İktisat Tarihi — Ünite 3 Soru-Cevap

Yeniçerilerin esnaflığa girmesi, gayrimüslimlerin ayrı örgütlenmesi ve Avrupa mallarının rekabeti loncaları zayıflattı.

İç piyasada mal bolluğu, fiyat istikrarı ve sosyal denge sağlamak. İhracat kısıtlanır, ithalat teşvik edilirdi.

Devletin gelirlerini artırma odaklı politikasıdır. Düşük verimlilik koşullarında vergi toplama mekanizmalarını güçlendirmeyi hedeflerdi.

eniliklerden kaçınılması, sistemin sürdürülmesi öncelikliydi. Bu, sanayi devrimine uyumu geciktirdi.

Osmanlı'da topraklar beş başlık altında sınıflandırılmıştır:

1. Arazi-i memlûke (özel mülk topraklar),

2. Arazi-i mîriyye (devlete ait topraklar),

3. Arazi-i mevkûfe (vakıf toprakları),

4. Arazi-i metrûke (kamuya terk edilmiş topraklar),

5. Arazi-i mevat (tarıma elverişsiz boş araziler).

Tımar sistemi, devlete ait toprakların (mîri) sipahilere dağıtılarak köylülerce işletilmesine dayanırdı. Sipahiler, topraklardan topladıkları vergilerle asker besler (cebelü) ve seferlere katılırdı. Bu sistem askerî, mali ve üretim düzenini bir arada sağlardı.

İç göçler, ulaşımın gelişmesi, dış talebin artması ve liberal ticaret politikaları sayesinde tarım ürünleri ticarileşmiş, XIX. yüzyılda ihracat 10 kat artmıştır.

Devlet, ürün fiyatlarını piyasa koşullarını dikkate alarak belirlerdi. Üreticilerin tefecilerin eline düşmesini engellemek için düşük fiyat teklifleri yasaklanır, vergi indirimleriyle üretim teşvik edilirdi. Örneğin, kendi imkânlarıyla sulama yapan çiftçilerden alınan öşür vergisi %10 yerine %5'e düşürülürdü.

İç ticaret, esnaf loncaları ve çarşılarda yapılırdı. Toptancı tüccarlar malları han ve kapanlara getirir, esnaf yöneticileri dağıtırdı. Devlet, fiyat ve kalite denetimiyle piyasayı kontrol ederdi.

Kervansaraylar ve hanlarda konaklayan tüccarların can ve mal güvenliği devlet garantisindeydi. Kadılar ve muhtesipler, ticari anlaşmazlıkları çözer, haksız kazançları cezalandırırdı. Kapitülasyonlarla yabancı tüccarlara da gümrük kolaylıkları sağlanırdı.

Olumlu: Akdeniz ticaretini canlandırdı, sermaye girişi sağladı. Olumsuz: XIX. yüzyılda sanayinin rekabet gücünü zayıflattı ve dışa bağımlılığı artırdı.

İhracat vergisi %12'ye, ithalat vergisi %5'e çekildi. Bu, yerli sanayiyi korumak yerine ithalatı teşvik eden bir politikaydı.

Küçük atölyeler ve el tezgâhlarına dayalıydı. Dokumacılık, dericilik, boyacılık öne çıkardı. Loncalar, üretim ve fiyat denetimi yapardı.

Teknoloji ve sermaye yetersizliği, kapitülasyonların baskısı ve dış rekabet nedeniyle Batı ile yarışılamadı.

1. Merkez maliyesi (hazine), 2. Dirlik (tımar) sistemi, 3. Vakıflar.

Vergi toplama hakkı açık artırmayla mültezimlere verilirdi. Sakıncaları: Aşırı vergi yükü, halkın sömürülmesi ve merkezi kontrolün zayıflaması.

Eğitim, sağlık, bayındırlık gibi kamu hizmetlerini finanse eder, devletin mali yükünü hafifletirdi.

Değerli maden kıtlığı, kalpazanlık, altın-gümüşün Hindistan'a kaçışı ve tağşiş (ayar düşürme).

İlk kâğıt para denemesi olan kaime, karşılıksız basılınca enflasyona yol açtı ve halkın güvenini kaybetti.

1844'te altın lira ve gümüş kuruş sistemi benimsendi, tağşiş sonlandırıldı, modern darphaneler kuruldu.