İKT208U-TURİZM EKONOMİSİ
Ünite 3: Mikroekonomik Boyutuyla Turizm II
Tüketici (Fayda) Teorisi ve Turizm
Tüketici hangi mal ve hizmetten ne kadar satın alacağına karar veren birimdir. Tüketici bir birey olabileceği gibi hanehalkı da olabilir. Turizm sektöründe ise tüketici turist veya ziyaretçi kavramları ile ifade edilir.
Toplam Fayda ve Marjinal Fayda
Neo-klasik iktisat görüşü bir tüketicinin (turist veya ziyaretçinin) amacının faydasını maksimum yapmak olduğunu savunur. Neo-klasik görüşte, tüketici belirli bir mal veya hizmeti tercih etmesi durumunda ortaya çıkan faydanın ölçebileceği veya faydanın tüketiciden tüketiciye farklılık gösterebileceği ifade edilir.
Turist veya ziyaretçi rasyonel secimler yapabilmesi için karşılaştığı fırsatları öncelik sıralamasına tabi tutması, yani zevk ve tercihlerini ortaya koyması, gerekir.
Turist (veya ziyaretçi) karar verirken;
• Tercihleri tam olmalıdır. • Turist tercihleri geçişli ve tam olmalıdır. • Bir turistik ürünün çoğu azına tercih edilmelidir.
Bir malın çoğunun azına tercih edilmesi, malların iyi mal olması durumunda geçerli iken malın kötü mal olması durumunda ise o malın azının çoğuna tercih edilmesi söz konusudur.
Toplam fayda (TU), bir mal veya hizmetten belli bir miktar tüketildiği zaman elde edilen faydadır.
Marjinal (Ek) fayda (MU), bir mal veya hizmetten bir birim daha fazla veya bir birim daha az tüketildiği zaman toplam faydada meydana gelecek değişimdir.
Turist veya ziyaretçinin turistik bir malın tüketiminden elde ettiği toplam fayda düzeyi doyum noktasını ifade eder.
Bir mal veya hizmetin her ilave birimden daha az fayda elde edilmesi durumunda azalan marjinal fayda kanunu geçerli olur. Diğer tüm turistik ürünlerin tüketimi sabit tutulduğunda, bir turistin belli bir turistik üründen elde ettiği fayda o turistik urunun tüketimi arttıkça azalacaktır.
Tüketici Dengesi
Tüketici dengesi için üç kriter göz önünde bulundurulmalıdır:
• Tüketicinin sınırlı geliri • Mal ve hizmetlerin fiyatı • Tüketiciyi en fazla mutlu edecek mal bileşimi
Bir mal veya hizmetten elde edilen toplam fayda maksimum iken marjinal fayda sıfıra eşit olduğu nokta doyum noktasıdır.
Toplam fayda eğrisine göre;
• Birinci bölgede, tüketim miktarı arttıkça toplam fayda azalan oranlarda artar.
• İkinci bölgede, faydanın maksimuma ulaştığı bölgedir. • Üçüncü bölgede, maksimum noktasından sonra gerçekleştirilecek bir tüketim artışı toplam faydayı azaltır.
Marjinal Fayda Eğrisine göre;
• Birinci bölgede, marjinal fayda eğrisi pozitiftir. • İkinci bölgede, marjinal fayda eğrisi sıfırdır. • Üçüncü bölgede, marjinal fayda eğrisi negatiftir.
Marjinal fayda eğrisinin negatif eğimli olması azalan marjinal fayda ilkesinin yansımasıdır. Yani, bir turistin belli bir turistik ürünün birbirini takip eden birimlerinden elde ettiği fayda, diğer bütün turistik ürünlerin tüketimi sabit tutulduğunda, bu ürünün tüketimi arttıkça azalacaktır. Bu kural tüketim teorisinin temelini teşkil etmektedir.
Fayda Maksimizasyonu
Tüketici için pek çok mal ve hizmet seçeneği söz konusudur. Belli bir zaman dilimi içerisinde tüketici gelir, fiyat ve mutluluk kriterleri çerçevesinde faydasını maksimum yapmaya çalışır. Tüketici fayda maksimizasyonu için X ve Y mallarından öyle miktarlar satın almalıdır ki bu malların son birimlerinin parasal karşılığı olan marjinal faydaları birbirine eşit olsun. Bu durumda;
Tüketici Dengesi = (MUa / Pa ) = (MUb / Pb)
biçiminde gösterilmektedir.
