Ekonomik küreselleşmenin beş süreci vardır: Küreselleşme Kavramı ve Boyutları • Ticaretin küreselleşmesi, Uzun bir geçmişe dayanan, halen yaşayan, değişen ve çok • Finansın küreselleşmesi, boyutlu bir olgu olduğu için küreselleşme kavramının • Üretimin küreselleşmesi, tanımlanması da oldukça güçtür. Bu nedenle küreselleşmenin farklı açılardan çok sayıda tanımı • İşgücünün küreselleşmesi yapılmıştır (S:161, Tablo 7.1). Küreselleşmeye ait bu • Teknolojinin küreselleşmesi.
tanımlar aşağıdaki gibi sıralanabilir: Tek Fiyat Kanunu: Uluslararası ticaretin tamamen serbest
• Genel Olarak Küreselleşme: Küreselleşme, olduğu ortamlarda aynı malların fiyatının birbirine ulusal (yerel) unsurların tüm dünyaya yayılması, eşitleneceğini ifade eden iktisadi kanundur. Örneğin iki uluslararası unsurların ise ulusal (yerel) hale ülkede yetişen buğdayın kilogram fiyatı bu kanuna göre gelmesidir. zaman içinde birbirine eşitlenecektir. Bu kanunun işlemesi ve tek fiyatın ortaya çıkması için ülkeler arasında vergi • Ekonomik Küreselleşme: Ticaretin, üretimin, farklılıkları kalkmalı, taşıma maliyetleri sıfıra eşit olmalı yatırımın, finansal faaliyetlerin, teknolojinin, ve mallar birbirinin aynı (homojen) olmalıdır. ekonomik sistem ve ideolojilerin uluslararasılaşması ve bağımlılaşması sürecidir. Küreselleşme Dalgaları • Siyasal Küreselleşme: Ulusal toplum düzeyinde Küreselleşmenin 19. Yüzyıl ve 20. Yüzyılda olmak üzere geçerli olan siyasal yönetim modellerinin küresel iki büyük dalga halinde dünyayı etkilediğidir: düzeyde geçerlilik kazanması ve yaygınlaşmasıdır. • İlki, 1870-1914 yılları arasında yani Sanayi Devriminin ardından yaşanmış olan dönemdir. • Toplumsal Küreselleşme: Toplumların birbirine yaklaşarak homojenleşmesi ve dünya genelinde • II. Dünya Savaşı’nın ardından yavaşça ortaya mevcut olan tüm toplumların içinde bulunulan çıkmaya başlayan ama 1980 sonrasında güç zaman diliminde egemen olan toplum tipine kazanan ikinci dalga ise diğerinin aksine daha benzer özellikler kazanmaya başlamasıdır. karmaşık bir yapı arz etmektedir.
• Kültürel Küreselleşme: Ulusal kültürlerin farklı İlk dalgada dünya ekonomisi reel mal ve altın standardına ulusal kültürlerden etkilenmesi veya onları dayalı bir işleyişe sahipken, ikinci dalgada ulusal paraların etkilemesi, belirli ulusal kültürlerin değişim değerleri reel hiçbir mal tarafından yaygınlaşması sürecidir. desteklenmeyen bir ölçüde bağlanmaktadır. • Teknolojik Küreselleşme: Genellikle bilim ve teknolojide ileride olan ülkelerde ortaya çıkan İktisadi Büyüme Teorilerinde Küreselleşme ve yeniliklerin, üretim sistemlerinde ve iş Dışa Açıklık
süreçlerindeki değişikliklerin uluslararası hale Çeşitli iktisat okullarının; iktisadi büyüme, dış ticaret, dışa gelmesi ve dünyaya yayılmasıdır. açıklık ve dolayısıyla küreselleşmeye ilişkin düşünceleri aşağıdaki gibi özetlenebilir: Bir ülke ekonomik açıdan küreselleştiği, dünya ekonomisiyle bütünleştiği zaman aynı anda siyasal, • Klasik Büyüme Teorisi: Dış ticaret uzmanlaşmayı toplumsal ve kültürel küreselleşme süreçlerini de sağladığı için iktisadi büyümenin motorudur. yaşamaktadır. Dolayısıyla küreselleşme bütüncül bir • Neo-Klasik Büyüme Teorisi: Dış ticaret üretim süreçtir ve farklı boyutları ile birlikte gelişmektedir. faktörlerinin etkin bir şekilde kullanımını sağlar. Küreselleşme çok boyutlu bir