Startupların İş Modelleri Startup Kavramı ve İlgili Kavramlar Startupı geleneksel girişimlerden ayıran en önemli Startup kavramı; kullandığı teknoloji ve/veya iş modeli özelliklerinden biri iş modelidir. İş modeli; genel itibariyle eliyle girdiği pazarda kısa süreliğine de olsa tekel yapısı bir işin kimler tarafından, hangi kaynaklar kullanılarak, oluşturan, az kişilik ekip ve kaynak ile yüksek verimlilikle hangi yol ve yöntemlerle ve hangi gelir ve rekabet çalışan, riskli ancak yüksek büyüme potansiyeline sahip stratejileriyle gerçekleştirileceğini açıklayan stratejik bir yenilik temelli girişim olarak tanımlanmaktadır. plandır. Startupların son dönemde yoğun biçimde
Bir girişimin Startup olarak nitelendirilebilmesi için çeşitli kullandıkları iş modelleri şunlardır:
özelliklere sahip olması gerekir. • Paylaşım ekonomisi iş modeli • Girişimin yenilik temelli bir işe, iş modeline • Online pazaryeri iş modeli sahip olmasıdır. Bu durum, bir Startupı • Bulut bilişim temelli iş modeli geleneksel girişimlerden ayıran en temel Startupların kendilerine özgü uyguladıkları iş modelleri özelliklerden biridir. Geleneksel bir girişim, bir çalışma şekillerini değiştirdiği gibi bu girişimlerin insan işin alışılageldik yollar ve yöntemler izlenerek, kaynağına olan bakış açılarını ve ilişkilerini de ilgili sektördeki rakiplere benzer araçlar değiştirmektedir. Girişimlerin temelinde yüksek kullanılarak gerçekleştirilir. teknolojinin yer alması, iş ve süreçlerin çok daha verimli • Az kişiden oluşan ancak birden fazla yeteneğe hale gelmesine ve sadeleşmesine imkan tanımaktadır. sahip çalışanları içeren bir ekip ile çalışmasıdır. Dolayısıyla bu girişimlerin ihtiyaç duyduğu insan kaynağı Teknoloji ve yenilik temelli girişimlerin doğası sayısı geleneksel girişimlere göre çok daha az iken ekibin gereği ihtiyaç duyduğu insan kaynağı geleneksel motivasyonu ve iş yapış şekline özgü yeni dinamikler iş modellerine göre çok daha azdır. Ancak diğer ortaya çıkmaktadır. Birçok Startupın ofisi geleneksel taraftan Startup ekiplerinde ekip üyelerinin girişimlerden çok daha farklı tasarlanmış, iş ve eğlenceyi birden fazla yeteneğe sahip olması birleştiren ve çalışan odaklı bir yapıdadır. beklenmektedir. Startuplarda İnsan Kaynağı Yönetimi ile İlgili Startupların bütün faaliyetleri bir iş modeli üzerine kuruludur. Öyle ki bazı Startuplarda iş modeli, iş fikrinden Kavramlar
yani yapılan işten çok daha önemli bir konumdadır. Çünkü Bir işletmenin uzun vadeli amaçlarına ulaşabilmesi ve iş modeli sayesinde Startuplar, aynı işleri diğer hem hissedarlarının hem de diğer paydaşlarının rakiplerinden çok daha farklı şekilde yapmanın ve bu beklentilerini karşılayabilmesi için insan kaynakları sayede hem çok daha hızlı büyümenin hem de rekabet fonksiyonunun önemi kritiktir. İnsan kaynakları stratejileri üstünlüğü elde etmenin yolunu bulurlar. organizasyondaki insanların yönetilme yollarını ve bunları Startupları geleneksel iş modellerinden farklılaştıran personel politikaları ve uygulamalarına dönüştüren özelliklerinden biri de girişimin finansman modelidir. merkezî (temel) bir felsefeyi içerir.
