Başvuranlar yaş, cinsiyet, etnik köken, sosyoekonomik Giriş: Görüşmenin Aşamalarına Genel Bakış düzey, inanış, ideoloji, kültürel yapı gibi değişkenlerin
Görüşme bazen tek oturumluk olabildiği gibi; bazı yanı sıra daha önce görüşmeye katılmış olanlar ve durumlarda birden çok oturum da gerektirebilir. olmayanlar, görüşmeyi kendi kurumunda alanlar ve farklı Görüşmenin kaç oturum olacağı, oturumların her birinin kurumdan görüşmeye katılanlar, görüşmeye gönüllü ne kadar süreceği gibi sorular başvuranın gereksinimleri, gelenler ve gönüllü olmayanlar, görüşmeye gereksinimi kurumun olanak ve kaynakları gibi faktörlere bağlı olarak olanlar ve olmayanlar, görüşmeden beklentisi yüksek değişkenlik gösterir. Başvuranın problemine bağlı olarak olanlar ve olmayanlar, görüşmenin bir değişim yaşamında olumlu bir gelişme yaratması amaçlanan yaratabileceğine inanlar ve inanmayanlar biçiminde görüşmeler birden fazla oturumdan oluşmaktadır. Bazı birbirinden farklılık gösterirler. Uygulamacılar, durumlarda görüşmelerin ne kadar süreceği, görüşmelerin görüşmeye kendi isteği ile katılan, görüşmenin kendi sıklığı ve oturum sayısı önceden planlanmalıdır. sorunun çözümü için doğru ve etkili bir uygulama Görüşmenin aşamaları hakkındaki görüşler çeşitlidir. Evre olduğunu düşünen ve görüşme sırasında değişeceğine kuramcıları görüşmelerin çeşitli aşamalardan oluştuğunu inanan başvuranların görüşmeden diğerlerine oranla savunurken, süreç kuramcıları olayların gelişiminin ancak belirgin bir biçimde daha fazla fayda sağladığını bütünlüklü bir süreç halinde el alınabileceğini gözlemlemiştir. Bütün bunlarla birlikte başvuranlar söylemektedirler. Şunu hatırlatmak gerekir ki, görüşmeler görüşmeye gerek uzman hakkında gerek görüşme süreci aşamalar olarak ele alındığında da bir sistem olarak işlev hakkında bazı sorularla gelebilirler. Bunu değişime yol görmekte ve bu aşamalar alt sistemleri oluşturmaktadır. açabilecek bir kaygı olarak olumlu yönde değerlendirmek gerekmektedir. Farklı alanlardan gelen uzmanların görüşmenin aşamaları hakkında farklı kategorileri bulunmaktadır. Bu Diğer taraftan bir uzman olarak görüşmeci görüşme yaklaşımlardan yola çıkarak bir bütün olarak görüşmenin konusunda başvuranlara oranla daha deneyimli olsa da; aşamaları belirlenebilir; ancak bu formülasyon bazı her bir görüşme onun için de yeni bir öykü, yeni bir varsayımlara dayanmaktadır; görüşmenin aşamalarına penceredir. Uzmanın görüşme öncesi çeşitli hazırlıklar geçmeden önce bu varsayımları sıralamak faydalı yapması gerekir. Bunların başında görüşme ortamının yani olacaktır: görüşme odasının düzenlenmesi gelmektedir. Yanı sıra, görüşmecinin fiziksel görünümü de başvuranlar üstünde • Oluşturulacak model önceki modellere dayanmalı etki bırakabilmektedir. Yapılan araştırmalar görüşmecinin ve onların bir sentezi olmalıdır. görünümünün nasıl olması gerektiğine dair ortak bir kabul • Model problem çözme sürecini barındırmalıdır. sunmasa da; görüşme odasının ve görüşmecinin özenli • Görüşme konusunda bütüncül bir bakışa sahip olarak algılanması insanlar üzerinde olumlu etki olmalıdır. bırakabilir. Fiziksel nitelik ve düzenlemelerin yanında; • Görüşmeyi bir sistem ve süreç olarak ele görüşmecilerin başvuran hakkında bir inceleme yapması, almalıdır. görüşmenin seyrini planlaması yani görüşmeye zihinsel,
Buna göre görüşmenin aşamalarını genel süreç içinde iki duygusal ve davranışsal olarak da hazırlanması ana başlık altında toplayabiliriz. Bunlardan görüşme gerekebilir.