kavramdır. • Keynesyen Büyüme Modelleri: Keynesyen model, 1929 Büyük Bunalımı koşullarıyla Küreselleşme sadece ekonomik bir olgu değil, aynı ilgilendiği için ekonominin talep yönünü ön zamanda toplumsal yaşamın birçok ayrıntısını kapsayan plana çıkarmış, arz yönüne odaklanmamıştır. bir oluşumdur. • Post-Keynesyen Büyüme Modelleri: Post- Ekonomik Küreselleşme Keynesyenler iktisadi büyümede toplam talebin Ekonomik küreselleşme uzun bir dönemden beri devam önemine dikkat çekerler. Uluslararası ticaretin etmekte olan, son dönemde hızlanarak artan, boyutları iktisadi büyüme üzerindeki etkisi değerlendirilirken sürekli olarak genişleyen temel bir olgudur. talep artışındaki farklılıkların büyüme oranlarının da farklılaşmasına yol açtığı belirtilir. Dünya ülkelerinin kendileri dışında kalan ülkeler ile • İçsel Büyüme Modelleri: Küreselleşme, dışa ilişkileri ve tabii olarak bu ülkede yaşayan bireylerin, açıklık ve uluslararası ticaret büyüme oranı ailelerin, üretim yapan firmaların ve devletlerin dış dünya üzerinde sürekli bir etkiye sahiptir. ile karşılıklı ilişkileri her geçen gün yoğunluk kazanmaktadır. Başlıca üretim faktörleri olan sermaye, İktisadi Büyümenin Dış Ticarete Etkisi
işgücü, toprak ve girişimciler sınırları aşarak küresel İktisadi büyüme sürecinin gerçekleşebilmesi için üretim ilişkiler ağında üretime katkıda bulunmalıdır. faktörlerinin arzı (faktör stoku) artmalı ve/veya teknoloji ilerlemelidir.
Faktör Arzında Artış ve Dış Ticaret Dış Ticaretin İktisadi Büyümeye Etkisi
Analizde üretim faktörlerinin kendi içinde homojen Serbest Ticaretin Yararları ve Karşılaştırmalı olduğu varsayarak yani her üretim faktörünün tek tür Üstünlükler olduğunu düşünerek hareket edeceğiz. Serbest dış ticaret ve ihracatın iktisadi büyümeyi uyaran Analizde sadece emek ve sermaye kullanıldığı, tam yapısı birçok iktisatçının dikkatini çekmiş ve çeşitli istihdamın geçerli olduğu, emek ve sermayenin aynı teorilere konu olmuştur. Bunlar arasında en başta “Mutlak oranda büyüdüğü iki mal üretildiği de varsayımlar Üstünlük Teorisi” gelmektedir. Adam Smith’e göre bu arasındadır. teorinin temel önerisi; bir ülkenin karşı ülkeye göre hangi malları daha düşük maliyetle üretiyorsa o mallar üzerinde Sermaye ve emeğin aynı oranda yani “yansız” büyümesi, uzmanlaşması ve bunları ihraç ederek daha pahalıya üretim imkânları eğrisinin kendisine paralel olarak üretebildiğini dışarıdan ithal etmesinin iki ülkenin de orijinden uzaklaşması anlamına gelecektir. yararına olacağıdır. Üretimin artması milli gelirin artması anlamına geleceği David Ricardo ise her iki malın üretiminde de mutlak için tüketimi de arttıracaktır, dolayısıyla üretim ve tüketim olarak dezavantajlı olan bir ülke, göreli olarak daha az arasındaki farktan oluşan dış ticaret hacmi de bundan dezavantajlı olduğu malı üreterek dış ülkelere satarsa bu olumlu olarak etkilenecektir. malın üretim ve ihracatında karşılaştırmalı üstünlüğe sahip Teknolojide İlerleme ve Dış Ticaret olacağını ifade etmiştir. Bu ülke, “daha fazla mutlak Yirminci yüzyılın son yirmi yılına girildiğinde teknolojik dezavantajlı olduğu” malın üretimini durdurarak bu malı ilerlemenin ülkenin içsel koşullarına bağlı olabileceği ithal edecektir. Bu kural, “Karşılaştırmalı Üstünlükler düşüncesine katılanların sayısı hayli artmıştır. Oysa o Teorisi” olarak isimlendirilir.
