Para ve Banka — Ünite 1 Soru-Cevap

Ödemeler sistemi ekonomide var olan tüm mal ve hizmetlerin el değiştirmesinde yani alınıp satılmasında aracılık eden paranın geçmişten günümüze nasıl değişime uğradığını açıklanmaktadır. Başlangıçta, henüz finansal sistemi takas yani malın mal ile transfer edildiği bir sistemden bankalar üzerinden gerçekleşen elektronik fon transferi sistemi ile para aktarımının gerçekleştiği sistemi açıklamaktadır.

Mal veya hizmetin birbirleriyle değişiminin ortaya çıkardığı güçlükler, insanların bu değişime konu olacak farklı bir nesne arayışına yöneltmiştir. Tarihte para yerine ilk önceleri farklı nesnelerin kullanıldığı görülmektedir. Bunlar; canlı hayvanlar ve deniz kabukları olabileceği gibi daha sonraları altın ve gümüş gibi değerli madenlere kadar uzanan geniş bir yelpazede sıralanabilir. Ticaret yapılması sürecinde malın mal ile ya da hizmetin hizmet ile değişimi durumunda değişime konu olan araç “mal para” ilgili ekonomi takas ya da trampa ekonomisi olarak tanımlanır. Ödemeler sisteminde paranın ilk hali mal para’dır demek doğrudur. Dolayısıyla Mal Para Sistemi: Mal ve hizmet alım satımında değişime konu olan nesnenin işlevsel olarak paranın temel fonksiyonlarını ve temel özelliklerini yerine getiren bir nesnenin kullanıldığı sistem olarak tanımlanmaktadır.

Paranın gerçek değeri ile nominal değerinin farklılaşması ve Gresham yasasının geçerli olmasının en önemli olumsuz etkileri ticarette takasın artması ve paranın değişim işlevi olmasının zarar görmesi nedeniyle uluslararası ticaret hacminin daralması olarak ortaya çıkmıştır.

İtibari paranın mal paradan temel farkı; “itibari paranın üzerinde yazan ve temsil ettiği satın alma gücünü gösteren değeri dışında kendi başına herhangi bir kullanım değeri yoktur”. Yani itibari para, üzerinde yazan nominal satın alma gücünü temsil eden ve devlet tarafından yasal ödeme aracı olarak basılan kağıt banknottur.

Finansal sistem, fon transferini gerçekleştiren finansal kurumlar ve finansal araçlardan oluşur.  Sistem içinde yer alan bireyler elde ettikleri gelirlerin hepsini harcamazlar, bunlar tasarruf sahipleridir. Gelirlerinin üzerinde harcama yapmak isteyen bireylerin varlığından da söz edebiliriz. Bu kişileri de borçlanma ihtiyacında olanlar olarak nitelendirebiliriz. 

Borç alanlar ve borç verenler arasında gerçekleşen fon akışı finansal piyasalara aracılığı ile gerçekleşiyorsa “doğrudan finansman”, aynı akış finansal kurumlar aracılığı ile gerçekleşiyorsa, “dolaylı finansman” biçiminde tanımlanır.

Örneğin tasarruflarını değerlendirmeye çalışan bir kişi parasıyla bir bankadan hazine bonosu alıyorsa, bu işlem dolaylı finansman kanalından gerçekleşmiştir. Ancak aynı kişi yetkili bir borsa satıcısı (dealer) aracılığı ile hisse senedi alıyorsa bu durumda işlem doğrudan finansman kanalından gerçekleşmiştir. Her iki durumda da fonlar tasarruf sahibinden finansal sisteme aktarılarak fon kullanıcılarına yönelmiştir.

Finansal sistem içinde bulundurduğu alternatif finansal varlıklar aracılığıyla likiditesi yüksek yatırım olanakları sunar. Yatırımcılar tarafından hem yatırım yapmak hem de mal ve hizmet satın almak için istedikleri anda paraya çevirebilecekleri finansal varlıklara sahip olmak oldukça önemlidir.

