İKT313U-KAMU EKONOMİSİ I
Ünite 6: Dışsallıklar
Dışsallıkların Tanımı ve Özellikleri
Ekonomide, üretici (ve tüketicilerin) yaptıkları iş ve işlemler nedeniyle ortaya çıkan olumlu ya da olumsuz etkilerin fiyatlar aracılığı ile onların faydalarına ya da maliyetlerine yansıması beklenir. Bu beklenti çoğu ekonomik işlemde ortaya çıkmamaktadır. Dolayısıyla piyasa üreticilerin (ya da tüketicilerin) bazı maliyetlerini ya da faydalarını fiyatlara yansıtamamaktadır. Bu durum dışsallık olarak isimlendirilmektedir ve ortaya çıkan sorun kamu ekonomisinin ana konularından birini oluşturmaktadır.
Dışsallıklar, bir tarafın faaliyetine bağlı olarak diğer tarafa maliyet yüklemesi durumunda olumsuz, ya da fayda sağlamasına bağlı olarak olumlu olabilir. Olumlu dışsallıkların varlığı halinde, ekonomik birimler bedel ödemedikleri halde bazı mal ve hizmetlerden yararlanabilirler. Olumsuz dışsallık durumunda ise, diğer bazıları da yararlanmadıkları mal ve hizmetlerin maliyetlerine katlanmak durumunda kalabilmektedirler.
Dışsallık kavramına ilk defa ünlü İngiliz ekonomist Alfred Marshall (1842-1924), eseri Principles of Economics’de yer vermiştir. Marshall’ın dışsallık kavramını geliştirerek dışsallıkların çözümünde vergi ve sübvansiyon kullanımını öneren ise Arthur C. Pigou (1877-1959) olmuştur.
Dışsallıkların özellikleri aşağıdaki şekilde sıralanabilir:
• Dışsallıklar üreticilerin üretimi ile oluşabilir: Üretim faaliyeti sırasında bir firma, faaliyetinin tüm maliyetlerine katlanmıyor olabilir. Örneğin, Fabrika bacalarından havaya salınan kimyasal gazlar, bölgede yaşayan tüketicileri ya da üreticileri etkiliyor olabilir. Sağlık sisteminin maliyetleri ya da çiftçilerin gelir kayıpları nadiren sorunu yaratan firmaya maliyet olarak döner. • Dışsallıklar tüketicilerin tüketimi ile oluşabilir: Tüketim faaliyeti sırasında tüketiciler tercihlerinin tüm maliyetlerine katlanmıyor olabilirler. Hafta sonları mesire yerlerinde piknik sonrası oluşan görüntü ya da şehir merkezlerinde yayalara açık olan yerlerde çöp ve temizlik düzenine bakıldığında da tüketicilerin eylemleri ile oluşan ve başkalarının refahını olumsuz etkileyen dışsallıklar görülebilir. • Dışsallıklar sebep-sonuç ilişkisine bağlı olarak oluşabilir: Dışsallıklar, doğrudan hedeflenmeden ya da asıl hedef olan bir iş, eylem, faaliyet veya davranışın yan ürünü olarak ortaya çıkarlar. • Dışsallıklar olumlu olabilir: Olumlu dışsallık, bir ekonomik birimin faaliyetinin piyasa dışı yollarla başka ekonomik birimlerin faydalarını ya da kârlarını artırması olarak tanımlanabilir. • Dışsallıklar olumsuz olabilir: Olumsuz dışsallık, bir ekonomik birimin faaliyetinin piyasa dışı yollarla diğer ekonomik birimlerin faydalarında
azalma ya da maliyetlerinde artışa yol açması olarak tanımlanabilir. • Dışsallıklar ile kamusal mallar arasında bir ilişki vardır: Tam kamusal mallarda bireyler tüketimde birbirlerine rakip değildir ve birinin ürünü kullanması diğerlerinin tüketimini azaltmaz (dışlanma). Dışsallıklarda da oluştuğu yerde bulunan ekonomik birimlere yarar sağlayabilir ya da olumsuz dışsallık durumunda faydayı azaltır. Dışsallıkların yoğunluğu ya da kapsama alanı ne kadar büyük çaplı olursa o derece yerel ya da ulusal kamusal mal niteliğine dönüşebilir. Dolayısıyla, kamusal mallar aslında dışsallıkların özel bir hali olarak değerlendirilebilir.
Dışsallıkların Türleri
Bir üretim faaliyeti ile ortaya çıkan dışsallık üretim dışsallığı; tüketim faaliyeti ile oluşan dışsallık da tüketim dışsallığı olarak tanımlanır. Her ikisi de olumsuz ya da olumlu olabilir.
Dışsallığa neden olan üretim faaliyeti olup, etkilenenler de yine üreticiler ise bu durumda üreticiden üreticiye dışsallık; etkilenenler tüketiciler ise, üreticiden tüketiciye dışsallık olarak sınıflandırılabilir. Dolayısıyla, dışsallıklara yol açan ve dışsallıklardan etkilenenler olarak sekiz farklı durum belirtilebilir:
1. Üreticiden üreticiye olumsuz dışsallık 2. Üreticiden tüketiciye olumsuz dışsallık 3. Tüketiciden üreticiye olumsuz dışsallık 4. Tüketiciden tüketiciye üreticiye olumsuz dışsallık 5. Üreticiden üreticiye olumlu dışsallık 6. Üreticiden tüketiciye olumlu dışsallık 7. Tüketiciden üreticiye olumlu dışsallık 8. Tüketiciden tüketiciye üreticiye olumlu dışsallık
Olumsuz Dışsallıklar
Bir malın üretim veya tüketiminden doğrudan ilişkili olmayanların o malın maliyetine katlanması halinde olumsuz dışsallıklar oluşmaktadır. Sanayi bölgelerinde çeşitli fabrikaların üretimi dolayısıyla oluşan olumsuz dışsallıklar arasında hava kirliliği, su kirliliği, toprak kirliliği ve gürültü kirliliği sayılabilir.
