hakkında onu kullanmamalıdır. bilgilendirmelidir. • Başvuranların yararını tehlikeye atacak şekilde • Başvuranın onayı olmaksızın gizli bilgiyi üçüncü bireysel sorunlarını, yasal problemlerini, şahıslara vermemelidir. ekonomik yetersizliklerini, fiziksel, zihinsel ve • Gizlilik konusunu güvence altına almadan, gizli ruhsal sağlıklarıyla ilgili güçlüklerini bilgiyi herhangi bir ortamda başkalarıyla başvuranlara yansıtmamalıdır. paylaşmamalıdır. • Başvuranla etkili bir şekilde çalışabilecek her • Yasal prosedürler sırasında, yasaların izin verdiği türlü yeterliliğe sahip olmalıdır. Sosyal ölçüde başvuranların gizliliğini korumalıdır. çalışmacılar ilke olarak, başvuranların yararını gözetir ve onların zarar riskini azaltır. • Medyanın taleplerine cevap verirken, başvuranların mahremiyetini korumalıdır. Kötüye kullanma (istismar) risklerini azaltmak: Görüşme • Müracaatçılara ait yazılı, elektronik kayıt ve yapılan bireyin kişisel kazançları için istismar diğer hassas bilgilerin gizliliğini sağlamalıdır. edilmemesidir. Sosyal çalışmacı, görüşme yaptıkları
başvuranları istismar etmemelidir. Örneğin; hediye kabul getirebilmeli ve bunu açık bir şekilde ortaya etmemeli, ayrıca bir ödeme talep etmemeli, başvuranın koyabilmelidir. mal ve hizmetlerinden ücretsiz yararlanmamalıdır. Ayrıca Etik çatışma konusunda dikkat çekilecek bir başka nokta sosyal çalışmacı görüşme yapılan bireyin başkaları ise; sosyal çalışmacının karşı karşıya olduğu durumun tarafından da sömürülmesine imkan vermemeli, bu riski gerçekten etik bir sorunsal oluşturup oluşturmadığını ayırt en aza indirgemeye gayret etmelidir. ederken yanlışlık yapmamasıdır. Çünkü; etik sorunun Sömürünün çeşitleri de şöyle açıklanabilir: saptanmasında zaman zaman güçlükler yaşanabilir, yanılgılara düşülebilir ve bunun sonucunda gereksiz • Sömürücü, sömürülen kişiyi zorlayabilir ya da olaylar etik bir sorunmuş gibi değerlendirilerek aldatarak kullanabilir. abartılabilir. • Sömürülen kişi, yapılan eylemlere gönüllü olarak rıza gösterebilir. Örneğin, 8 yaşındaki bir çocuğun okulda yaşadığı • Sömüren kişinin amacı, çıkar sağlamak ve problemleriyle ilgili yaptığı görüşmelerinde sosyal kazancını güvenceye almaktır. Ancak bu durum çalışmacı, çocuğun amcası tarafından tecavüze uğradığını sömürülen kişinin; (a) aleyhine olabilir, (b) ne ve bunu ailesinin bildiğini öğrendiğinde; çocuğun ailesinin aleyhine ne de lehine olabilir, (c) eylemlerden “toplumsal itibarlarının, saygınlıklarının zedeleneceği yarar sağlayabilir, ancak bu yarar sömürenin kaygısıyla” ve “olan zaten oldu, önemli olan yararından daha azdır. çocuğumuzun psikolojisini düzeltmeye yardımcı olmak, • Genellikle sömürülen birey, kendisine haksızlık amcanın hapis yatması önemli değil” gerekçesiyle olayın yapılan bireydir. adli yetkililere bildirilmemesi konusunda sosyal çalışmacıdan yardım isteyip, yalvarıp yakardığı bir durum Bu kapsamda sosyal çalışmacılar, görüşme yaptıkları nasıl değerlendirilir? Etik ikilem mi? Sosyal çalışmacı, başvuranları sömürmemelidir. ailenin yalvarmaları karşısında kendisini etik çatışma
Sosyal Hizmet Görüşmelerinde Etik Çatışmalar içerisinde çaresiz hissetmeli mi? Kesinlikle hayır. Gerçekte böyle bir durum karşısında sosyal çalışmacının ve Karar Verme Süreci alacağı karar çok nettir; tecavüz olayını yasal yetkililere Etik çatışmalar; birbirleriyle rekabet eden doğrular bildirmek yapılması gereken davranışı gösterir. Örnekten arasında seçim yapmak durumuyla karşı karşıya kalınması anlaşılacağı üzere; etik çatışma yaşanılan durumun doğru halinde ortaya çıkmaktadır. Buradaki en büyük sıkıntı; tespit edilmesi gerekir. Doğru tespit; hem sosyal hangi seçeneğin en iyisi olduğunun belirlenmesindeki çalışmacıyı rahatlatacaktır, hem de gereksiz yere etik dışı güçlüktür. Etik karar verme; birbirleriyle çatışan kararlar alınması durumuyla karşı karşıya kalınmasını seçeneklerin olduğu bir durumda sistematik bir düşünme önleyecektir. biçimiyle ahlaki açıdan en doğru eyleme karar verilmesini içeren mantıksal bir süreçtir. Buradaki en önemli unsur karar verici olduğundan; karar vericinin kişisel, sosyal, ekonomik, kültürel özellikleri karar verme sürecinin tamamını doğrudan ya da dolaylı olarak etkileyebilmektedir. Sosyal hizmetlerde, sosyal çalışmacının etik çıkmazlarda karar verme süreci sekiz basamakta değerlendirilebilir. Bu basamaklar;
• Problemi tanımak, • Problemle ilgili değişkenleri açıklamak, • Diğerlerinden geri bildirim almak, • Bu çatışmalı durum için hangi değerler ve etik standartların uygulanabileceği konusunda çalışma yapmak, • Etik ilkeler doğrultusunda ikilemi değerlendirmek, • Mümkün alternatifleri tanımlamak, sıralamak, • Her alternatifin olumlu / olumsuz yönünü değerlendirmek ve • Karar vermek şeklinde sıralanabilir.
Sosyal çalışmacı karar verdikten sonra verdiği kararı uygulamalı ve daha sonra uyguladığı kararın sonucunun değerlendirmesini yapmalıdır. Etik karar verme süreciyle ilgili en önemli konu kararların haklılığıdır. Sosyal çalışmacı almış olduğu kararın haklılığını dile