İKT313U-KAMU EKONOMİSİ I
Ünite 1: Kamu Ekonomisinin Kavramsal Çerçevesi
Bir Disiplin Olarak Kamu Ekonomisi
Kamu maliyesinden ayrı bir disiplin olarak kamu ekonomisine ilişkin iyi bir başlangıç yapabilmek için ilk olarak konunun tanımına, önemine, tarihçesine ve bugünkü durumuna yakından bakmak gereklidir.
Kamu Ekonomisi Nedir?
Kamu ekonomisi farklı yazarlar tarafından çeşitli biçimlerde tanımlanmıştır:
• Auerbach ve Feldstein (1985)’in tanımına göre kamu ekonomisi devletin ekonomiye etkisinin pozitif ve normatif olarak incelenmesidir. • Howard (2001) kamu ekonomisi için kamu gelirlerinin ve kamu harcamalarının ekonomik faaliyet üzerindeki etkisi biçiminde bir tanım yapmaktadır. • Rutherford (2002)’nin tanımına göre kamu ekonomisi devletin vergileme, kamu harcamaları, kamusal mallar ve kamu kesimi fiyatlaması ile ilgili ekonomik kararlarının incelenmesidir. • Hindriks ve Myles (2006) kamu ekonomisini ekonomik etkinliği, dağılımı ve devletin ekonomi politikasını inceleyen bir disiplin olarak geniş bir şekilde tanımlamaktadır. • Black, Calitz ve Steenekamp (2006)’ya göre kamu ekonomisi ekonominin kâr amacı gütmeyen devlet kesiminde üstlenilen harcama, vergileme, finansman ve düzenleme faaliyetlerinin doğasını, ilkelerini ve ekonomik sonuçlarını inceler. • Jha (2010) kamu ekonomisini kısaca devletin piyasaya müdahalesinin incelenmesi biçiminde tanımlamaktadır. • Madra ve Adaman (2010) kamu ekonomisini devlet ve piyasa arasındaki ilişkiyi inceleyen ekonomi alanı (dalı) olarak tanımlamaktadır. • Gupta (2011) kamu ekonomisini devletin ekonomik faaliyetleriyle ilgilenen, sadece piyasa başarısızlıklarından değil aynı zamanda devletin başarısızlıklarından beslenerek büyüyen bir bilim olarak kapsamlı bir şekilde tanımlamaktadır. • Hardiman (2018)’e göre kamu ekonomisi devlet politikasının önemini ve kullanımını ve devletin ekonomik piyasalara müdahalesini incelemek için eşitlik ve ekonomik etkinlik gibi alanları kullanma sürecini ifade eder. • Heer (2019) kamu ekonomisini kısaca devlet harcamalarına ve devlet gelirlerine ilişkin sorunları inceleyen makroekonomik bir inceleme alanı olarak tanımlamaktadır.
Kamu maliyesi ve kamu ekonomisi terimleri zaman zaman birbirlerinin yerine kullanılıyor olsa da şunu unutmamak gerekir ki, kamu ekonomisi kamu maliyesinden daha kapsamlı bir inceleme alanıdır.
Kamu Ekonomisi Neden Önemlidir?
Kamu ekonomisi ayrıca ekonomik refahın iyileştirilmesi ile ilgili bir inceleme alanı olduğu için de önemlidir. Ayrıca, kamu politikalarının milyonlarca insanı etkileyen politikalar olması nedeniyle de kamu ekonomisi önem göstermektedir. Özellikle, uygulamalı mikroekonominin iyi bir örneğini oluşturması, teori ve veri arasında sıkı bir birleştirmeye olanak tanıması, geniş bir biçimde büyük veri kullanımını olanaklı hale getirmesi ve makroekonomi, davranışsal ekonomi, çalışma ekonomisi gibi inceleme alanlarıyla sıkı etkileşimlerinin olması kamu ekonomisini önemli ve ayrıca gözde bir inceleme haline dönüştürmüştür.
Kamu Ekonomisinin Tarihçesi
Bir inceleme alanı olarak kamu maliyesinin ve dolayısıyla kamu ekonomisinin gelişiminde bazı ulusların adıyla anılan okullar (yaklaşımlar) etkili olmuştur.
