Kamu Ekonomisi I — Ünite 4 Soru-Cevap

Samuelson’a göre bir kamusal mal ‘rakip olmama’ (non-rivalry) özelliğini taşıyan, yani bireylerin bir malın tüketiminde birbirleriyle rekabet etmedikleri mallar olarak tanımlamaktadır.

Musgrave’e göre, kamusal malın tanımında Samuelson’un koşuluna ilave olarak ‘dışlanamama’ (non-excludability), yani bir bireyin bir malın kullanımından - teknik veya politik nedenlerle - dışlanamaması koşulu da sağlanmalıdır.

Neoklasik ekonomi teorisine göre kamusal mallar tüketimde bireyler arasında rekabetin olmadığı, tüketimden kimsenin dışlanamadığı mallardır.

Hayır. Çünkü bazı kamusal mallar özel kesim tarafından sunulabildiği gibi kamu tarafından sunulan özel mallar da bulunmaktadır.

Samuelson ve Musgrave’in rakip olmama ve dışlanamama özelliklerini taşıyıp taşımadığına bağlı olarak kamusal mallar; (tam) kamusal mallar, kulüp malları ve ortak mallar (varlıklar) olarak üç kategoride incelenmektedir. Ayrıca bu sınıflandırmada erdemli mallar da bir kamusal mal kategorisi olarak yer alabilmektedir.

Ulusal savunma (güvenlik) ve sokak aydınlatması

Tam kamusal malların yol açtığı sorunlar üç maddede açıklanabilir. Bunlar:

• Kamusal mallar bireylerin bedavacı davranışlarını tetikleyerek etkinsizliğe yol açar. Bu nedenle kamu gelirlerinde azalış yaşanması kaçınılmaz olacaktır.
• Kamusal mallar kamusal tekeller aracılığıyla etkinsiz bir şekilde sunuluyor olabilirler. Bu durumda yüksek maliyetler ve bazen yüksek fiyatlar ortaya çıkar.
• Kamusal mallar milli gelirin düşük olmasından veya gelir eşitsizliğinin yüksekliğinden dolayı sınırlı miktarda kamusal finansman kullanılarak sunulmak zorunda olabilir. Bunun sonucunda kamusal malların kalitesinde düşüş yaşanacaktır.

Bedavacılık, kamusal malların bedelini ödemeyen bireylerin bu malların tüketiminden dışlanamaması sonucunda oluşan bir sorundur. (Tam) kamusal mallar topluma bir defa sunulduktan sonra bedel ödemeyen bireyler de bu mallardan yararlanabildiğinden, bu mallara olan talebin doğru olarak açıklanması ve talebin ortaya çıkaracağı ödemeye razı olunan fiyat anlamını yitirecektir.

Kulüp malları belirli bir kapasite noktasına kadar tüketimde rekabetin olmadığı, ancak tüketimden dışlamanın olanaklı olduğu kamusal mal kategorisidir. Kulüp mallarının en bilinen örnekleri tenis kulüpleri, golf kulüpleri, spor salonları, yüzme havuzları, kablolu TV yayınları ve benzerleridir. Ancak daha geniş bir perspektiften ele alındığında bir kulüp organizasyonu içinde sunulmasalar da; araştırma ve geliştirme faaliyetleri, ticari niteliği olmayan bilgi, kurallar ve standartlar, mülkiyet hakları rejimleri ve hatta insan haklarına
saygı gibi bazı davranışlar bile kulüp malları olarak kabul edilebilir.

Ortak mülkiyet kaynakları, ortak havuz kaynakları vb. adlarla da anılan ortak mallar tüketimde rekabetin var olduğu ancak tüketimden dışlanamayan mallardır. Ortak malların en bilinen örnekleri meralar, göller, ormanlar, balık rezervleri, yaban hayvanları gibi doğal kaynaklardır. Atmosfer ve ozon tabakası da küresel düzeyde ortak varlıkların örnekleri olarak kabul edilmektedir

İlk kez Richard Musgrave tarafından kullanılan bu kavram bireysel ve toplumsal açıdan faydalı olmalarına rağmen bilgi (eğitim) eksikliği veya gelir yetersizliği (yoksulluk) nedeniyle yeterli miktarda tüketilmeyen malları ifade etmektedir. Bu nedenle devlet genel olarak toplumu veya özel olarak hane halklarını ve belirli yaş gruplarını bu malları tüketmeye teşvik eder ve bazı durumlarda da zorlar. Erdemli malların en bilinen örnekleri aşı kampanyaları, süt dağıtımı ve temel eğitimdir.

Kolektif ödemeler, devletin ya da devletin yetki verdiği kamu tüzel kişilerinin kamu giderlerini karşılamak amacıyla ve yasalar yoluyla gerçek ve tüzel kişilerden mali gücüne göre cebir
yoluyla alınan karşılıksız parasal değerdir. Kolektif karar alma ise, politik süreçte alınan karar ve uygulamaları ekonomi alanının kullandığı araç, yöntem ve varsayımlara bağlı olarak açıklayan bir alandır.