Kayıtsızlık Eğrileri
Kayıtsızlık eğrileri tüketicilerin zevk ve tercihlerinin ordinal ölçümüdür. Kayıtsızlık eğrileri, aynı tatmin düzeyini sağlayan farklı mal bileşimlerinin geometrik gösterimidir. Bu durumda eğri üzerinde tatmin aynı iken mal bileşimleri farklılaşır.
Kayıtsızlık eğrileri, iktisat yazınında eş fayda eğrileri veya farksızlık eğrileri olarak da adlandırılır. Kayıtsızlık eğrilerinin özellikleri şunlardır:
• Negatif eğilimlidir. • Birbirleri ile kesişmezler. • Genellikle orijine dış bükeydir. • Daha sağdaki bir kayıtsızlık eğrisi daha fazla fayda anlamına gelmektedir.
Kayıtsızlık eğrilerinin sağa veya sola kayması;
• Gelirde meydana gelecek bir değişme: Tüketicinin gelirinde meydana gelebilecek bir artış (azalış) kayıtsızlık eğrisini sağa (sola) kaydırır. • Fiyatta meydana gelecek bir değişme: Fiyatta meydana gelebilecek bir değişme kayıtsızlık eğrisini sağa veya sola kaydırır. • Gelir ve fiyatın birlikte değişmesi sonucu gerçekleşebilir. Gelir ve fiyatta meydana gelebilecek birlikte değişme kayıtsızlık eğrisini sağa veya sola kaydırır.
Bütçe Doğrusu
Tüketicinin iki mal veya hizmete ilişkin farklı bileşimleri tercih etmesine olanak tanıyan sınır eğrisidir. Diğer bir ifadeyle bütçe doğrusu; tüketicinin, bütün gelirini harcaması koşuluyla, satın alabileceği mal veya hizmet bileşimlerinin geometrik yerini ifade eder.
Kısıtlanmış bütçe doğrusu I = Pa Qa + Pb Qb biçiminde gösterilir.
Eşitlikte bütçe doğrusu Pa, A malının fiyatı ile Qa, miktarının ve Pb, B malının fiyatı ile Qb, miktarının çarpılıp toplanması sonucu bulunur.
Tüketici sahip olabileceği en üst kayıtsızlık eğrisi üzerinde bulunabilmesi için sınırlı olan gelirini satın alacağı mallar arasında öyle dağıtmalı ki bu malların tüketiminden elde edeceği faydayı maksimum kılabilsin.
Bütçe doğrusundaki değişmeler gelir ve fiyat değişmelerine bağlı olarak farklılık gösterir.
• Gelir değişmeleri: Tüketicinin gelirinde meydana gelecek bir artış (azalış) bütçe doğrusunun eğimini etkilemese de bütçe doğrusunu sağa (sola) doğru kaydırır. • Fiyat değişmeleri: Mallardan birinin (her ikisinin) fiyatında meydana gelecek bir değişme bütçe doğrusunun ayaklarından birini (her ikisini) kaydırır.
Bütçe doğrusunun eğimi tüketilen malların fiyatları oranına denktir. Tüketicinin gelirinde meydana gelecek bir değişme bütçe doğrusunu değiştirir. Parasal gelirdeki artışlar bütçe doğrusunu sağa doğru hareket ettirir. Yine mallardan birinin fiyatında meydana gelecek bir değişme ise bütçe doğrusunun ayaklarından birini kaydırır.
Kayıtsızlık Eğrisi ve Bütçe Doğrusu Yaklaşımıyla Tüketici Dengesi
Tüketicinin faydasının maksimum olduğu noktada kayıtsızlık eğrisi bütçe doğrusuna teğettir. Yani tüketici gelirini mal ve hizmetlerin fiyatlarını dikkate alarak en yüksek mutluluğa erişecektir. Böylece kayıtsızlık eğrisi yaklaşımında göre tüketici dengesi;
MRSab = (MUa / Pa ) = (MUb / Pb)
biçiminde yazılır.
Bu ifade, malların marjinal ikame oranı ile marjinal faydalarının eşit olması anlamına gelir. Tüketici dengesi için kayıtsızlık eğrisinin eğimi bütçe doğrusunun eğimine eşittir.