20. yüzyılda çok sayıda ekonomist kamu ekonomisini oldukça ileriye götürmüştür. Bu ekonomistlerin önde gelenleri arasında; marjinal sosyal fayda/maliyet ve marjinal özel fayda/maliyet kavramlarını geliştirerek dışsallıklar kavramına açıklık getiren İngiliz ekonomist Arthur Pigou, refah ekonomisine kendi adıyla anılan refah fonksiyonunu ve tüketici artığı kavramını dahil eden Amerikalı ekonomist Abram Bergson, sosyal maliyetler konusuna açıklık getirerek kamu ekonomisi alanının gelişmesine katkı yapan Amerikalı ekonomist Ronald Coase, klasik kamu maliyesi konuları yanında kamu hizmetlerinde fayda-maliyet analizine ilişkin çalışmalar yapan Amerikalı ekonomist Carl Shoup, vergileme ve refah analizleriyle öne çıkmış olan İngiliz ekonomist Nicholas Kaldor, kamu ekonomisinde matematiksel analiz kullanılmasına ve kamusal mallar teorisinin geliştirilmesine öncülük eden Amerikalı ekonomist Paul Samuelson, ekonomi ilkelerini kamu ekonomisinin bütün konularına başarılı bir şekilde uygulayan Amerikalı ekonomist Richard Musgrave sayılabilir (Şener, 1999).
1970’li yıllar ile birlikte modern kamu ekonomisinin bu yapılanması hızını kaybetmiştir. Bu dönemdeki çok sayıda sosyo-politik, jeopolitik, ekonomik ve teknolojik faktör savaş sonrasının bu sosyal demokrat Yeni Düzen liberalizminden bir küresel Thatcher-Reagan tarzı neoliberalizme geçişe katkı yapmıştır. Böylece etkinlik amacı adalet amacının önüne geçmiş, kamu mülkiyeti reddedilerek bireycilik yüceltilmiş ve hatta toplum diye bir şeyin olmadığı ileri sürülmüştür.
Kamu Ekonomisinin Günümüzdeki Durumu
1980’lerde sosyal demokrat politikalar temelli bir uzlaşmadan neoliberalizme tarihsel geçiş ve II. Dünya savaşı sonrası dönemdeki ana akım ekonominin yörüngesi elbette ki kamu ekonomisinin teori ve uygulamasına büyük etki yapmıştır. Günümüzde hakim olan geç- neoklasik yaklaşım bağlamında, kamu ekonomisi en iyi olarak Pigou-Musgrave geleneğinin, Chicago-Avusturya piyasa yaklaşımının ve asil-vekil teorisine ait mekanizma
tasarımı tekniğinin bir derlemesi olarak tanımlanmaktadır. Kısmen bu derleme yapısı nedeniyle, modern kamu ekonomisinin bir sorunlar yumağına dönüşmüş olduğu ileri sürülmektedir.
Madra ve Adaman (2010) kamu ekonomisine ilişkin üç temel sorundan söz etmektedir:
• İlk sorun bürokratların motivasyonuna ilişkindir. • İkinci sorun tercih toplamanın piyasa dışı mekanizmalarının seçimi sorunudur. • Son sorun ise “iyi bir toplumun” ne anlama geldiğine ilişkin olarak savaş sonrası sağlanan uzlaşmanın zayıflamasıdır.
Kamu ekonomisi yakın bir zamana kadar uygulamalı mikroekonomi teorisi olarak görülmüştür. Ancak günümüzde bu durum değişmiştir. 20 yıl öncesine kadar kamu maliyesi ile çok az ilişkili görülen regülasyon teorisi, uluslararası ticaret gibi bazı ekonomik konular artık kamu ekonomisi içerisinde yoğun bir biçimde incelenmektedir (Jha, 2010).
Kamu Ekonomisinin Refah Ekonomisi Temelleri
Ekonominin normatif bir dalı olarak refah ekonomisi ekonomik kaynakların ve malların dağıtımının sosyal refahı nasıl etkilediğini araştırmaktadır. Bu doğrudan doğruya ekonomik etkinlik ve gelir dağılımı ile ilgili olduğu gibi, bunların ekonomideki tüm insanların refahını nasıl etkilediği ile de ilgilidir.
Pareto Optimumu
Refah ekonomisinde refahı ölçmek için kullanılan temel ölçüt Pareto optimumudur.
Bir malın üretim miktarını azaltmadan en az bir başka malın üretimini artırma olanağı bulunmuyorsa üretimde etkinlik sağlanmış demektir. Üretimde etkinliğin sağlanamaması halinde bir malın üretimini azaltmadan bir başka malın üretiminin artırılması, bazı bireylere başka bireylerin refahını azaltmadan daha fazla refah sağlayabilir.
Üretimde etkinlik analizi tek başına kesin bir çözüm getirememektedir. üretimde etkinlik analizinin tüketimde (ya da değişimde) etkinlik analizi ile tamamlanması gerekmektedir. Çünkü üretim açısından etkin bir noktada olunsa bile malların tüketiminin etkin olmaması durumunda tüketim aracılığıyla yine bazı bireylerin refahını kötüleştirmeden başka bazı bireylerin refahlarını iyileştirmek olanaklı olacak ve bu durum da Pareto optimumuna ters düşecektir. Bundan dolayıdır ki üretimde etkinliğin tüketimde etkinlikle birlikte var olması gerekmektedir.
