Kamu Ekonomisi I — Ünite 7 Soru-Cevap

Piyasa, gereksinim duydukları mal ve hizmetleri satın almak isteyenler ile belirli bir bedel karşılığın­da arz etmek isteyen aktörlerin karşı karşıya geldik­leri, alım satım işlemini gerçekleştirdikleri yerdir.

Tam Rekabet Piyasasının Özellikleri: Atomisite, Mobilite, Homojenlik, Şeffaflıktır.  Atomisite özelliğine göre herhangi bir ekono­mik aktörün piyasada oluşan denge fiyatı üzerinde etkisi bulunmamaktadır. Ürünün fiyatı piyasadaki arz ve talep tarafından belirlenmekte, ekonomik aktörler piyasa fiyatını veri olarak kabul etmekte­dir.

Eksik rekabet piyasalarında tam rekabet piyasasıyla karşılaştırılamayacak ölçüde de olsa rekabet söz konusudur. Örne­ğin piyasada faaliyet gösteren rakip firmaların ürün farklılaştırma ve pazarlama stratejileri homojenlik özelliğinin aksamasına neden olmakta ve tekelci rekabet piyasasını ortaya çıkarmaktadır. Tekelci rekabet piyasasında faaliyet gösteren her bir firma kendine bağlı müşteri kitlesi oluşturabilme ve tekel gücü inşa etme doğrultusunda diğer firmalar ile rekabet halindedir.

Oligopol piyasasının özellikleri şunlardır;

Birbirini etkileyecek kadar az sayıda satıcı/ çok sayıda alıcı vardır

Firmaların fiyat üzerinde kontrolü vardır

Firmaların birbirleri ile sınırlı rekabeti vardır

Piyasaya giriş kısıtlıdır

Tekel yakın ikamesi olmayan bir mal ya da hizmetin tek bir firma tarafından üretilip satıldı­ğı piyasa türüdür. Piyasada üretilen malın yakın ikamesi yani tekel gücüne sahip firma ile farklı piyasalarda da olsa rekabet edebilecek alternatif bir ürün yoktur. Diğer yandan üretici firmanın bulunduğu piyasada başka bir ekonomik aktörün faaliyet göstermesi de söz konusu değildir. Niha­yetinde piyasaya giriş endüstriyel, sektörel ya da hukuki birtakım özelliklerden dolayı kısıtlanmış­tır. Bu çerçevede tekelin doğası gereği piyasada rekabet bulunmamaktadır.

Tekelin özellikleri aşağıdaki gibi sınıflandırılabilir:

• Piyasada çok sayıda alıcı ya da tüketici, tek bir satıcı ya da üretici bulunur.
• Tekelci firmanın karşılaştığı talep eğrisi ile piyasa talep eğrisi özdeştir.
• Tekelci firma tarafından üretilen ya da su­nulan mal ve hizmetin yakın ikamesi ya da alternatifi yoktur.
• Piyasada hiçbir şekilde rekabet söz konusu değildir.
• Tekelci firmanın olduğu piyasaya giriş (mobi­lite) yasal düzenlemelerle, firmanın aldığı ted­birlerle ya da doğa koşullarıyla engellenmiştir.
• Tekelci firma ile piyasadaki tüketiciler ara­sında asimetrik bilgi vardır. Yani tekelci fir­manın piyasa ve üretilen ürün hakkındaki bilgi düzeyi tüketicilerden daha fazladır.
• Piyasada ürün miktarı ve fiyatını belirleyen tekelci firmadır.

Tekel gücünün kaynağı olarak değerlendirilen faktörler; yasal engeller, ham­maddelerin kontrolü, ölçek ekonomileri ve patent uygulamalarıdır.

Ölçek ekonomilerinde, firmanın üretim ölçeği büyüdükçe ortalama toplam maliyet düşer. Yani bir mal ya da hizmetin daha geniş ölçekte sunulması halinde maliyet avantajı doğmaktadır.

Ortalama Gelir (AR): Üretilen birim ba­şına elde edilen gelirdir. Toplam hasılatın üretim miktarına bölünmesiyle elde edilir.

AR=1000/10 =100

Sabit maliyet: Üretim miktarından ba­ğımsız, üretim hacmi değişmesine rağmen sabit kalan maliyet kalemleridir.

Doğal tekeller genelde enerji, su, doğalgaz, ulaştırma ve iletişim gibi alanlarda ortaya çıkmaktadır.

Temel altyapı hizmetlerinin sunulduğu enerji, su, doğalgaz, ulaştırma ve iletişim gibi sektörlerde yatırım masrafları ile sabit maliyetler son derece yüksektir.

Buna karşılık faaliyetlerin devamlılığında karşılaşılan değişken maliyetler ise ihmal edilebilecek kadar düşük olabilmektedir. Daha büyük üretim ölçeğinde ortalama maliyetlerin düşüşü de süreceği için bahse konu sektörlerin tek bir firmaya tahsis edilmesi; üretim ve tüketimde etkinlik, kaynak ayrımı ve gelir dağılımı açısından son derece önemlidir. Bu durumda doğal tekeller ekonomik etkinliğin bir gereği olarak ortaya çıkmaktadır.

