Para ve Banka — Ünite 5 Soru-Cevap

Bir mali varlığın vadesi boyunca sahibine yapılacak tüm ödemelerin bugünkü değerini, bu mali varlığın satın alma fiyatına eşitleyen indirim oranına vadeye kadar verim deniliyor.Şimdi bir mali varlık düşünün. Bu varlığı vade sonuna kadar elinizde tutarsanız çeşitli ödemeler yapılacak size. Vade sonunda tek bir ödeme olabileceği gibi, ara dönemlerde taksitler halinde de olabilir ödemeler. Bu ödemelerin bugünkü değerini, o mali varlığı satın aldığınız fiyata eşitleyen bir indirim oranı var. Vadeye kadar verim (i v) olarak adlandırılıyor

go =(Ps / Pa) −1 
olur. Eksi değer nasıl ortaya çıkıyor? Elbette, satış fiyatı alış fiyatından düşükse. Diyelim ki 800 liraya satın almıştınız tahvili, satış fiyatınız 750 lira ise getiri oranınız (go) eksi yüzde 6,25 oluyor. Getiri oranı eksi olacak diye bir şart yok. Satış fiyatınız alış fiyatınızdan yüksek olduğu sürece getiri oranınız artı değer alacak.Oysa bu tahvili vadesi sonuna kadar tutsaydınız durum farklı olacaktı. Tahvilin üzerindeki değer 1000 lira olsun. Bu durumda (3) numaralı denklemden bu tahvilin vadeye (n=1 yıl) kadar verimi

[(1000/800)1-1]=0,25=%25 olacak.

Beklenen (yaklaşık) reel faiz haddini, nominal faiz haddi ile tahvilin vadesinin sonuna kadar gerçekleşmesi beklenen enflasyon oranı arasındaki fark olarak tanımlıyoruz.
Nominal faiz haddi (i) yüzde 25, beklenen enflasyon (πb) ise yüzde 20 ise beklenen reel faiz (rb)
haddi yüzde 5 olur.

Gerçekleşen reel faizin kesin değerini gösteren denklem şöyle:

olacak. Tüm faiz hadlerinin ve enflasyonun her iki denklemde de ‘ondalık’ sayılarla ifade edilmesi gerektiğini unutmayın.

Aynı fiyat düzeyinde şu gelişmeler daha fazla tahvil talep edilmesine yol açacaklar: Ekonomik birimlerin servetlerinin artması, beklenen enflasyonun düşmesi, bir tahvilin likiditesinin diğer tahvillere kıyasla yükselmesi, tahvilden alınan verginin, servetin değerlendirilebileceği alternatif varlıklardan alınan vergiye göre düşmesi, likiditesinin diğer tahvillere kıyasla artması.

Tahvil fiyatı yükseldikçe (faizi düştükçe) arzı artacaktır. Ancak, Tahvilin fiyatı yükselmese bile arzı artabilir. Tahvil devlet tahvili ise, kamunun borçlanma ihtiyacının artması devletin tahvil arzını artıracak. Şirketler için ise aynı fiyat düzeyinde şu gelişmeler daha fazla tahvil arz edilmesine yol açacaklar: Yatırım ortamının iyileşmesi, beklenen enflasyonun yükselmesi, ekonominin hızla büyümesi.

Denge tahvil fiyatı (denge faiz haddi) ise tahvil arz ve talebinin eşitlendiği noktada belirlenir. Tahvil arzını artıran her unsur -tahvil talebini etkilemiyorsa- denge fiyat düzeyini düşürür (denge faiz haddini artırır). Tahvil talebini artıran her unsur da -tahvil arzını etkilemiyorsa- denge fiyat düzeyini artırır (denge faiz haddini düşürür). Şekil 5.3 tahvil piyasasındaki denge durumunu gösteriyor.

Şimdi kamu açığındaki artışın devletin borçlanma ihtiyacını artırmasının denge tahvil fiyatı üzerine etkisine bakalım. Bu durumda aynı fiyat düzeyinde tahvil arzı artacaktır. Tahvil talebi ile fiyatı arasındaki ilişki ise etkilenmeyecektir. Şekil 5.3’te başlangıçta A noktasında denge var. Satılan tahvil miktarı B1 ve oluşan denge tahvil fiyatı P1. Kamu açığının artması sonucunda tahvil arzı da artınca aynı fiyat düzeyinde artık daha fazla tahvil arz ediliyor. Tahvil arz eğrisi sağa kayıyor. Yeni tahvil arz eğrisi Bs2 oluyor. Tahvil talep eğrisinin ise konumunda bir değişiklik yok. Sonuçta, denge fiyatı P2 ‘ye düşüyor, satılan miktar ise B2 oluyor. Dolayısıyla, kamu açıklarını finanse etmek üzere devletin tahvil arzını artırması, borçlanma maliyetini, yani tahvil faizini de yükseltecektir. Tahvil talebini ve arzını etkileyen diğer faktörlerin denge faiz haddini nasıl etkileyeceğini benzer bir biçimde bulabilirsiniz.