Likidite kelime anlamı olarak “paraya çevrilme hızı” olarak tanımlanmaktadır. Paraya çevirirken herhangi bir işlem maliyeti ödemiyor ve her istediğinizde bu değişim işlemini gerçekleştirebiliyorsanız; bu durumda tasarruflarınızı likiditesi yüksek varlıklara yapmışsınız demektir. Likit varlıklara sahip olmak, yatırımcının anında değerlendirmesi gereken önemli ve kârlı yatırım olanaklarının kaçırılmaması açısından önem taşımaktadır. Hisse senedi, bono, çek, tahvil gibi finansal varlıklar, finansal olmayan varlıklara kıyasla (araba, iş makinesi, taşınmaz mallar gibi) daha likittir. Finansal sistem, yatırımcılarına işte bu likit seçeneklere yatırım yapma fırsatını tanır.

Finansal sistemde ilgili fonların etkili alanlarda değerlendirilmesi sistemin etkin fon transferi işlevini yerine getirmesi açısından oldukça önemlidir. Finansal sistemde fon fazlalarını değerlendirmek isteyen yatırımcılar, finansal varlıkların gelecek değerleri hakkında öngörüde bulunabilmek için finansal varlıklar hakkında bilgiye ihtiyaç duyarlar. Finansal sistem bu bilginin toplanmasında oldukça önemli bir rol oynar.

Hisse senetleri ortaklık sağlayan finansal varlıklardır.

Hisse senetleri anonim ortaklıklar tarafından yasal düzenlemelere uygun olarak çıkartılan şirket sermayesine katılımı temsil eden finansal varlıklardır. Hisse senetleri sahiplerine ortaklık hakkının yanında genel olarak yönetime katılma (genel kurullarda oy verme) hakkı da verir. Ancak oy hakkı sağlamayan hisse senedi türleri de vardır. Böylece hisse senedi tutan yatırımcı sahip olduğu hissenin payı oranında şirketin ortağı olacaktır. Bu hisse senedi sahibine kârdan pay alma hakkı da tanır.

Hem borç senedi hem de hisse senedi çıkaran bir şirketi düşünelim. Şirket, herhangi bir tasfiye durumunda, öncelikli olarak borçlularına ödeme yapar, daha sonra ise şirketin kalan varlıkları ortakları (hisse sahipleri) arasında pay edilir. Bu, borç senetlerine sahip olanların ortaklık senetlerine sahip olanlara kıyasla öncelikli konumlarını gösterir ve bir anlamda onların riskinin daha az olduğunu gösterir. Buna karşılık, şirketin kârı arttıkça hisse senedi sahiplerine dağıtılacak kâr payları da artacaktır. Oysa borç senedi sahiplerine, kâr ne kadar yüksek olursa olsun sahip oldukları borç senedinin değeri kadar ödeme yapılacaktır.

Sahiplerine alacaklılık hakkı tanıyan menkul kıymetler olan borç senetlerine genel olarak tahvil ve bono adı veriyoruz.

Tahvil: Devletin ya da özel şirketlerin orta ve uzun vadeli borçlanarak fon kullanmalarını sağlayan borç senetleridir.

Bono: Devletin ya da özel şirketlerin kısa vadeli borçlanarak fon kullanmalarını sağlayan borç senetleridir.

Bu borç araçları belirli bir vadesi olan, vade boyunca faiz ve vade sonunda anapara ödemelerini yerine getireceğini taahhüt eden anlaşmalardır. Bu araçlar vadesine göre sınıflandırılır: 1 yıldan daha kısa vadeye sahip borç araçları kısa vadeli, 1 yıldan daha uzun vadeli borçlanma araçları ise uzun vadeli borçlanma araçları olarak tanımlanır. 1 yıl ile 10 yıl arasında vadeye sahip olan araçlar ise genel olarak orta vadeli olarak tanımlanmakla birlikte, pratikte genel ayrım kısa ve uzun vade ayrımıdır. Türkiye’de kısa vadeli borç araçlarına bono ve bir yıldan uzun vadeli borç araçlarına da tahvil adı verilir.