Geleneksel girişimler için kaynak ihtiyacı ortakların Yetkinlik; kişinin işteki rolü ile sorumluluklarının önemli koydukları öz sermaye ya da bankalar gibi geleneksel bölümünü etkileyen, işteki performansı ile bağlantılı, finans kuruluşlarından alınan kredilerden oluşur. Ancak kabul edilen standartlarla ölçülebilen, eğitim ve gelişim Startuplarda geleneksel ortaklık yapısının dışında, yolu ile ilerletebilen bilgi, beceri ve özellik gruplarıdır. finansman kaynağı olarak değerlendirilen melek yatırım Yetkinlik kavramı, bireylerin sonradan da edinebileceği ve ve risk sermayesi yatırımları gibi alternatif ortaklık bir iş, konu veya alanla ilgili olarak kişinin performansına şekilleri de yatırım modeli içerisinde yer almaktadır. etki eden sahip olduğu bilgi ve tecrübelerinin toplamını
Startuplar, minimum kaynak kullanımıyla maksimum temsil etmektedir. Yetkinliği oluşturan beş karakteristik ürünü ve hizmeti sunarak yarattıkları ekonomik katma özellik ise şunlardır:
değer bakımından hem ulusal ekonomi için hem de 1. Dürtüler bölgesel olarak faaliyet gösterdiği yerel ekonomi için 2. Kişisel Özellikleri büyük bir öneme sahiptir. Startuplar etrafında oluşan 3. Benlik Algısı ekosistemin bileşenleri arasında şu kurum ve kuruluşlar 4. Bilgi sayılabilir: 5. Beceri
• Kurumsal şirketler Yetkinlik özellikleri içerisinde ilk üçü kişilerde örtük • Destek kuruluşları (KOSGEB, TÜBİTAK, olarak yer almakla birlikte aslında bu üçünün de katkısıyla • Sanayi Bakanlığı, vb.) bilgi ve beceriler, yetkinliğin görünen yüzünü temsil • Araştırma kurumları etmektedir. Startuplar, daha önce de sıralanan özellikleri • Hizmet sağlayıcılar gereği geleneksel şirketlerden farklı yetkinliklere ihtiyaç • Yatırım/finansman organizasyonları duyarlar. Bir Startupın ihtiyaç duyduğu yetkinlik setinde • Üniversiteler şunlar bulunmaktadır:
• Dijital Ürün Geliştirme Kuşaklar, benzer çağ koşulları, teknolojiler, eğitim ve • Girişkenlik sosyal imkanlar ile ekonomik, politik olaylar altında • Tasavvur Etme (Canlandırma) yetiştikleri için çeşitli ortak karakteristik özelliklere • İşin Şefliği sahiptir. Kuşak teorisi; belirli zaman aralığında doğan • Ticarileşme bireylerin benzer değer yargıları, davranışları ve yaşam • Ağ Kurma biçimlerinin, belirli bir çağda doğmuş olmalarından kaynaklandığı olgusuna işaret etmektedir. • Güçlendirme • Sabredebilme Yakın gelecekte istihdama katılacak olan kuşaklara ilişkin sınıflandırma şu şekilde yapılmıştır: Yetenek kavramı; Türk Dil Kurumu tarafından “Bir kimsenin bir şeyi anlama veya yapabilme niteliği, istidat, • X Kuşağı: 1965-1979 arası doğanlar bu kuşakta kabiliyet” olarak tanımlanmaktadır. Yetenek stratejisi, yer almaktadır. Bu kuşağın temsilcilerinin girişimin yapısına ve içeriğine uygun, yüksek yetkinlikteki karakteristik özellikleri arasında; yüksek özgüven kişilerin Startupa çekilmesi, geliştirilmesi ve elde sahibi, teknolojiye karşı istekli, otoriteye karşı tutulması için uygulanan sistematik yaklaşım olarak güvensiz, bireysel ancak amaç odaklı olmaları tanımlanabilir. Startuplar için doğru yetkinliklere sahip bulunmaktadır. insan kaynağına erişimin yanı sıra özellikle yüksek • Y Kuşağı: 1980-1999 arası doğanlar bu kuşakta teknoloji alanında yaşanan yoğun insan kaynağı yer almaktadır. rekabetinde öne geçebilmek adına doğru yetenek yönetimi • Z Kuşağı: 2000 yılı ve sonrasında doğanlar bu de önem kazanmaktadır. kuşakta yer almaktadır. Milenyum kuşağı olarak
Yetenek yönetimi, işletmenin rekabet stratejisini da adlandırılmaktadır.