öncesi ve sonrasını “tamamlayıcı aşamalar”; başlangıcı, Aşama I: Görüşmeye Başlama ortası ve sonunu yani asıl görüşme sürecini “aktif görüşme aşamaları” oluşturmaktadır. Tamamlayıcı aşamaları; İlk görüşmenin en öne çıkan amacı; başvuran ve görüşme öncesinde yer alan “hazırlık aşaması” ve görüşmeci arasındaki ilişkinin kurulmasıdır. Bu ilişki görüşme sonrasında yer alan “kayıt tutma”, “genel niteliğine göre “olumlu ilişki” ve “olumsuz ilişki” olarak değerlendirme” ve “izleme” aşamaları olarak kategorilere ikiye ayrılabilir. İlişki ne kadar olumlu olursa görüşmenin ayırmak mümkündür. Aktif görüşme aşamaları ise; sırası hedefine ulaşma olasılığı da o derecede yüksek olacaktır. ile başlama, değerlendirme, sorun çözme girişimi ve Olumlu ilişkinin kurulmasındaki kritik dönem; sonlandırma aşamalarından oluşmaktadır. Her bir aşamada görüşmecinin ilk karşılaşmadaki davranışlarıdır. Bu yer alan eylem ve amaçlar birbirinden farklıdır. Bunlar davranışlar sözlü ve sözsüz iletişim unsurlarının tümünü için kitapta yer alan tabloya bakılabilir (S:100, Tablo 5.1). kapsamaktadır. İlk karşılaşmada nazikçe ve içten bir Görüşmenin tamamlayıcı aşamaları da aktif görüşme selamlama ve el sıkışma başvuran üstünde olumlu bir etki aşamaları kadar önemlidir. bırakacaktır. Bunun yanında, başvurana ortama alışması için zaman tanıma, başvuranın rahat etmesini sağlama ve Görüşme Öncesi: Görüşmeye Hazırlık ona hitap şekli önemlidir. Öncellikle görüşmecinin net ve İnsanların görüşme hizmeti alma ya da görüşmeye anlaşılır biçimde kendini tanıtması gerekir. Olumlu yönlendirilme nedenleri birinden farklı olduğu gibi; profesyonel ilişki kurma, değişim açısından görüşmeyle görüşme kararı verildikten sonra başvuranın ve ilgili tüm diğer faktörlerden daha etkilidir. Bir ilişkinin görüşmecinin yaşadıkları, duyguları, düşünceleri, olumlu olarak nitelendirilmesinin en önemli göstergesi beklentileri, meraklı ve hazırlıkları birbirinden farklıdır. güven duygusuna dayanmasıdır; bu duygunun geliştirilmesi ise bir takım değer ve tekniklerin
kullanılmasıyla geliştirilebilir. Bu değer ve teknikler anlamaya çalışma, başvuranın görüşme için uygun aday aşağıda maddeler halinde sıralanmıştır: olup olmadığına karar verme, amaçları ve planı belirleme ve başvuruda değişim motivasyonu oluşturmadır. • Kabul etme ve yargılamama: Başvuranın koşulsuz olarak olumlu bir biçimde kabul edilmesi ve Bu aşamada başvuranla ilgili, sorunu anlamaya ve çözüme başvuran tarafından yargılanmaması gerekir. katkı yapabilecek olabildiğince çok bilgi toplanır. Şunun • Empatik anlayış: Başvuranda “anlaşıldığı” da akılda tutulması gerekir, olumlu bir profesyonel duygusu yaratılması ilişkinin olumlu bir ilişki ilişkinin tam olarak kurulamamış olması ya da başvuranın olmasında yarar sağlayacaktır. sürece ilişkin kaygılarının bulunması kişinin