1. Bunlardan kâr ve zarar ortaklığı belgesi, hisse senedine benzer biçimde şirketlerin kârlarından pay hakkı sağlamakla beraber şirketin ortaklık yapısı ve yönetim düzenini etkilemez. Kısaca hisse senedinden farklı olarak kâr ve zarar ortaklığı belgesi sahibi olmak şirkette hissedar olma, yani şirket yönetimine katılma hakkı (oy hakkı) sağlamaz.

2. Türkiye’de yaygınlığı giderek artan diğer bir finansal varlık ise repo / ters repodur. Repo işleminde tahvil, bono ve diğer borç araçları aracılığı ile kısa vadeli borç alınmaktadır. Repo işlemi bu menkul kıymetlerin belirli bir vadede belirli bir fiyattan geri alınmak üzere satılmasından ibarettir. Geri alış fiyatı, satış fiyatından yüksek olacağından işlemde faiz ödenmesi söz konusudur. Ters repo işlemi ise menkul kıymetlerin geri satmak üzere alınmasıdır. Taraflardan biri repo anlaşması yaptığında karşıdaki taraf ters repo anlaşması yapar. Repo anlaşması özünde kısa vadeli menkul kıymet karşılığı borç alınması demektir, bu anlamda bir tür borç aracı olarak görülebilir.

3. Banka kredisi bankalar tarafından belirli koşulları sağlayan kişi ve kuruluşlara ileriki bir tarihte belirli bir faizle dönemsel olarak geri ödenmesi koşuluyla verilen borçtur.

4.Sigorta poliçesi, kamu veya özel emeklilik fonları da yine tasarruf sahiplerinin fonlarının finansal sisteme aktarılmasını sağladıkları için finansal varlık olarak değerlendirilebilir.

5.vadeli piyasalarda yaratılan araçlar da finansal varlıklar arasında yer almaktadır. Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP)’da döviz, hisse senedi, emtia (buğday, pamuk, altın) üzerinden yaratılmış vadeli işlem sözleşmeleri bulunmaktadır. 

Bankalar finansal sistem içinde fon toplayan önemli finansal kurumlar içinde yer alır. Bankalar sistemde fon fazlası olarak toplamış oldukları mevduatlara dayalı olarak sistemde fon açığı olanlara kredi açarak fon transferi sağlarlar. Finansal sistem içinde fon transferinin sağlanmasında ve aktiflerin çoğunun bulundurulması açsından oldukça önemli bir paya sahip olduklarını söyleyebiliriz.

“Sigorta ve emeklilik fonları”, bir anlaşma çerçevesinde daha önceden belirlenmiş aralıklarla fon toplayan finansal kurumlardır. Sigorta ve emeklilik fonları belli bir plan dahilinde üyelerinden fon topladıkları için ve ilgili üyelerin kişisel ödeme plan bilgilerine öncesinden sahip oldukları için bankalarda olduğu gibi ani fon çıkışı sorunuyla karşılaşma ihtimalleri oldukça düşük ve bu anlamda taşıdıkları likidite riski de azdır. Bu kuruluşların anlaşma çerçevesinde üyelerinden topladıkları fonları, üyelerinin bireysel risk profiline uygun olarak ve finansal sistemin sunduğu araçları kullanarak değerlendirmeleri beklenir. Bu çerçevede bu kurumlar fonlarını değerlendirirken oluşturacakları portföyün likiditesini çok fazla önemsemeden daha uzun vadeli finansal varlıklara yatırım yapabilirler.

