İKT313U-KAMU EKONOMİSİ I
Ünite 3: Piyasa ve Piyasa Başarısızlıkları
Giriş
Piyasa, tüketicilerin mal ve hizmet satın almak ve üreticilerin de mal ve hizmet satmak amacıyla birbirleri ile iletişim kurarak alım ve satım işleminin gerçekleştiği ortamdır.
Piyasanın tanımlanmasında önemli olan, alıcı ve satıcının karşılıklı olarak belirli bir mal ya da hizmeti belirli bir fiyattan alıp satmak üzere anlaşmaları ve alım-satım işleminin gerçekleşmesidir.
Bir ekonomide, serbest piyasa ekonomisinin etkin kaynak tahsisini başarabildiği mal ve hizmetlerin yanında, bunu başaramadığı mal ve hizmetler de bulunmaktadır. Piyasa ekonomisinin başarısızlığa uğradığı mal ve hizmetlerin kaynak tahsisini sağlamak üzere kamu ekonomisine ihtiyaç duyulmaktadır. Piyasa ekonomisinin etkin kaynak tahsisini başarabildiği mal ve hizmetlerin yanında, kaynak tahsisini yapabildiği ancak ekonomik etkinlikten uzak mal ve hizmetler de mevcuttur.
Piyasa Kavramı ve Özellikleri
Tüketicilerin mal ve hizmet satın almak ve üreticilerin de mal ve hizmet satmak amacıyla birbirleri ile iletişim kurarak alım ve satım işleminin gerçekleştiği ortama piyasa denir. Bir malın üretici firmaları ve tüketicileri o malın piyasasını oluşturur. Bir ekonomide konuları açısından mal ve hizmet piyasası, üretim faktörleri piyasası, para piyasası ve sermaye piyasası olarak farklı piyasalar bulunmaktadır. Piyasalar rekabet derecesine göre de sınıflandırılmaktadır. Tam rekabet dışındaki piyasalara eksik rekabet piyasası adı verilir. Bu ölçüte göre piyasalar:
• Tam rekabet piyasası • Tekel (monopol) piyasası • Tekelci (monopolcü) rekabet piyasası • Oligopol piyasası olarak listelenebilir.
Tam Rekabet Piyasası
Piyasada üretimi yapılan her bir mal ve hizmetin pek çok üreticisi bulunmaktadır. Bir malı üreten firma sayısı arttıkça, doğal olarak, bu firmalar arasındaki rekabet de artar. Rekabetin artması bir taraftan nitelikli mal ve hizmeti sunan firmaların pazar payını artırır, diğer taraftan da tüketiciler daha düşük fiyat ödeyerek daha nitelikli mal ve hizmet tüketimi yapabilirler. Tam rekabet piyasasının temel özellikleri şunlardır:
1. Piyasadaki tüketiciler ile üreticilerin sayıları çok fazladır. Bu nedenle gerek satıcılar (üreticiler) ve gerekse alıcılar (tüketiciler) piyasa fiyatını etkileme gücüne sahip olmadıklarından, mal ya da hizmetin piyasa fiyatını veri kabul ederek alım-satım kararı alırlar. 2. Piyasadaki mal ya da hizmetler homojendir. Piyasasını oluşturan bütün firmaların birbirleri ile tam olarak aynı nitelikte ürün ürettiklerini gösterir. Bu nedenle piyasadaki mallar arasında tam ikame ilişkisinin olduğu varsayılır. Malın
homojen olması nedeni ile tüketiciler homojen malı satın almada firmalar arasında bir ayrım gözetmezler. 3. Tüketici ve üreticilerin piyasaya giriş ve piyasadan çıkışları serbesttir. Bir mal ya da hizmeti üretmek isteyen firmalar, bu amacını gerçekleştirmek için bir engel ile karşılaşmayacağı gibi, piyasada bulunan bir firma da dilediği zaman faaliyetine son vererek piyasadan ayrılabilir. 4. Tüketici ve üreticiler piyasa hakkında tam ve mükemmel bilgiye sahiptir. Tam ve mükemmel bilgi sahibi olan piyasa tarafları, piyasada kendi aleyhlerine oluşabilecek bir işlemi kabul etmezler 5. Mal ve üretim faktörleri kesimler arasında serbestçe dolaşır. Mallar en yüksek fiyatla satılabilecek piyasalarda satışa sunulabilmektedir. Üretim faktörleri de kendilerine en yüksek gelir sağlayan kesimlere yönelerek istihdam edilirler.
Tekel Piyasası
Sadece bir firmanın bütün piyasaya hâkim olduğu, ürettiği ya da satışa sunduğu mal ya da hizmetin tam ikamesinin bulunmadığı bir piyasa türüdür. Bu piyasaya giriş engelli olup tekelci (monopolcü) firma piyasa fiyatını doğrudan belirleme gücüne sahip bulunmaktadır. Tekelci firma kârını maksimum yapan üretim düzeyi marjinal maliyetin marjinal hasılata eşit olduğu üretim düzeyidir. Tam rekabet piyasası ile karşılaştırdığımızda tekelci firmanın üretim düzeyinin daha düşük ve oluşan piyasa fiyatının ise daha yüksektir.