geri • İçtenlik: Karşılıklı içtenlik ilişkinin olumlu çekilmesine, kendini kapatmasına ya da rahatsız olmasına seyrini destekleyecektir. yol açabilir. • Öz belirleme: Başvuranın kendi tercihlerine karar verme hakkı olmalıdır, böylece tercihlerinin Değerlendirme aşamasında bilgilerin toplanması sorunu sorumluğunu da alacak böylece olası bir anlamaya da yarar. Sorunu bilmek anlamaya açılan kapı değişimin kalıcılığı sağlanacaktır. ise; sorunu anlamak değişime açılan kapıdır. Yine bu • Gizlilik: Gizlilik etik bir ilke ve yasal bir aşamada başvuranın görüşme için uygun aday olup zorunluluk olmasının yanında güven ilişkisi olmadığına karar verilir. kurmada en etkili değerdir. Başvuranın uygun aday olmaması durumunu • Başvuranın bireyselliğine saygı: Her birey tektir doğurabilecek bazı nedenler şunlardır: Başvuranın sorun ve biriciktir; bu ilkenin her zaman akılda olarak düşündüğü şeyin aslında bir sorun olmaması, tutulması ilişkinin eşit olmasının yanında başvuranın görüşmeciye saygı duymasını da başvuranın görüşmeye sadece sosyal iletişim kurmak için sağlayacaktır. gelmesi, sorunun sosyal uzmanın alanından uzak olması, • İlgi, sıcaklık, güven: Bu değerler, başvuranın sorun için başvuranın farklı bir müdahaleye ihtiyacı kendinin kabul edilmiş hissetmesini sağlamada ve olması, sorunun aslında başvuranın kişisel özelliklerinden görüşmeye duygusal yatırım yapmasında biri olması, sorunun henüz müdahale edilemeyecek bir önemlidir. aşamada olması, görüşme ilerledikçe başvuranda herhangi bir değişimin gözlemlenmemesi ve görüşmeci ve Bunların yanında iki önemli hususun altını çizmek başvuranın değişim hedeflerinin çatışması. gerekmektedir. Bunlardan; birincisi görüşmelerde sessizliğin etkili bir araç olarak kullanılabileceğidir. Eğer sorun biliniyor ve profesyonel yardım gerektiriyorsa, Ancak ilk ve onu izleyen birkaç görüşmede sessizliğe bu aşamada başvuran ve görüşmeci arasında çözüm için fazla başvurmak olumsuz bir etki yaratabilir. İkinci olarak, amaçlar ve bu amaçlar doğrultusunda planlar belirlenir. görüşmelerde olumlu bir ilişki kurulaması durumunda Akılda tutulması gereken bir husus da görüşme sürecinde izlenecek yolla ilgilidir. Çeşitli nedenlerden dolayı başvuran ne kadar etkili rol alırsa, hedeflere o kadar etkili başvuran ve görüşmeci arasında olumlu bir ilişki ulaşılacağıdır. Sosyal hizmet görüşmelerinin nihai amacı; gelişmeyebilir. Böyle bir durumda başvuran görüşmeyi değişim sağlamaktır. Ancak bu herhangi bir değişim değil; istediği zaman sonlandırmakta özgürdür; ancak, amaca uygun bir değişimdir. Değerlendirme aşamasında görüşmecinin profesyonellik gereği görüşmeyi sürdürmesi görüşmecinin başvuranda değişim motivasyonu beklenir. Olumlu bir ilişki kurulaması durumunda oluşturması önemlidir. Bu motivasyon ne kadar güçlü görüşmecinin başvuranı başka bir uzmana