Üretici Teorisi ve Turizm
Üretim
Turizm üretimini, turistik ihtiyaçları karşılayacak mal ve hizmetlerin oluşturulması sureci olarak ifade edebiliriz. Kısa dönemde bir otel işletmesinin sermayesini sabit (değişmez) varsayarsak otel işletmesinin üretimini artırabilmesi için istihdam ettiği işgücü miktarını artırması
şarttır. Azalan verim kanunu, bir işletme sabit faktör (otel odası) üzerine değişken faktör (işçi) ilave ederek üretimde bulunur ise, marjinal urun önce artacak, sonra bir noktada maksimum olacak ve akabinde azalış kaydedecektir.
Turizmde Kısa Dönemde Üretim
Kısa dönemde bir otel işletmesinin sermayesini sabit (değişmez) varsayarsak otel işletmesinin üretimini artırabilmesi için istihdam ettiği işgücü miktarını artırması şarttır.
Turistik ürün ile emek arasındaki ilişkiyi açıklayabilmek için toplam ürün, marjinal ürün ve ortalama ürün kavramlarını incelememiz gerekir.
Ortalama ürün: Değişken üretim faktörünün her bir birimiyle üretilen ortalama ürün miktarıdır; yani üretimde kullanılan bir birim değişken faktöre isabet eden üretim miktarıdır: AP = Q / L
Marjinal ürün; diğer şartlar sabitken ilave her bir birim girdiyle üretilebilecek ilave üründür. Yani ilave değişken faktöre isabet eden üretim miktarıdır: MP = Δ Q / ΔL
Toplam ürün eğrisinden hareketle ortalama ve marjinal ürün eğrileri geometrik olarak türetilebilir. Toplam ürün eğrisi üzerinde bulunan herhangi bir noktadaki ortalama ürün, orijinden bu noktaya çizilen doğrunun eğimine eşittir.
Marjinal ürün eğrisi önce artmakta, toplam ürünün maksimum olduğu yerde sıfır olmakta, sonrasında ise negatif değerler alır.
Azalan verim kanunu, bir işletme sabit faktör (otel odası) üzerine değişken faktör (işçi) ilave ederek üretimde bulunur ise, marjinal ürün önce artacak, sonra bir noktada maksimum olacak ve akabinde azalış kaydedecektir.
Turizmde Kısa Dönem Maliyetler
Üretim maliyetleri, üretimde kullanılan faktörlere yapılan toplam ödemelerdir. Bir turizm işletmesinin çalışanlarına ödediği ücretler, konuya örnek gösterilebilir. Maliyetler kendi aralarında özelliklerine göre açık, örtülü ve ekonomik maliyetler olmak üzere üç sınıfta toplanır.
• Açık maliyetler: Bir otel işletmesinin turistik ürün üretim faaliyetine ilişkin olarak, firma sahipleri dışında kaynaklarını kullandığı kişi veya firmalara yaptığı doğrudan ödemeleri kapsar. • Örtülü maliyetler: Bir turizm işletmesinin üretimde kullandığı kendi kaynaklarının alternatif maliyetidir. Daha yalın bir ifadeyle, turizm işletmesinin sahip olduğu ve üretim sürecinde kullandığı üretim faktörlerinin değeridir. Girişimcinin maaşı konuya örnek gösterilebilir. • Ekonomik maliyetler: Ekonomide toplam maliyet kavramı, ekonomik maliyet olarak anlaşılır. Bir turizm işletmesi kısa dönemde daha fazla turistik urun üretmek ister ise; daha fazla işçi çalıştırarak daha fazla maliyete katlanmak zorundadır.
Turizmde Uzun Dönem Maliyetler
Uzun dönemde bütün üretim faktörleri değişken olduğundan, bir turizm işletmesi turistik üretim için istediği ölçekte bir turizm tesisi kurabilir veya kapasitesini artırabilir.
Bir turizm işletmesinin üretim ölçeği arttıkça ortalama maliyetlerinin düşmesi ölçek ekonomileri iken; turistik üretim arttıkça ortalama maliyetlerin yükselmesi durumu ise ölçeğe göre eksi ekonomilerdir.
Turistik üretim yapan bir turizm işletmesinin amacı, en düşük maliyet ile en yüksek kârı elde etmektir.