döneme kadar ve özellikle neo-klasik teoride teknoloji Klasik Karşılaştırmalı Üstünlükler Teorisi, uluslararası dışsal bir faktör olarak kabul edilmekteydi. emek verimliliğinde farklılık doğuran etkenler üzerinde
İktisatçılar gelişmiş ülkelerde emeğin kıt ve pahalı bir durmamış ve yurtiçi fiyat farklılıklarının nedenlerine faktör olması nedeniyle bu ülkelerin araştırma ve inememiştir. Bu eksikliği gideren teori ise;
geliştirme faaliyetlerini emeğin yerine sermayeyi ikame • Heckscher-Ohlin Teorisi (HO), etme amacıyla yaptıklarını ve yeniliklerin/icatların bu • Heckscher-Ohlin-Samuelson Teorisi, şekilde ortaya konulduğunu düşünmektedirler. Bu yöndeki • Faktör Donatımı Teorisi veya düşünceler “uyarılmış teknolojik gelişme tezi” olarak • Faktör Oranları Teorisi bilinmektedir. olmak üzere çeşitli farklı isimlerle anılmaktadır. Bazı teknolojik yenilikler emek tasarrufu, bazı teknolojik yenilikler ise sermaye tasarrufu sağlar, bazıları ise nötr “Heckscher-Ohlin Teorisi’ne” göre bir ülke hangi üretim yani yansızdır. faktörüne zengin olarak sahipse, üretimi o faktörü yoğun biçimde gerektiren mallarda karşılaştırmalı üstünlük elde Büyüme Ekonomik Refahı Azaltabilir mi? eder, yani onları daha ucuza üretir ve o alanlarda İktisadi Büyüme normal şartlar altında halkın daha fazla uzmanlaşır. tüketebilmesine imkân sağlayarak ülkenin refah düzeyini arttıracaktır. Ancak eğer büyüyen ülke dünya Serbest Dış Ticaretin Sağlayabileceği Diğer Olumlu ekonomisinde önemli ağırlığı olan büyük bir ülke ise Etkiler
uluslararası fiyatlar etkileneceği için farklı boyutta etkiler Klasik teorilerden sonra yeni ticaret teorileri de ortaya çıkabilir. geliştirilmiştir. Bu teoriler çerçevesinde serbest ticaretin sağlayacağı diğer faydalar aşağıdaki başlıklar altında Jagdish Bhagwati büyümenin ülke refahını azaltabileceği toplanabilir: duruma “Yoksullaştırıcı Büyüme” adını verir. Yoksullaştırıcı büyüme durumunda ticaret hadlerindeki a. Ölçek ekonomilerinden yararlanma bozulma nedeniyle oluşan refah kaybı iktisadi büyüme b. Ekonomik dinamizmin artması nedeniyle oluşan refah artışından daha fazladır ve ülke c. Rekabet yapısının gelişmesi büyümesine rağmen “yoksullaşmaktadır”. d. Teknoloji ve bilgi transferinin kolaylaşması e. Kaynak dağılımının küresel boyutta Eğer ülkenin büyümesi yansız değil de ticarete karşı yönlü optimizasyonunun sağlanması büyüme ise bu kez ticaret hadleri ülke lehine değişecek ve f. Çarpan etkisi ile millî gelirin artması refah düzeyi yükselecektir. Bu arada diğer ülkelerin g. Döviz darboğazına girmeyi engellemesi büyümediği varsayımı ile hareket edilmektedir eğer diğer ülkeler de büyüyorsa sonuçlar değişecektir. Serbest Dış Ticaretin Olumsuz Etkileri
İhracat fiyat endeksinin ithalat fiyat endeksine oranına Serbest dış ticaretin ve dolayısıyla küreselleşmenin ticaret haddi denir. büyüme üzerinde olumsuz etkilerinin başında “Yoksullaştırıcı Büyüme” adı verilen olgu gelmektedir.