yönlendirilmesi olursa, değişim de o denli güçlü ve kalıcı olacaktır. yoluyla görüşme sonlandırılabilir. Değerlendirme sürecinde birçok eylem ve görüşme tekniği İlk görüşmenin diğer amaçları bilgi toplama ve kullanılır. Aşağıdaki eylem ve tekniklerin etkileşimli ve yapılandırmadır. Bu görüşmede genellikle başvuranı etkili kullanılması gerekmektedir: tanımaya yönelik genel bilgiler toplanmaya çalışılır. Bunlar; başvuranın kimlik bilgileri, demografik bilgileri, • Katılım davranışlarının kullanımı, sağlık durumu, daha önce görüşme deneyimi olup • Tekrarlama (Paraphrasing), olmadığı gibi bilgilerdir. İlk görüşmenin temel • Duyguların yansıtılması, işlevlerinden biri de yapılandırmadır. Yapılandırmada, • Özetleme, görüşme sürecinin ne olduğu, doğası, süresi, koşulları, • Geçişler, sınırları, nasıl olduğu, nerede ve kim tarafından • Duygulara ulaşma. gerçekleştirileceği belirlenir. Gerekirse başvuran ve Değerlendirme aşamasında ayrıca gözlem, dinleme, teşvik görüşmeci arasında yazılı bir anlaşma yapılır. etme, somutluk ve soru sorma teknikleri vazgeçilmez Aşama II: Değerlendirme tekniklerdir.
Başlama aşamasını değerlendirme aşaması takip eder ve Aşama III: Sorun Çözme Girişimi bu aşama problemi belirleme, problemi keşfetme olarak da Bu aşamadaki temel amaçlar; değişim planını uygulama, bilinir. Değerlendirmenin amaçları; başvuran ve sorunuyla planın sonuçlarını değerlendirme, değişim sağlamaya ilgili bilgi toplama, sorunu ayrıntılı biçimde inceleme ve çalışma, değişimi sürekli kılma ve değişimi giderek
görüşmeciden bağımsızlaştırmaktır. Bu aşamada alınıp çözüme kavuşturulmalıdır, görüşmede sağlanan unutulmaması gereken bir nokta, her ne kadar hizmetler ve ulaşılan hedefler birlikte gözden görüşmeciler farklı kuramsal yönelimlerden geliyorlarsa geçirilmelidir ve çalışma sonunda elde edilen başarı ve da bu yönelimin soruna göre belirlenmesi gerektiğidir. gelişmelerin süreklilik kazanması için nelerin yapılması gerektiği konuşulmalıdır. Sosyal çalışma görüşmelerinin problem çözme aşamasında Başvuranın geçerli bir neden göstermeden çalışmadan sıkça kullanılan teknikler şunlardır: çekilmesi, kurum hizmetlerindeki çeşitli sınırlılıklar • Netleştirme: Bu teknikte başvuranın söyledikleri nedeniyle çalışmanın sonlandırılması, zaman sınırı hatasız ve daha anlaşılır bir dile çevrilerek nedeniyle çalışmanın sonlandırılması, başvuranda değişme yansıtılır. olasılığının görülmediği durumlarda çalışmanın • Yorumlama: Bu teknikte görüşmeci başvurana sonlandırılması ve görüşmecinin görevinden ayrılması verdiği karşılığa kendi yorumlarını da katar. nedeniyle çalışmanın sonlandırılması gibi durumlarda Ancak bu tekniğin kullanılabilmesi için; olumlu görüşme beklenmedik nedenlerle sonlanabilir ve duruma ilişkinin kurulmuş olması, elde yorum yapmaya “plansız sonlandırma” adı verilir.