Bir ülkedeki farklı şirketlerin ihraç ettikleri aynı vade ve aynı para birimi cinsinden tahvillerin faizleri farklılaşabilir. Bu farklılıkların temel nedeni tahvil satanların değişik risk düzeyinde olmalarıdır. Diğer bir ifadeyle, bu tahvillerden doğan yükümlülüklerin farklı düzeylerde yerine getirilmemeleri olasılıklarının bulunması durumudur. Buna ‘iflas riski’ ya da ‘kredi riski’ de diyebiliriz

Kısa vadeli faizler ile uzun vadeli faizler arasındaki ilişkiyi verim (getiri) eğrisi göstermektedir. Verim eğrisi, belli bir zaman için (mesela falanca günün falanca saatinde) bu tahvillerin veriminin vadeye göre nasıl değiştiğini göstermektedir. Verim eğrisi, yatay ekseninde vade, dikey eksende ise verimin yer aldığı bir düzlemde çiziliyor.

Verim eğrileri yukarıya doğru eğimli oldukları gibi aşağıya doğru eğimli de olabilirler. Bu durumda, verim eğrisinin çizilmesi için kullanılan verilerin elde edildiği zaman itibarıyla, kısa vadeli faizler uzun vadeli faizlerden daha yüksektir. Bir üçüncü alternatif ise verim eğrisinin yatay olmasıdır. Bunun anlamı ise her vadedeki verimlerin aynı olduğudur.

Bekleyişler kuramına göre, uzun vadeli bir tahvilin yıllık verimi, yaklaşık olarak mevcut dönemdeki kısa vadeli (mesela yıllık) faiz haddi ile o tahvilin vadesi boyunca gerçekleşmesi beklenen kısa vadelifaizlerin ortalamasına eşit olmalı. Kısa vadeli faizlerin bugünkü kısa vadeli faiz haddinin altına inmesi bekleniyorsa, verim eğrisi aşağıya doğru eğimli olur. Farklı bir ifadeyle, uzun vadeli faizler kısa vadeli faizlerden daha düşük olacaktır. Tersi durumda ise verim eğrisinin eğimi yukarıya doğrudur. Verim eğrisi yataysa, kısa vadeli faiz haddinde ileride bir değişiklik beklemiyor anlamına gelir.

Aşağıya doğru eğimli bir verim eğrisi düşünelim. Gözlenen faizler i 1,t=0,07, i2,t =0,06 olsun.

(12)

(12) numaralı  denklemi kullanarak gözlenen verim eğrilerinin eğimi ile kısa
vadeli faiz haddinin (denklemde kısa vadeli faiz bir yıllık faiz) arasındaki ilişkiyi çıkarmak mümkün.

bu durumda  bulunacak.

Dolayısıyla, aşağıya doğru eğimli bir verim eğrisi, gelecekte kısa vadeli faizlerin düşmesinin beklendiğini ifade ediyor.

Uzun vadeli tahvil tutmak için ek bir getiri isteniyorsa, artık yatay bir verim eğrisi gelecek dönemlerdeki bir yıllık faizlerin bugünkü bir yıllık faizden daha düşük olacağının beklendiğini ifade edecek. Ancak, aradaki farkın çok da fazla olmayacağı bekleniyor. Yukarıya ve aşağıya doğru eğimli verim eğrileri için benzer bir hesaplamayı siz yapabilirsiniz. Mesela aşağıya doğru eğimli bir verim eğrisi için şöyle olacak: Ilımlı bir negatif eğim, kısa vadeli faizlerin belirgin biçimde düşmesinin beklendiğini gösterecek. Keskin bir negatif eğim ise, kısa vadeli faizlerin çok hızlı biçimde düşmesinin beklendiği anlamına gelecek.

Bu durumda,uzun vadeli bir tahvilin yıllık verimi, yaklaşık olarak mevcut dönemdeki kısa vadeli (mesela yıllık) faiz haddi ile o tahvilin vadesi boyunca gerçekleşmesi beklenen kısa vadeli faizlerin ortalamasının bir vade primiyle toplamına eşit olur.