Burada dış ticaret hadlerinden doğan kaybın büyümenin Yakınsama Solow modelinde; sağladığı reel gelir artışından fazla olması söz konusudur. • Aynı yapısal özelliklere, Gelişmekte olan ülkelerin dış ticareti serbestleştirerek • Aynı teknoloji düzeyine, ihracatı artırmak suretiyle büyümeye çalışmalarının bu • Aynı nüfus artış haddine, ülkeleri reel gelir kaybına uğrayabileceğini ileri • Aynı yıpranma oranına sürenlerden biri de R. Nurkse’dir. sahip ülkelerden kişi başına düşen geliri düşük Karşılaştırmalı üstünlüğe göre uzmanlaşmaya karşı çıkan olanların, kişi başına düşen geliri yüksek olanları, bir diğer düşünür G. Myrdal’dır. Myrdal, ülkeler onlardan daha hızlı büyüyerek yakalayabileceğini ileri arasındaki teknoloji düzeyi farklılığının büyümeyi süren bir öngörüdür. engelleyici bir faktör olduğuna dikkat çekmektedir.
Serrbest dış ticaretin gelişmekte olan ülkelerin aleyhine olduğunu ileri süren bir diğer iktisatçı R. Prebisch’tir. Prebisch teknolojik değişmenin etkilerine odaklanmaktadır. Ona göre gelişmiş ülkelerde endüstri yapısında yoğunluk fazladır ve tekelleşmeler görülmektedir.
İktisadi Kalkınma Stratejilerinde Küreselleşme ve Dışa Açıklık
Dünyada 1960’lı, 1970’li ve 1980’li yıllarda, kalkınma yolunda çaba gösteren ülkelerin uyguladıkları stratejilerde “ithal ikamesine dayalı kalkınma stratejisinin” ağırlıklı olduğu görülmüştür.
İthalat ikamesine dayalı kalkınma sıklıkla içe dönük kalkınma ile aynı anlamda kullanılmaktaysa da aslında farklı olgulardır. İçe dönük kalkınma ithal ikamesine dayalı kalkınmadan daha geniş kapsamlı olan bir kavramdır.
İthal ikamesine dayalı kalkınma kavramı içe dönük kalkınma kavramı içinde yer alır. Bunun yanında yurt içi talep artışından kaynaklanan kalkınma da içe dönük kalkınma kapsamında ele alınmaktadır.
İthalat ikamesi önceleri ithalatla karşılanan yurtiçi piyasa talebinin, devletin yoğun yaygın müdahalesi altında, koruyucu ve teşvik edici önlemler uygulanarak yerli üretimle doyurulmasını öngören bir kalkınma stratejisidir.
Yaklaşık son otuz yıldır, gelişmekte olan ülkelerin kalkınabilmek amacıyla dışa açık (dışa dönük) politikalara daha çok ağırlık vermeye başladıkları görülmüştür. Bu yönelmede çok sayıda faktör etkili olmuştur.
Küreselleşme ve İktisadi Büyüme Üzerine Bazı Gözlemler
Genelde iktisadi büyüme ile dışa açıklığın, özellikle de iktisadi büyüme ile dış ticaretin birbiriyle ilişkili olduğu görülmektedir. Bu ilişkide nedensellik konusu kesin çizgilerle belirlenememiştir.
Dışa açıklığın mı iktisadi büyümeye, yoksa iktisadi büyümenin mi (yani ekonomideki gelir artışı, talep artışı ve canlılığın) dışa açıklığa, yani dış ticarete neden olduğu açık değildir.
Burada birbirine geçmiş bağlantılar söz konusudur ve tartışmalar halen devam etmektedir.