Turistik Ürün Üretimi
Turistik faaliyetler; hizmet, kişi, yer, organizasyon ve fikirler gibi tüketime konu olan bütün mal ve hizmetlerin toplamıdır. Turistik urunun ortaya çıkmasında rol alan turizm işletmeleri genel olarak üç grupta toplamak mümkündür:
1. Konaklama işletmeleri 2. Seyahat işletmeleri 3. Yiyecek ve içecek işletmeleri
Piyasalar
Piyasa, talep ettikleri mal ve hizmetler karşılığında para vermek isteyen alıcılarla para karşılığında mal ve hizmet sunmak isteyen satıcıların buluştukları ortamlardır. Alıcı ve satıcının fiziksel olarak buluşma zorunluluğu yoktur. Bu işlemler sanal ortamlarda da gerçekleşebilir. Kısaca piyasa, alıcı ve satıcının karşı karşıya geldiği ortamlardır. Konaklama, seyahat ve yiyecek-içecek hizmetleri üretimi gerçekleştiren firmalar turizm piyasasında faaliyet gösterir.
Tam Rekabet Piyasası
Gerçek hayatta firmalar tam rekabet piyasa koşulları altında faaliyet göstermez. Ekonomik etkinliğin olduğu tam rekabet piyasası analizlerinin temel amacı mevcut piyasaları ideal olan tam rekabet koşullarından (karşılaştırma yapabilmek adına) ne derece uzak olduğuna dikkat çekmektir.
Tam Rekabet Piyasasının Özellikleri
• Bir malın çok sayıda alıcı ve satıcısının olması (atomisite koşulu). • Malın türdeş olması (homojenite koşulu) • Alıcı ve satıcıların piyasa hakkında tam bilgiye sahip olması • Piyasaya giriş-çıkış serbestisi olması (mobilite koşulu).
Mevcut piyasalar göz önünde bulundurulduğunda, tam rekabet piyasa yapısına rastlamak mümkün değildir. Her bilimde ulaşılmak istenen ideal durum vardır. İktisatçılar için de tam rekabet piyasası böyledir. Kimi iktisatçılar tarafından ütopik piyasa olarak da adlandırılır.
Tam Rekabet Piyasasında Kısa Dönem Dengesi
Tam rekabet piyasasında bir firmanın kârını en yüksek seviyeye çıkmasına firma dengesi denir. En yüksek kâr firmanın toplam gelirlerinden toplam maliyetlerinin çıkarılması ile bulunur: π = TR – TC
Kâr maksimizasyon kuralı, hangi piyasada olursa olsun firmanın maksimum kar elde etmesi için marjinal gelir eğrisi ile marjinal maliyet eğrilerinin kesiştiği noktadaki miktarı üretmesidir.
Kısa Dönem Arz Eğrisi ve Denge
Tam rekabet piyasasında bir firmanın arz eğrisi marjinal maliyet eğrisinin ortalama değişken maliyet eğrisinin üstünde kalan kısmıdır.
Firmanın Uzun Dönem Dengesi
Tüm üretim faktörlerinin değiştirilebildiği dönem uzun dönemdir. Bu dönemde istenilen kapasiteye ulaşılabilir veya yeni bir tesisin kurulabilir. Tam rekabet piyasasında uzun dönemde yoğun rekabet nedeniyle firmalar en düşük ortalama maliyet ve sıfır kâr ile üretim yapar.
Uzun dönemde piyasaya yeni birçok firma girer ve üretim faktörü talep eder. Bu durum faktör fiyatlarının artmasına yol açarken maliyetleri de artırır. Böylece artan maliyetler kârları aşağı çeker.
Monopol (Tekel) Piyasaları
Monopol piyasaları tek bir firmanın (satıcının) bulunduğu ve o firmanın üretip sattığı malın yakın ikamesinin olmadığı bir piyasa turudur. Monopol endüstriyi temsil etmekte olduğundan monopole konu olan malın talep eğrisi negatif eğimli talep eğrisidir.
Monopollü (Tekelci) Rekabet Piyasaları
Çok sayıda alıcı ve satıcının bulunduğu, giriş çıkışın serbest olduğu ve mal farklılaştırmasının yapıldığı piyasa turudur. Farklılaştırılmış mal aynı olmayan benzerlik taşıyan mallardır.
Oligopol Piyasaları
Oligopol piyasaları, az sayıda satıcı, çok sayıda alıcının olduğu bir piyasa türüdür. Oligopol piyasalarında firmalar hem homojen (benzer) hem de heterojen (farklılaştırılmış) mal üretmektedir.