Türkiye’de faaliyet gösterebilmek için Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)’dan yetki belgesi almış olmaları gerekmektedir. Aracı kurumlar, finansal varlıkların alım satımını sağlamakta, yatırım danışmanlığı ve portföy yöneticiliği hizmetlerini sunmaktadırlar. Ayrıca, finansal varlıkların birincil piyasada halka arzına ve ikincil piyasada alım-satımına aracılık etmektedirler.

Finansal kiralama ya da leasing; herhangi bir yatırım malının, mülkiyeti finansal kiralama şirketinde kalmak suretiyle, belirlenen kira bedeli karşılığında, her türlü kullanım hakkının kiracıya verilmesini ve sözleşmede belirlenen değer üzerinden, sözleşme süresi sonunda malın mülkiyetinin finansal kiralama firmasından kiracıya geçmesini sağlayan bir finansman yöntemidir.

Bu finansman yöntem; firmaların yatırım mallarını satın alması yerine, kiralamasını sağlayarak, işletme sermayelerinin firmaların diğer ihtiyaçlarının karşılanmasında kullanılmasını sağlamaktadır. Dolayısıyla, firmalardaki verimliliğin ve kârlılığın artmasına katkı sağlamaktadır. 

Faktöring, büyük miktarlarda kredili satış yapan işletmelerin, bu satışlardan doğan alacak haklarının, “faktör veya faktöring şirketi” olarak adlandırılan kuruluşlar tarafından satın alınması işlemidir. Faktör ise işletmelerin alacak hesaplarının satın alınmasında uzmanlaşmış finansal bir kuruluştur. Kısacası faktöring şirketi peşin ödeyerek bütün alacakları satın alır, alacakları tahsil eder, bu alacaklara ilişkin muhasebe ve defter kayıtlarını tutar ve borçlu hakkında istihbarat yaparak satıcıyı tahsilat riskine karşı korur.

Tüketici Finansman şirketleri bireysel ve kurumsal tüketicilere otomobilden, iş ekipmanlarına, tıbbi malzemelerden ev araç ve gereçlerine kadar çok geniş bir yelpazede kredi kullandıran kurumlardır. Kimi kurumlar sadece tüketici ve ticari kredide uzmanlaşmış iken, kimi kurumlar çok daha geniş bir faaliyet alanında hizmet vermektedirler. Bu hizmetler geleneksel araç kredilerinden kredi kartlarına, yatırım finansmanından finansal kiralamaya kadar uzanmaktadır. Bu tür şirketlerin mevduat toplama yetkisi olmadığından ihtiyaçları olan kaynakları bankalardan veya yatırımcılardan temin ederek gerçek veya tüzel kişilere plase etmektedirler.

Varlık Yönetim şirketleri, finans sistemi içerisindeki bankaların sorunlu kredilerinin (bankaların tahsilatında sorun yaşadığı krediler) piyasaca kabul gören ve ticari koşullarda pazarlanabilir finansal ürünlere dönüştürerek, piyasaların akışkanlık kazanmasına katkıda bulunmak amacı ile kurulmuşlardır. Bu şirketler satın aldıkları bu sorunlu kredileri, kendi finansal, hukuki ve teknik alt yapılarını kullanarak tahsil etmeye çalışmaktadırlar. Sorunlu varlıkların, Varlık Yönetim Şirketlerine devredilmesi yöntemiyle bankalar hem bilançolarını iyileştirme hem de ayırmış oldukları karşılıkları kâr yazma imkanına kavuşmaktadırlar. Sorunlu kredilerin Varlık Yönetim Şirketleri tarafından tasfiyesi son yıllarda birçok ülke tarafından uygulanan bir yöntem olmakla birlikte, uygulama özellikleri ülkeden ülkeye değişiklik göstermektedir.

Finansal piyasalar finansal varlıkların alınıp satıldığı piyasalardır. Bu piyasalarda, bu finansal varlıkları arz edenler, talep edenler ve düzenleyici kurumlar bir araya gelir. Finansal piyasalar, organizyon yapısına göre, işlem gören varlıkların vadesine göre ya da işlemin zamanlamasına göre farklı biçimde sınıflandırılabilir.