Teorik açıdan bir sektörde faaliyet gösteren fir­manın maliyet fonksiyonu, sektördeki diğer firma­ların maliyetleri toplamından daha düşük ise söz konusu firma doğal tekel olarak değerlendirilir.

Doğal tekelle­rin özellikleri aşağıdaki şekilde özetlenebilir:

* Doğal tekeller genelde enerji, su, doğalgaz, ulaştırma ve iletişim gibi alanlarda ortaya çıkmaktadır.

* Bir doğal tekel tek bir ürüne olan ihtiya­cın giderilmesi amacıyla ortaya çıkabileceği gibi birden fazla ürün sunumuyla da olu­şabilir.

* Doğal tekellerce sunulan ürünler nihai tü­keticiye genellikle tek bir yol, kanal, kab­lo ya da hat aracılığıyla ulaştırılır. Birden fazla aracı ya da firmanın bu endüstrilerde faaliyet göstermesi kaynak etkinsizliğine ve maliyet dezavantajlarına neden olmaktadır.

* Doğal tekel endüstrisinde rekabet bulun­mamakta, piyasa fiyatı tekelci firmanın ka­rarları doğrultusunda belirlenmektedir.

* İlgili sektörlerde başlangıç ya da ilk yatırım maliyeti çok yüksektir.

* Üretimde ölçek ekonomileri söz konusudur.

* Sektörde sunulan ürünler (genelde hizmet­ler) depolanamaz karakteristiğe sahiptir.

* Doğal tekellerin sunduğu ürün ya da hiz­met genel olarak kamusallık özelliğini taşır. Çünkü sunulan ürünler sadece birey için değil toplum ve ülke ekonomisi açısından da stratejik öneme sahiptir. Bu nedenle do­ğal tekellerde amaç kâr elde etmekten çok, oluşan piyasa talebini karşılamaktır.

Ortalama Maliyet Fiyatlaması: Doğal tekel iş­letmesi, ürün satış fiyatını ortalama maliyet düzeyin­de belirleyerek de faaliyetine devam edebilir.

Doğal tekel sadece ortalama maliyetleri­ni karşılayacak şekilde de fiyatlandırma stratejisi uygulayabilir. Böyle bir durumda ortalama maliyet ile piyasa talep eğrisinin kesiştiği düzeyde denge miktar ve fiyat bi­leşenini belirler. Birim başına maliyet kadar fiyat belirlenmesi durumunda firma ne kâr ne zarar edecektir.

Marjinal Maliyet Fiyatlaması durumunda te­kel işletmesi optimalite koşulu gereği (fiyat = mar­jinal maliyet) denge fiyat-miktar bileşimini piyasa talebinin marjinal maliyete eşit olduğu noktada be­lirler.

Doğal tekel kamu yararını gözeterek hare­ket ederek piyasa talebinin marjinal maliye­te eşit olduğu düzeyde denge miktar ve fiyat bileşimini belirler. Bu fiyat tüketicilerin ve toplumun refahını artıracak kadar düşük bir düzeydedir. Böyle bir fiyatlandırma stra­tejisinde tekelci firma birim başına üretim maliyetinden sadece sabit maliyetlerini kar­şılayabilmekte, değişken maliyetleri kadar zarar etmektedir. Doğal tekelin faaliyetleri­nin devamı için ortalama maliyet ile marji­nal maliyet arasındaki fark kadar sübvanse edilmesi gerekir.

Doğal tekel piyasalarında uygulanacak başlıca regülasyonlar şunlardır:

• Fiyat düzenlemesi,
• Üretim miktarı düzenlemesi,
• Firma sayısı (piyasaya giriş/çıkış) düzenlemesi ve
• Diğer önlemler

Doğal tekellerin kâr maksimizasyonu doğrultusunda hareket eden özel bir girişime dönüşmesi halinde kar­şılaşılacak toplumsal maliyetlerin önlenebilmesi için ürün fiyatlarının belirlenme sürecine müdahale edilebil­mektedir. Fiyat regülasyonunda temel olarak i) maliyet artı kâr yöntemi, ii) fiyat ve gelir tavanı yöntemi, iii) göreli rekabet yöntemi ve iv) kâr/zarar paylaşımı yöntemi kullanılabilmektedir.

Kâr/zarar paylaşımı yönteminde, doğal tekel ile piyasadaki tüketicilerin oluşacak riskleri birlikte yüklenmeleri sağlanır.

Fiyat ve gelir tavanı yönteminde doğal tekelin piyasada uygulayacağı fiyat ya da satış sonrasında elde edeceği gelir devlet tarafından belirlenmekte­dir. Dolayısıyla işletmenin uygulayacağı fiyatlara sınır getirilmektedir. Örneğin fiyat tavanı yönte­minde fiyat endeksleri esas alınarak ürün fiyatının her yıl enflasyon oranından daha düşük bir düzey­de artırılması sağlanabilir.

Deregülasyon, ekonomi dünyasında 1980’le­rin, 1990’ların ve 2000’lerin en önemli kavramla­rından biriydi. Deregülasyon, kısaca ekonomide devletin getirdiği kısıtlamaların kaldırılması ve piyasaların serbestleş­mesi anlamına gelmektedir.