Olumsuz Dışsallık Durumunda Kâr Maksimizasyonu Üretim Düzeyi
Olumsuz dışsallığın olduğu durumda, piyasa da üretim miktarını belirleyen firmanın marjinal maliyeti ve marjinal faydası, tüm fayda ve maliyetleri içermemektedir. Kitabınızda şekil 6.1’de ve 6.2’de bu durumun grafiksel çözümlemesi anlatılmaktadır.
Olumsuz dışsallık durumunda üretici firma, yukarıda da bahsedildiği gibi, topluma ek maliyet yaratmaktadır. Örneğin firma atıklarını havaya ya da başka üreticilerin ya da tüketicilerin kullandığı suya vermektedir. Atıklarını depolama ya da arıtma maliyetine katlanmamaktadır. Bunun sonucu olarak daha düşük maliyete üretim yapıyor
görünmektedir ve daha yüksek üretim yapmaktadır. Firmanın görünen maliyetleri özel maliyet ve toluma olan maiyetleri ize toplumsal maliyet olarak isimlendirilirse, firmanın gerçek maliyeti bu ikisinin toplamından oluşmaktadır.
Olumsuz Dışsallıkların Çözümleri
Bu durum piyasa koşulları içinde ve kamusal düzenleme aracılı ile çözümlenebilir.
Olumsuz Dışsallıkların Piyasa Çözümleri
Başlıca piyasa ya da özel kesim çözümleri arasında dışsallıkların içselleştirilmesi, pazarlık yolu ile sorunun çözümü ve bazı sosyal veya ahlaki kurallara uyulması yer almaktadır.
James Meade (1952) tarafından önerilen dışsallıkların içselleştirilmesi, kirliğine sebep olan firmanın etkilenen firmayı (ya da tersi) satın alması ya da üçüncü bir tarafın her iki firmayı alması halinde de oluşur.
Coase tarafından üretilen çözüm ise, tarafların bir birleri ile pazarlık yapmasını ve bir anlaşmaya varmalarını içerir. Coase pazarlık yolu ile anlaşma teorisine göre, bir dışsallığı oluşturan ve dışsallıktan etkilenen tarafların pazarlık yaparak Pareto optimum sonuca ulaşabilmeleri mümkündür. Bunun için, tarafların sayıca az olması, rasyonel olmaları, pazarlık sürecinin ihmal edilebilir düzeyde işlem maliyeti ya da maliyetsiz yapılabilmesi, tarafların tam bilgiye sahip olmaları ve mülkiyet haklarının belirli olması gerekir.
Son olarak herkes sosyal ve etik ilkelere uyması da çözüm olabilir.
Olumsuz Dışsallıkların Kamusal Çözümleri
Dışsallıkların kamusal çözümleri arasında, vergileme, sübvansiyon, düzenlemeler, kirletme hakları ve mülkiyet haklarının tesisi sayılabilir.
A.C. Pigou tarafından önerilen çözümde, olumsuz dışsallık yaratan firmanın toplumsal maliyet kadar vergilendirilmesi ya da üretici firmaların üretimi kısmaları karşılığında sübvansiyon ödenmesi yer almaktadır.
Olumsuz dışsallığı oluşturan çok sayıda firmanın varlığında önerilen bir diğer çözümleme de ise, hepsinin belli bir toplam kirlilik oranına indirilebilmeleri için, “kirletme hakkı” olarak tanımlanabilecek ruhsat/ kota/ sertifika/ izin ya da permi gibi adlandırılan bir belgeyi satın almalarını gerektiren bir düzenleme yapılmaktadır.
Mülkiyet haklarının tanınması durumunda pek çok dışsallık sorunu kendiliğinden çözüme kavuşabilir. Bu nedenle bir tabu, ruhsat yada benzeri bir yöntemle mülkiyet oluşturulabiliyorsa, dışsallık sorunu çözülebilir.
Devlet, kanun, yönetmelik, tüzük aracılığı ile, fiyat ayarlaması, miktar sınırlandırması ve mal ve hizmetlerin belirli standartlara uygun olarak üretilmesini emredebilir.
Olumlu Dışsallıklar
Olumlu dışsallık, bir mal ya da hizmetin üretiminden ya da tüketiminden özel faydanın yanında topluma da fayda sağlamasıdır.
Bir malın üretim veya tüketiminden doğrudan ilişkili olmayanların o maldan fayda elde etmeleri olarak olumlu dışsallık olarak tanımlanabilir. Örneğin eğitim hizmeti, ondan yararlanan için gelir artıcı sonuçlar yaratmaktadır. Fakat özel fayda olarak tanımlanabilecek bu durum dışında da faydaları vardır. Suç oranlarında azalma, üretim artışı, istikrarlı istihdam, yüksek vergi hasılatı, nitelikli hizmet üretimi, bilinçli bir seçmen ve vatandaş olma bu toplumsal faydalardan bazılarıdır. Kitabınızda şekil 6.6’da bu durumun grafiksel çözümlemesi anlatılmaktadır. Olumlu dışsallık durumunda, fayda eksik hesaplandığı için geniş yaygın, olumlu sonuçlar yaratan faaliyetlerin eksik üretilmesi ihtimali vardır.
Çözüm olarak devlet Pigoucu sübvansiyon ile olumlu dışsallık yayan firmaları desteklemesi önerilebilir. Destek (sübvansiyon), firmanın yarattığı toplumsal faydaya denk olmalıdır.