destekleyecek işgücü planının yapılması, mevcut Startuplarda İnsan Kaynakları Yönetiminin yeteneklerinin analiz edilerek ihtiyaç duyulan ilave Aşamaları yeteneklerin belirlenmesi, bu ihtiyaçları karşılayacak olan nitelikli işgören adaylarının çekilebilmesi için uygun Startuplarda insan kaynakları yönetimi henüz fikir çalışma ortamının oluşturulması, doğru adayların istihdam geliştirme aşamasında başlayan bir süreçtir. Girişimin edilmesi, var olan yeteneklerinin geliştirilmesi ve elde uzun vadeli hedeflerine hizmet edecek bir insan kaynakları tutulmalarını sağlanmasına yönelik stratejik temelli İ KY yapısının oluşturulabilmesi adına kurucu ekibin faaliyetlerini kapsayan bir süreçtir. oluşturulması, kurum kültürünün kurgulanması ve organizasyon yapısının tasarlanması gerekmektedir. Hangi modelden yararlanırsa yararlansın, Startupların yetenek yönetimini stratejik olarak ele alması Kurucu Ekibin Oluşturulması
gerekmektedir. Bu çerçevede kurumsal şirketlerle Kurucu ekip, genellikle kurucu ortakların liderliğinde karşılaştırıldığında bazı dezavantajlara sahip olsa da oldukça kısıtlı bir üye sayısından oluşmaktadır. Kurucu Startupların da kendilerine özgü yetenek yönetim araçları ekip, genellikle kurucu ortakların liderliğinde oldukça bulunmaktadır. Bu araçlar içerisinde kurumsal kısıtlı bir üye sayısından oluşmaktadır. Doğru ekibi şirketlerdeki gibi yüksek maaşlı planlar pek yer almasa da oluşturabilmek için kurucuların izlemesi gereken adımlar hisse opsiyonları gibi özel seçenekler yer alır. şunlardır:
Startup olarak adlandırdığımız riskli ancak yüksek • Mevcut insan kaynağı yapısının envanterinin büyüme potansiyeline sahip, iş modeli ile geleneksel çıkarılması girişimlerden farklılaşan ve temelinde yenilikçi süreç, • Girişimin büyüme potansiyelini de dikkate alarak ürün ve/veya uygulamalar yer alan girişimlerin ilk gelecek ihtiyaçların planlanması çalışanları girişimcilerin ta kendisi yani kurucu • Mevcut durum ile ihtiyaçların karşılaştırılarak ortaklarıdır. Yenilik temelli girişimlerin doğası gereği kısa, orta ve uzun vadeli insan kaynağı birden fazla disiplini içeren işletme yetkinliklerine kurucu planlamasının yapılması ortakların hakim olması gerekir. Bunlardan bazıları şunlardır: Kurum Kültürünün Oluşturulması ve Yönetimi
Kültür, farkında olunmasa dahi örgüt içerisindeki • Yenilikçi mühendislik, yöntem ve teknoloji bireylerin davranışlarını ve bakış açılarını yönetimi becerisi, şekillendirmekte ve önemli ölçüde etkilemektedir. Örgüt • Yeni ve gelişen iş ve teslim modellerine ilişkin kültürü, örgüt üyelerine farklı bir kimlik veren, örgüte bilgi ve becerisi, bağlanmasına yardımcı olan ve örgüt üyeleri tarafından • Yeni ve gelişen pazara giriş modellerine ilişkin paylaşılan iç değişkenleri sunmaktadır. bilgi ve becerisi, • Yenilikçi satış yaklaşımlarına ilişkin bilgi ve Herhangi bir yapı içerisinde ekibin beklenen fonksiyonları becerisi, yerine getirememesi ve planlandığı gibi işlememesinin beş • Yeni bir pazarda, yeni müşterilerle etkileşim temel neden şunlardır:
kurabilme becerisi