Tekelci Rekabet Piyasası
Çok sayıda firmanın yüksek rekabet içinde mal ve hizmet üreterek piyasada satışa sunduğu, ancak her bir firmanın ürettiği mal ya da hizmetin diğerlerininkinden farklı olduğu bir piyasa türüdür. Firmaların piyasada tekel gücünü kabul ettirme oranına bağlı olarak, piyasaya sunduğu mal ve hizmetin fiyatını da o düzeyde daha farklı belirleme imkanı bulurlar.
Oligopol Piyasası
Piyasaya girişin engelli olduğu ve az sayıda firmanın mal ve hizmet sunduğu bir piyasa türüdür. Bu piyasada yer alan firmalar, pazar paylarına bağlı olarak birbirleri ile stratejik rekabet çerçevesinde mal ve hizmetlerin fiyatlarını belirlerler.
Piyasa Başarısızlığı Kavramı
Piyasa ekonomisinin etkin kaynak tahsisini sağlayamaması piyasa başarısızlığı teorisi olarak tanımlanır. Piyasanın Pareto optimum kaynak tahsisini başarabilmesinin koşulu, tam rekabet piyasasının varsayımlarının bir ekonomideki bütün mal ve hizmet piyasaları için geçerli olmasını gerektirmektedir. Bu nedenle, bir ekonomideki rekabetten uzak piyasaların varlığı piyasa başarısızlığı olarak görülmektedir.
Piyasa Başarısızlıklarına Yol Açan Durumlar
Piyasa başarısızlığına yol açan pek çok faktör bulunmaktadır. Bu faktörler statik ve dinamik faktörler olarak tanımlanmaktadır. Statik ve dinamik piyasa başarısızlıklarına yol açan faktörler aşağıda sıralanmıştır:
Statik faktörler:
• Eksik rekabet piyasaları • Kamusal mallar • Dışsallıklar • Ortak mallar • Doğal tekeller • Piyasaların yetersizliği • Asimetrik bilgi • Gelir ve servet dağılımı eşitsizliği • Yoksulluk
Dinamik faktörler:
• Ekonomik büyüme sorunu • Ekonomik istikrarsızlık sorunu • Faktör donanımı sorunu • Zamanı değerlendirme sorunu • Malî piyasaların yetersizliği sorunu
Piyasa Başarısızlıkları ve Kamu Ekonomisinin Rolü
Klasik ekonomi düşüncesinde piyasaların tam rekabet koşullarında etkin kaynak tahsisini başarabildiği, piyasaların sürekli denge halinde bulunduğu ve dengesizlik durumlarının da geçici nitelikte olduğu varsayılır. Neoklasik ekonomik düşünce ise, piyasa başarısızlığı teorisini geliştirerek klasik ekonomistlerin ileri sürdüğü rekabetçi piyasa yapısı ile ekonominin sürekli dengede olduğu görüşünün neden gerçekleşmediğini ileri sürmüşlerdir. Neoklasik ekonomi yaklaşımı, piyasa başarısızlığı sebebi ile devletin ekonomiye müdahalesinin gerektiğini ancak bunun sınırlı olmasını da ileri sürmüştür. Keynes, müdahaleci devlet anlayışını makro istikrarsızlıkları da kapsayan geniş bir alana yaymıştır. Piyasaların rekabetten uzak olmaları, olumsuz dışsallıkların etkileri, asimetrik bilgi, yoksulluk, gelir eşitsizlikleri dikkate alındığında devletin ekonomideki rolünün önemi de anlaşılmaktadır.
Devletin ekonomiye müdahalesinin hacmine ve niteliğine bağlı olarak piyasa ekonomisinin kapitalist piyasa ekonomisi, sosyalist ekonomi ya da karma ekonomi olarak farklı ekonomik sistemlere ya da örgütlenmelere büründüğü görülmektedir.
Piyasa başarısızlıkları dolayısıyla devletin bizatihi kendisi bir ekonomik birim olarak bir taraftan ekonomik faaliyetleri doğrudan üstlenerek yerine getirmekte, bir taraftan da piyasa ekonomisinin etkin kaynak tahsisini sürdürmesini sağlamak üzere gerekli düzenlemeleri yapmakla sorumlu tutulmaktadır. Devletin bu faaliyetlerinin ekonomi üzerindeki etkileri kamu
ekonomisi disiplininin de inceleme konusunu oluşturmaktadır.
Bir ekonomide kıt kaynakların özel ve kamusal mal ve hizmetlerin üretimine tahsisi kamu ekonomisinin kaynak tahsis fonksiyonu ile yerine getirilmektedir. Kamu ekonomisi, gelirin yeniden dağılımı fonksiyonunu, vergi ve harcama politikalarını gelir ve servetin dağılımına müdahale ederek yerine getirir. Kamu ekonomisi, gelirin yeniden dağılımı fonksiyonu kapsamında sosyal güvenlik, yoksullukla mücadele, asgari ücret politikaları gibi gelir dağılımını etkileyen politikaları kullanır. Kamu ekonomisi istikrar fonksiyonu kapsamında da enflasyon, deflasyon, işsizlik, kur değişimi gibi makro düzeyde oluşan istikrarsızlıkları gidermek amacıyla maliye ve para politikalarını kullanır.