Menkul kıymet yatırımcılarının hem alıcı hem de satıcıların menkul kıymet satışına yönelik işlemlerinin belirli bir kurala ve belli bir mekânda yapıldığı piyasalara “organize piyasa” denir. Organize piyasalara örnek olarak Borsa İstanbul (BİST) ve Borsa İstanbul Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP) verilebilir.

Tezgâh üstü piyasa (organize olmamış piyasa, örgütlenmemiş piyasa), borsa dışında gerçekleşen işlemlerdir. Belirli kurallar ve fiziki bir yer bulunmayan bu piyasa türünde fiyatlar pazarlık yoluyla belirlenir. Bu piyasada işlemler alıcı ile satıcı arasında telefon ya da online olarak gerçekleşir. Serbest döviz piyasası ve serbest altın piyasası tezgah üstü piyasalara örnek olarak gösterilebilir.

Vade açısından bir sınıflandırma yapıldığında finansal piyasalar, spot piyasalar ve vadeli piyasalar olmak üzere iki gruba ayrılır.

Borsa İstanbul ve Londra Borsası spot piyasalardır. Çünkü spot piyasaları ödeme ve teslimatın aynı anda gerçekleştiği piyasalardır.

Ödeme ve teslimatın gelecekte önceden belirlenmiş bir tarihte ve önceden belirlenmiş bir fiyattan gerçekleştiği piyasalara vadeli piyasalar denir. Vadeli işlem piyasaları, sözleşmeye konu olan ürünlerin fiyatlarında gelecekte ortaya çıkabilecek olumsuz değişmelere karşı korunma imkanı sağlamakta ve spot piyasalar için yol gösterici olmaktadır. 

Vadeli işlem piyasalarının ürünleri, forward, futures, opsiyon ve swap sözleşmeleridir.

Sermaye piyasası, birincil ve ikincil piyasalardan oluşmaktadır.

Birincil Piyasa: Şirketler ya da devlet tarafından ihraç edilen hisse senedi ve tahvil gibi menkul kıymetlerin ilk satışının gerçekleştiği piyasalardır. Birincil piyasanın araçları, ilk kez çıkarılan menkul kıymetlerdir. Yatırımcıya ve/veya devlete fon sağlayan piyasa, birincil piyasadır. İhraççı şirket ile tasarrufçunun arasında bir banka veya aracı kurumun olması, bu piyasanın birincil piyasadan olmasına engel değildir.

İkincil Piyasa: Daha önce birincil piyasada ihraç edilmiş olan menkul kıymetlerin alınıp satıldığı piyasadır. Birincil piyasadan ihraç edilen menkul kıymetleri satın almış olan kişiler, bunları paraya çevirmek isteyebilirler. Bununla birlikte, tahvillerde vadesi gelmeden, hisse senetlerinde ise hiçbir zaman ihraççı kuruluşa müracaat ederek, bu menkul kıymetlerin paraya çevrilmesi talebinde bulunulamaz. İşte bu menkul kıymetlerin paraya çevrilmesini, ikincil piyasa sağlar.

Merkez bankalarının yasalar çerçevesinde açık piyasa işlemleri, zorunlu karşılık oranları, döviz müdahaleleri gibi araçları kullanarak fiyat istikrarını ve finansal istikrarı sağlamak için yaptıkları işlemlere ‘para politikası’ adı verilir.

Euro Bölgesi 2022 yılı itibariyle yirmi yedi üye ülkeden oluşmaktadır: Almanya, Avusturya, Belçika, Bulgaristan, Çekya, Danimarka, Estonya, Finlandiya, Fransa, GKRC, Hırvatistan, Hollanda, İrlanda, İspanya, İsveç, İtalya, Letonya, Litvanya, Lüksemburg, Macaristan, Malta, Polonya, Portekiz, Romanya, Slovakya, Slovenya ve Yunanistan.