• Güven eksikliği Hackathon ve Ideathon Proje Geliştirme Yarışmaları • Tartışmadan korkmak Hackathon, tanım itibariyle bilgisayar programcılarının ve • Adanmışlık yoksunluğu diğer ilgililerin verilen bir proje ya da vaka çerçevesinde • Hesap vermekten kaçınma bireysel veya takım halinde belirlenen kısa bir süre • Sonuçlara yönelik kayıtsızlık boyunca aralıksız olarak çalıştığı ve sonucunda yine belirlenen hedefe en iyi veya en hızlı şekilde ulaşmak Bir girişimin yukarıda sıralanan işlevsizliklerden ekibini amacıyla yazılım geliştirme, grafik ve/veya arayüz kurtarabilmesi için kurucu ortakların örnek olarak liderlik tasarlama ve proje yönetimi gibi faaliyetleri etmesi ve tüm ekip için arzulanan davranış kalıplarını gerçekleştirdiği bir yarışmadır. Nihai amaç, belirlenen oluşturacakları işletme kültürü ile belirlemesi süre sonunda çalışan bir yazılım ya da donanım ortaya gerekmektedir. Startupların kurum kültürü içerisinde çıkarmak veya belirli bir yazılım ya da donanımın hiyerarşi en az seviyededir. Startuplarda kültür oluşumunu açıklarını tespit etmektedir. zorlaştıran ya da mevcut kültürel kodların girişim içerisinde tabana yayılmasını önleyen unsurlardan biri Kuluçka Merkezleri yüksek hızlı büyümedir. Bir Startup, doğası gereği Kuluçka merkezi, henüz fikir aşamasında veya erken minimum kaynakla maksimum değeri yaratmak üzere aşamada olan girişimlerin yoğun rekabet ortamından kurulur. etkilenmeden kaynaklarını etkin bir şekilde
Organizasyon Yapısının Planlanması kullanabilmeleri ve güvenli bir çevre içerisinde iş modellerini geliştirebilmelerini sağlayan fiziksel Organizasyon yapısı; hedeflerin başarılabilmesi için, bir alanlardır. düzen içerisinde hangi işlerin yapılacağını, kimin yapacağını, bunların hangi bölümlerde toplanacağını, Startuplar, kuluçka merkezlerindeki girişimcilerle bölümlerin organizasyon hiyerarşisi içerisindeki geliştirdikleri ortak projeler veya bu girişimcilere yönelik konumunu ve iletişim kanallarını gösteren bir çerçevedir. danışmanlık süreçleri sonucunda zaman zaman kuluçka girişimcilerini doğrudan Startup bünyesine dahil etmek Organizasyon yapısının kurgulanmasında kurum zaman zamansa ihtiyaç duyulan yetenekleri dışarıdan kültürünü oluşturan değerlerle uyumlu bir görev, sağlamak gibi yöntemlerle karşılıklı fayda yaratmaktadır. sorumluluk, raporlama ve ölçüm mekanizmasının kurulması gerekir. Organizasyon yapısının tasarımında Üniversite Projeleri girişimcilerin 6 aşamayı dikkate almaları gerekmektedir: Girişimlerin üniversitelerle ortak geliştirdikleri projeler,
• Hangi konuların bilinmesi gerektiğinin tespiti özellikle yetenekli ancak tecrübesiz insan kaynağına kurumsal şirketlerden önce erişebilmesi adına stratejik bir • Hangi konularda karar alınması gerektiğinin tespiti öneme sahiptir.
• En önemli iletişim ve karar yollarının Özellikle teknoloji yoğun sektörlerde yeni mezun insan önceliklendirilmesi kaynağına görece yüksek maaşlar teklif eden kurumsal • Her grubun yöneticisine karar verilmelidir şirketler karşısında üniversitelerle geliştirilen projeler • Optimize edilmemiş iletişim yollarının tespiti yoluyla öğrenciye daha erken temas etmek Startuplara • Organizasyon yapısının planlanması bekledikleri avantajı sağlayabilmektedir.
Bir organizasyon yapısının tasarlanması, girişimin hedeflerine en etkin şekilde ulaşmasını sağlayacak organizasyon türünün seçilmesiyle başlar. İşletmelerde üç tür organizasyon yapısı görülmektedir:
• Bürokratik (Dikey) Organizasyon Yapısı • Yatay Organizasyon Yapısı • Serbest Organizasyon Yapısı
Startuplar için İnsan Kaynağına Erişim Modelleri
Startup girişimlerin geleneksel girişimlerden ve kurumsal şirketlerden farklılaştıkları noktalardan biri de ihtiyaç duydukları insan kaynağına ulaşmada izledikleri modeldir. Startupların izlediği alternatif insan kaynağına ulaşım kanalları; Hackathon ve Ideathon Proje Geliştirme Yarışmaları, Kuluçka Merkezleri, Üniversite Projeleri olarak sıralanabilir.