yetecek verinin bulunması, başvuranı üzerinde Planlı sonlandırmada en sık özetleme tekniği kullanılır; düşünmeye sevk edici olması ve başvuranda sıkça başvurulan diğer bir teknik de teknik destek savunmacı bir tutuma tol açmayacak nitelikte vermedir. Çalışmanın sonlandırılması sosyal uzmandan ya olması gerekir. da kurumdan kaynaklanıyorsa, başvuran başka bir uzmana • Yüzleştirme: Ender olarak kullanılması gereken ya da kuruma yönlendirilmelidir. uygulanması zor bir tekniktir. Bir oturumda farklı başka bir oturumda farklı söylemlerde bulunan Görüşme Sonrası başvuranlar için bazen kullanılabilir. Başvuran için görüşme bitmiş olsa dahi bu aşamada • Kendini açma: Başvuranın duygularını ifade görüşmecinin yapması gereken önemli işler vardır. etmesine yardımcı olmak için görüşmecinin kendi Görüşme sonrasında yapılması gereken en önemli duygu yaşantılarını dile getirmesidir. şeylerden biri kayıt tutma ve genel değerlendirmedir. • Bilgi paylaşımı: Bilgi akışının yönünün görüşmeciden başvurana doğru akmasıdır. Görüşme sonrasında görüşmenin tümüne ait raporlar; • Destekleme: Bir teknik olarak destekleme, başvuranın yeteneklerinin, niteliklerinin, baş etme • Oluşturulacak resmi raporlar, çabalarının ve güçlü yönlerinin öne çıkarılması, • Başvuran dosyalarının düzenlenmesi, vurgulanması ve takdir edilmesidir. • Yapılanların kalıcılığını sağlamak, • Öneri verme: Öneri yalnızca gerekli durumlarda, • Görüşmecinin kendini geliştirmesi, talep başvurandan geldiyse ve problemin • Olası bilimsel araştırmalara veri oluşturmak, çözümüne gerçek bir katkı yapacaksa • Görüşmeci eğitiminde kullanmak, verilmelidir. • Görüşmecinin kendini ve süreci • Sessizlik: Özellikle yoğun duygusal sorunlar değerlendirebilmesi açısından gereklidir. üzerine konuşulduğunda bu teknikten yararlanılır. Genel değerlendirmenin ise dört temel amacı vardır: Bu Bu tekniği görüşme sürecinin başında ve sonunda amaçlar; çok az ve dikkatli kullanmak gerekir. • Uygulamanın gerçekte etkili olup olmadığına Bunlara ek olarak fiziksel ve çevresel düzenlemeler, karar vermek, mizahın kullanımı, soru sorma teknikleri de bu aşamada • Görüşmecinin öz değerlendirme yapmasını başvurulan tekniklerdir. sağlamak, Aşama IV: Görüşmeyi Sonlandırma • Sonraki uygulamalar için bir geribildirim mekanizması oluşturmak, Bitirme ve terminasyon olarak da adlandırılan • Bu şekilde yapılmış çok sayıdaki sonlandırmanın iki anlamı vardır: Bunlar; değerlendirmede saptanan eksiklikleri belirleyip • Görüşme içindeki bir oturumun sonlandırılması, bilimsel araştırmalara gerekçe oluşturmak olarak • Görüşme sürecinin sonlandırılması olarak sıralanmaktadır. sıralanmaktadır. Görüşme sonrasındaki önemli hususlardan biri de;
Çalışma; başvuranın gereksinim duyduğu kaynak ve görüşmecinin başvuranla görüşme bittikten sonra belli hizmetlerden yararlanması, duygu, düşünce ve aralıklarla görüşmesidir. Çünkü başvuran görüşme davranışlarında olumlu gelişmelerin gözlenmesi, kendine sürecinde edindiği değişim becerilerini görüşme sonrası güvenin artması ve sorunlarını kendi kendine çözebilecek yaşamına aktaramazsa yeterince etkili bir görüşmeden söz düzeye gelmesi ile sonlandırılır. Görüşmenin bu biçimde edilemez. Bu nedenle izleme süreci önemlidir. bitmesine “doğal” ya da “planlı sonlandırma” denir. Görüşmenin başarı ile sonlandırılması için; görüşmenin bitme zamanına başvuran ve görüşmeci ortak karar vermelidir, sonlandırma aşamasındaki ortak tepkiler ele