Sekera kamusal malları; piyasa dışı, kamusal üretim aracılığıyla sunulan mallar ve hizmetler olarak tanımlamakta ve bu malları üç kategoride incelemektedir. Bunlar: etkin piyasası olmayan kamusal mallar, olumlu dışsallıklar niteliğindeki kamusal mallar ve doğal monopol (tekel) niteliğindeki kamusal mallardır.

Faydalarının yayıldığı alana göre kamusal mallar; yerel, ulusal (ülkesel) ve küresel kamusal mallar olarak sınıflandırılmaktadır.

Kamusal mallar ile özel malların üretim süreçleri arasındaki farkları 3 başlıkta toplamak mümkündür:

• Özel mallar piyasa süreci içerisinde üretilirken, kamusal mallar kamusal karar alma süreci içerisinde üretilir.
• Piyasa sürecinde tüketiciler taleplerini ödemeye istekli oldukları fiyat ile, yani fiyat mekanizması yardımıyla bildirirlerken, kamusal karar alma sürecinde seçmenlerin tercihi oylama ile bildirilmektedir.
• Kamusal malların üretim sürecini özel malların üretim sürecinden ayıran önemli bir nokta fiyatlama konusudur. Kamusal malların üretimi sürecinde fiyat özel mallarda olduğundan farklı olarak faydalanma düzeyi ile ilişkili değildir, kamusal finansman şeklinde ortaya çıkmaktadır.

Kamusal piyasa dışı ekonominin unsurları şu şekilde özetlenebilir:
• Temel amaç karşılanmayan toplumsal ihtiyaçları karşılamaktır.
• Kamusal piyasa dışı ekonomi talep çekişli değil, ihtiyaç çekişlidir.
• Kolektif seçiş ve kolektif finansman olmak üzere iki temel özelliği vardır.

Bu teoriye göre devlet, sosyal refahı maksimize etmeyi amaçlamadığı gibi, toplumun üstünde bir yapı da değildir. Aksine devlet, kendi amaç fonksiyonlarını maksimize etmeyi amaçlayan iki aktör grubunun kararları doğrultusunda çalışan bir yapıdır. Bu aktör grupları politikacılar ve bürokratlardır. Politikacılar kendilerine en çok oyu getirecek kamusal malların ve hizmetlerin üretilmesi için çaba gösterirken, bürokratlar kendilerine daha fazla güç, prestij ve bütçe geliri sağlayacak şekilde etki alanlarını (bürolarını) büyütme amacına göre hareket ederler. Bunların sonucunda devlet başta kamusal malların üretimi olmak üzere birçok faaliyetinde etkinsiz, verimsiz ve hantal olacaktır.

Sosyal ekonomide sosyal normlar ve grup baskısı kamusal mallardaki bedavacı davranışı kontrol altında tutan faktörler olarak görülmektedir. Örneğin, bazı ülkelerde trenlere biletsiz binilmesi durumunda yakalanma olasılığının çok düşük olmasına rağmen, çoğu yolcunun yolculuk için tren bileti satın alması sosyal normların ve grup baskısının bir sonucudur. Bu yüzden, bu faktörler kamusal malların aşırı kullanımını ve yetersiz finansmanını önlemeye yardımcı olabilir.

Post Keynesyen ekonominin kamusal mallarda başvurduğu yöntem fırsat maliyeti yöntemidir. Bu yöntem ile kamusal mallarda iki tür maliyet tahmini yapılmaktadır. Birincisi, belirli bir kamusal mal sunulmamış olsaydı ortaya çıkacak dışsallıkların tahminidir. İkincisi, fırsat maliyeti yöntemi belirli bir malın kaça mal olacağının tahminlerini verir.

Kurumsal ekonomistler modern kentler gibi geniş topluluklarda sosyal normların ve sosyal kontrolün bedavacılığı önlemede etkin olarak çalışmayabileceği görüşündedirler. Bu nedenle bedavacılığı önlemek için çeşitli kurumlara gereksinim olduğunu ileri sürmektedirler. Onlara göre, bu tür kurumlar kamusal malı her kullandıklarında bir ücret ödeyen tüketicilerin işlem maliyetlerini azaltacak abonelik ve üye kartı uygulamalarını gerçekleştirebilirler. Bu kurumlar bir kazan-kazan çözümü sunarlar. Bir yandan bedavacılığı azaltarak bir kamusal hizmete ödeme yapmak için yer açarlar, diğer yandan kullanıcıların kamu hizmetine erişmek için ihtiyaç duydukları zamanı azaltırlar.

Kallhoff kamusal malları 3 gruba ayırmaktadır. Bunlar:

• Bağlanırlık malları (connectivity goods): kamunun oluşumunu sağlayan kamusal mallar
• Temel mallar (central goods): sosyal adalet koşullarını yükselten kamusal mallar
• Kimlik malları (identification goods): sivil toplumu güçlendiren kamusal mallar

Müzakereci demokrasi, Habermas’ın öncülüğünü yaptığı, liberal demokratik sistemin eleştirisine dayanan ve halkın yönetime etkin bir şekilde katılımını hedefleyen bir yaklaşımdır.