Günlük hayatta ilgilendiğimiz döviz kuru, nominal döviz kuru (E). Mesela bir dolar 15 lira dediğimizde nominal döviz kurunun 15 olduğunu
belirtiyoruz. Dolayısıyla, nominal döviz kuru, bir birim yabancı paranın yerli para cinsinden değeri (fiyatı) olarak tanımlanıyor. Yabancı paraya dolar, yerli paraya da lira diyelim. Nominal döviz kurundaki artış bir dolar satın almak için daha fazla lira vermek gerektiğini gösteriyor. ‘Sabit döviz kuru rejimlerinde’ E’nin artmasına ‘devalüasyon’, azalmasına ise ‘revalüasyon’ deniliyor. ‘Dalgalı kur rejimlerinde’ ise E’nin artması yerli paranın nominal olarak değer kaybettiğini, azalması yerli paranın nominal olarak değer kazandığını gösteriyor.

Reel döviz kuru düşüyorken, yerli para reel olarak değer yitiriyor, (diğer unsurlar aynı kalmak üzere) ihracat artıyor, ithalat azalıyor. Reel döviz kuru yükseliyorken yerli para reel olarak değer kazanıyor, (diğer unsurlar aynı kalmak üzere) ihracat azalıyor ve ithalat artıyor.

Satın alma gücü paritesinin ‘mutlak’ biçimine göre, iki ülkenin para birimi arasındaki nominal döviz kuru, iki ülkedeki mal sepetlerinin fiyatlarını birbirlerine eşitliyor. Daha yaygın kullanılanı ise ‘göreli’ satın alma gücü paritesi. Buna göre, nominal döviz kurundaki artışın, yurt içi enflasyon ile yurt dışı enflasyon arasındaki fark kadar olması gerekiyor.

Göreli satın alma gücü paritesine göre, nominal döviz kurundaki artışın (ε), yurt içi enflasyon (π) ile yurt dışı enflasyon (π*) arasındaki fark kadar olması gerekiyor:Yurt içi enflasyon yurt dışı enflasyondan ne kadar fazla ise, o ülkenin parası o kadar değersiz olacak, yani nominal döviz kuru o kadar yüksek olacak.

Kapsanmamış faiz haddi paritesini, döviz kurunun nasıl belirlendiğini açıklayan bir kuram haline dönüştürmek mümkün. Buna göre, döviz kuru yurt dışı faiz haddi ve döviz kurunun ileride alacağı değere ilişkin bekleyişler arttıkça yükseliyor, yurt içi faiz haddi arttıkça azalıyor.

Bir ülkeye yönelik risk  alma iştahının azalması, o ülkenin mali varlıklarının daha az talep edilmesi, vaktiyle satın alınmış varlıkların ise
satılmak istenmesi anlamına geliyor. Döviz kurunu ve faizi yükseltici bir gelişmedir. 

Yurt içi faiz haddi ile döviz kuru arasındaki ilişkinin yönü, faiz haddindeki değişikliklerin nedenine göre değişebilir. Risk değişmiyorken yurt
içi faiz yükseliyorsa -diğer değişkenler aynı kaldığı sürece- yerli para nominal olarak değerlenir (nominal döviz kuru düşer). Ama yurt içi faiz haddi o ülkenin riski arttığı için de yükselebilir. Bu durumda o ülkenin parası cinsinden mali varlıklar satılıp dövize çevrilebilir ve o ülkeye daha az sermaye girişi olabilir. Döviz talebi arttığı ve döviz arzı azaldığı için nominal döviz kuru yükselebilir. Kısacası, her zaman yüksek faiz düşük kura karşı gelmez.

İki biçimi vardır: Kapsanmamış ve kapsanmış faiz haddi pariteleri. Kapsanmış faiz haddi paritesine göre, yurt içi faiz haddi (yaklaşık olarak), yurt dışı faiz haddi ile nominal döviz kurundaki değişim beklentisinin toplamına eşit olacaktır. Kapsanmamış faiz haddi paritesini, döviz kurunu nasıl belirlendiğini açıklayan bir kuram haline dönüştürmek mümkündür. Buna göre, döviz kuru, yurt dışı faiz haddi ve döviz kurunun ileride alacağı değere ilişkin bekleyişler arttıkça yükselecek, yurt içi faiz haddi arttıkça azalacaktır. Kapsanmış faiz haddi paritesinde ise döviz kurunun ileride alacağı değer yerine, ‘vadeli döviz kuru’ sözleşmesinde üzerinde anlaşılan döviz kuru kullanılmaktadır.