Kamu Ekonomisi I — Ünite 3 Soru-Cevap

Tam Rekabet Piyasasında üretimi yapılan her bir mal ve hizmetin pek çok üreticisi bulunmaktadır. Bir malı üreten firma sayısı arttıkça, doğal olarak, bu firmalar arasındaki rekabet de artar. Rekabetin artması bir taraftan nitelikli mal ve hizmeti sunan firmaların pazar payını artırır, diğer taraftan da tüketiciler daha düşük fiyat ödeyerek daha nitelikli mal ve hizmet tüketimi yapabilirler. Tam rekabet piyasasının temel özellikleri şunlardır:

1. Piyasadaki tüketiciler ile üreticilerin sayıları çok fazladır. Bu nedenle gerek satıcılar (üreticiler) ve gerekse alıcılar (tüketiciler) piyasa fiyatını etkileme gücüne sahip olmadıklarından, mal ya da hizmetin piyasa fiyatını veri kabul ederek alım-satım kararı alırlar.
2. Piyasadaki mal ya da hizmetler homojendir. Piyasasını oluşturan bütün firmaların birbirleri ile tam olarak aynı nitelikte ürün ürettiklerini gösterir. Bu nedenle piyasadaki mallar arasında tam ikame ilişkisinin olduğu varsayılır. Malın homojen olması nedeni ile tüketiciler homojen malı satın almada firmalar arasında bir ayrım gözetmezler.
3. Tüketici ve üreticilerin piyasaya giriş ve piyasadan çıkışları serbesttir. Bir mal ya da hizmeti üretmek isteyen firmalar, bu amacını gerçekleştirmek için bir engel ile karşılaşmayacağı gibi, piyasada bulunan bir firma da dilediği zaman faaliyetine son vererek piyasadan ayrılabilir.
4. Tüketici ve üreticiler piyasa hakkında tam ve mükemmel bilgiye sahiptir. Tam ve mükemmel bilgi sahibi olan piyasa tarafları, piyasada kendi aleyhlerine oluşabilecek bir işlemi kabul etmezler
5. Mal ve üretim faktörleri kesimler arasında serbestçe dolaşır. Mallar en yüksek fiyatla satılabilecek piyasalarda satışa sunulabilmektedir. Üretim faktörleri de kendilerine en yüksek gelir sağlayan kesimlere yönelerek istihdam edilirler.

Tüketicilerin mal ve hizmet satın almak ve üreticilerin de mal ve hizmet satmak amacıyla birbirleri ile iletişim kurarak alım ve satım işleminin gerçekleştiği ortamdır.

Piyasasını oluşturan bütün firmaların birbirleri ile tam olarak aynı nitelikte ürün ürettiklerini gösterir. Bu nedenle piyasadaki mallar arasında tam ikame ilişkisinin olduğu varsayılır. Malın homojen olması nedeni ile tüketiciler homojen malı satın almada firmalar arasında bir ayrım gözetmezler.

Tekelci firma kârını maksimum yapan üretim düzeyi marjinal maliyetin marjinal hasılata eşit olduğu üretim düzeyidir

Tam rekabet piyasasındaki bir firmayla karşılaştırdığımızda tekelci firmanın üretim düzeyi daha düşük ve oluşan piyasa fiyatı ise daha yüksek olur.

Çok sayıda firmanın yüksek rekabet içinde mal ve hizmet üreterek piyasada satışa sunduğu, ancak her bir firmanın ürettiği mal ya da hizmetin diğerlerininkinden farklı olduğu bir piyasa türüdür. Firmaların piyasada tekel gücünü kabul ettirme oranına bağlı olarak, piyasaya sunduğu mal ve hizmetin fiyatını da o düzeyde daha farklı belirleme imkanı bulurlar.

Piyasaya girişin engelli olduğu ve az sayıda firmanın mal ve hizmet sunduğu bir piyasa türüdür. Bu piyasada yer alan firmalar, pazar paylarına bağlı olarak birbirleri ile stratejik rekabet çerçevesinde mal ve hizmetlerin fiyatlarını belirlerler.

Klasik ekonomistlerin piyasa mekanizmasına aşırı güven duymalarına rağmen, insanların ihtiyaç̧ duyduğu bütün mal ve hizmetleri sağlayamadığı da bir gerçek olarak kabul edilmektedir. Klasik ekonomistlerin aksine, neoklasik ekonomistler piyasaların kusursuz işlemediğini, bazı mal ve hizmetleri sunmada başarısızlığa uğradığını kabul ederek piyasa başarısızlığı kavramını ileri sürmüşlerdir.

Aşağıdaki durumların varlığında statik piyasa başarısızlığı oluşur:

• Eksik rekabet piyasaları
• Kamusal mallar
• Dışsallıklar
• Ortak mallar
• Doğal tekeller
• Piyasaların yetersizliği
• Asimetrik bilgi
• Gelir ve servet dağılımı eşitsizliği
• Yoksulluk

Aşağıdaki durumların varlığında dinamik piyasa başarısızlığı oluşur:

• Ekonomik büyüme sorunu
• Ekonomik istikrarsızlık sorunu
• Faktör donanımı sorunu
• Zamanı değerlendirme sorunu
• Malî piyasaların yetersizliği sorunu

• Piyasa ekonomisinde yer alan ve kâr amacı güden firmalar ya yeterli miktarda üretmezler ya da üretimlerini yapamazlar.
• Kamusal mallar nitelikleri gereği birimlerle ifade edilmeleri mümkün olmayan mallardır.
• Kamusal mallar tüketimleri rakip olmayan ve kimsenin tüketiminden mahrum bırakılamadığı mallardır.
• İlave bir kişinin bir kamusal maldan yararlanmasının maliyeti yoktur.
• Kamusal malların kaynak tahsisi piyasa mekanizmasında gerçekleşmez.
• Kamusal malların sağlanması için kamu ekonomisine ihtiyaç̧ vardır.