Sosyal Refah Fonksiyonu
Sosyal Refah Fonksiyonu Pareto’nun analizinde sosyal refah toplumdaki herhangi bir bireyin faydasının bir fonksiyonudur (Durmuş, 2008). Pareto optimumu analizi kaynakları ürünler arasında çeşitli marjinal üretim ve
tahsis koşullarını sağlamak yoluyla sosyal refahı maksimize etmektedir.
Faydacı (Benthamcı) Sosyal Refah Fonksiyonu Faydacı sosyal refah fonksiyonu, faydacı felsefenin kurucusu Jeremy Bentham tarafından geliştirilmiştir. Faydanın mutlak olarak ölçülebilir olduğunu savunan bu felsefenin üç temel ilkesi bulunmaktadır. Bunlardan ilki, toplumunu bir sosyal durumdan başka bir sosyal duruma geçiş yapmasının iyi veya kötü olarak değerlendirilmesi bu geçişin bireylere sağladığı refah ile ölçülür. İkincisi, herhangi bir sosyal durum ortaya çıkardığı sonuç ile değerlendirildiğinden, sonuç önemlidir. Son olarak, sosyal refah bireylerin refahının toplamına eşittir.
Bergson-Samuelson Tipi Sosyal Refah Fonksiyonu Bu sosyal refah fonksiyonu, sosyal refah fonksiyonu kavramını ilk kez kullanan Abram Bergson tarafından 1938 yılında geliştirilmiş ve başlangıçta Bergson tipi sosyal refah fonksiyonu olarak adlandırılmıştır. Daha sonradan Paul Samuelson’un katkı yapmasıyla bu refah fonksiyonu Bergson-Samuelson tipi sosyal refah fonksiyonu adını almıştır. Bergson-Samuelson tipi sosyal refah fonksiyonu, faydacı refah fonksiyonunun tersine, açık değer yargılarına dayanan, faydanın sıralı olarak bireyler arasında karşılaştırılabileceğini varsayan bir refah fonksiyonudur. Bu fonksiyonda maksimum sosyal refah durumu tamamen refahın bireyler arasındaki dağılımı ile ilgili değer yargılarının getirilmesinin bir sonucu olarak belirlenir.
Arrow Tipi Sosyal Refah Fonksiyonu Amerikalı ekonomist Kenneth Arrow aşağıda verilen koşullara dayalı olarak daha çok Arrow’un olanaksızlık teoremi olarak bilinen bir sosyal refah teorisi geliştirmiştir (Breton ve Weymark, 1996)
Ng Yew Kwang tarafından geliştirilen bu sosyal refah fonksiyonunda sosyal refah bireysel faydaların veya refahların bir vektörü olarak ifade edilir.
Sen Tipi Sosyal Refah Fonksiyonu Refah ekonomisine ciddi eleştirileri bulunan Hintli ekonomist Amartya K. Sen, diğer sosyal refah fonksiyonlardan tamamen farklı olarak, bir sosyal refah fonksiyonunun toplumdaki gelir dağılımını dikkate alması gerektiğini ileri sürmüş ve kendi adıyla anılan yeni bir sosyal refah fonksiyonu geliştirmiştir. Bu sosyal refah fonksiyonunda gelir dağılımı Gini katsayısı kullanılarak fonksiyona dahil edilmektedir (Sen, 1974).
Foster Tipi Sosyal Refah Fonksiyonu Bu sosyal refah fonksiyonu James Foster tarafından Sen tipi refah fonksiyonunun bir versiyonu olarak geliştirilen bir fonksiyondur.
Nash Tipi Sosyal Refah Fonksiyonu Bu fonksiyon ünlü matematikçi John Nash tarafından geliştirilen ve bireylerin risk tercihlerine dayalı olarak, tüm bireyler için ortak en kötü sosyal durumu varsayan bir sosyal refah fonksiyonudur.
Harsanyi Tipi Sosyal Refah Fonksiyonu Bu sosyal refah fonksiyonu John Harsanyi tarafından geliştirilen ve toplumdaki tüm bireylerin fayda fonksiyonlarına aynı ağırlığı vererek faydacı felsefeye yeni bir yaklaşım getiren bir fonksiyondur (Kim ve Roush, 1981).
Aristocu Sosyal Refah Fonksiyonu Aristocu sosyal refah fonksiyonu Robert Gallagher tarafından geliştirilen ve Aristo’nun karşılıklılık (mütekabiliyet) teorisine dayalı olarak bir toplumdaki karşılıklılığı, yani toplumdaki bireylerin birbirlerine fayda sağlamak için işbirliği yapma derecesini ölçen bir sosyal refah fonksiyonudur (Gallagher, 2018).