Piyasa başarısızlığına yol açan pek çok faktör bulunmaktadır. Bu faktörler statik ve dinamik faktörler olarak tanımlanmaktadır. Statik piyasa başarısızlıkları; eksik rekabet piyasaları, kamusal malların varlığı, dışsallıklar, ortak mallar, doğal tekeller, piyasa yetersizliği, asimetrik bilgi, gelir ve servet eşitsizliklerine bağlı olarak oluşan sosyal ve siyasal sorunlar, yoksulluk gibi önemli durumları kapsar. Ayrıca dinamik piyasa başarısızlığına neden olan kimi unsurlar arasında da makro ekonomik sorunlara yol açan yetersiz ekonomik büyüme, ekonomik istikrarsızlıklar, yetersiz faktör donanımı ve zamanı yeterli düzeyde değerlendirememekten kaynaklanan diğer sorunlar bulunmaktadır.

Bir ekonomide, hiç̧ kimsenin bireysel mülkiyetinde olmayan, ortak mülkiyet oluşturan mal ya da kaynaklara ortak mal denir. Örnek olarak akarsular, denizler, meralar verilebilir. Bu kaynakların kullanımında, piyasa mekanizması etkin kaynak tahsisini başaramamaktadır.

Örneğin kurala bağlanmayan balıkçılık faaliyeti dolayısıyla aşırı avlanma sonucu canlı balık stokları hızla tükenebilir.

Piyasa başarısızlığı teorisini neoklasik ekonomistler geliştirmiştir.

Bir piyasa başarısızlığı olan finansal piyasaların yetersizliği durumunda, devlet piyasayı düzenleyerek ya da kamu kesimince yatırım bankaları kurarak sorunu çözebilir. Pek çok ülkede özel bankaların yanında sermayesi devlete ait bankalar da yer almakta ve ekonominin ihtiyaç̧ duyduğu yatırımların finansmanına katkı sağlamaktadır. Ayrıca kamu kesiminin bankacılık piyasasını düzenleyici ve denetleyici hizmetleri sunarak bu piyasanın etkin işlemesine katkıda bulunduğu görülmektedir.

Toplam kıt kaynakların özel ve kamusal mal ve hizmetlerin üretimine tahsisi kamu ekonomisinin kaynak tahsis fonksiyonu ile yerine getirilmektedir. Kamu ekonomisinin tahsis fonksiyonu düzenleyici politikaları da kapsamaktadır. Kamu ekonomisi, gelirin yeniden dağılımı fonksiyonunu, vergi ve harcama politikalarını gelir ve servetin dağılımına müdahale ederek yerine getirir. Bu fonksiyon kapsamında sosyal güvenlik, yoksullukla mücadele, asgari ücret politikaları gibi gelir dağılımını etkileyen politikalara da yer verilir. Kamu ekonomisinin istikrar fonksiyonu kapsamında da enflasyon, deflasyon, işsizlik, kur değişimi gibi makro düzeyde oluşan istikrarsızlıklar maliye ve para politikaları kapsamında yerine getirilir.

Kamu ekonomisi, gelirin yeniden dağılımı fonksiyonunu, vergi ve harcama politikalarını gelir ve servetin dağılımına müdahale ederek yerine getirir. Bu fonksiyon kapsamında sosyal güvenlik, yoksullukla mücadele, asgari ücret politikaları gibi gelir dağılımını etkileyen politikalara da yer verilir.

Bir ekonomide kıt kaynakların özel ve kamusal mal ve hizmetlerin üretimine tahsisi kamu ekonomisinin kaynak tahsis fonksiyonu ile yerine getirilmektedir. Kamu ekonomisi, gelirin yeniden dağılımı fonksiyonunu, vergi ve harcama politikalarını gelir ve servetin dağılımına müdahale ederek yerine getirir. Kamu ekonomisi, gelirin yeniden dağılımı fonksiyonu kapsamında sosyal güvenlik, yoksullukla mücadele, asgari ücret politikaları gibi gelir dağılımını etkileyen politikaları kullanır. Kamu ekonomisi istikrar fonksiyonu kapsamında da enflasyon, deflasyon, işsizlik, kur değişimi gibi makro düzeyde oluşan istikrarsızlıklar maliye ve para politikalarını kullanır.

Tam rekabet piyasasında gerek satıcıların (üreticiler) ve gerekse alıcıların (tüketiciler) çok sayıda olması piyasa fiyatını etkileme gücünü ortadan kaldırır. Bu nedenle satıcılar ve alıcılar mal ya da hizmetin piyasa fiyatını veri kabul ederek alım-satım kararı alırlar.