İKT208U-TURİZM EKONOMİSİ
Ünite 2: Mikroekonomik Boyutuyla Turizm I
Turizm Arzı
Bir malı satmak için arz edenler piyasanın arz yönünü oluşturur. Bu noktadan hareketle, turizm arzı bir coğrafi sınır içerisinde faaliyet gösteren turizm işletmelerinin belirli bir zaman dilimi içinde turist veya ziyaretçilere belirli bir fiyattan sunduğu turistlik zenginliklerin toplamı olarak ifade edilebilir.
Turistik Arzının Özellikleri
Turistik arz, diğer sektörlerde faaliyet gösteren işletmelerden (satıcılardan) farklı olarak birtakım özellikler içermektedir;
• Turistik ürün niteliği gereği soyuttur. Üretimi anlık ve süreklidir. • Turistik ürün arzı emek-yoğun (makine kullanımı az) bir yapıda olduğundan hizmet özelliği öne çıkar. • Turizm arzı huzurlu bir çevre gerektirir. • Turistik ürün tüketimi, turistin turizm yerine gitmesiyle olur. Süreklilik turist memnuniyetine bağlıdır. • Turistik ürününün ikamesi çok sayıdadır. Bu durum işletmeler açısından risk artmaktadır. Zira turistlerin planlanan ile gerçekleşen harcamaları aynı olmayabilir. • Turizm arzı için büyük yatırımlara ihtiyaç duyulur. • Ekonomik sorunlar, başta turizm sektörünü (stoklanamayacağından) olumsuz etkiler. • Turizm arzının gerçekleştiği yer çevre, gelişmişlik, altyapı gibi faktörler açısından turist gözünde bir bütün olarak algılanır. • Turizm arzı içerisinde yer alan güneş, deniz gibi ekonomik olmayan doğal faktörler turistik arzı çeşitlendirir. • Turist tipleri turizm alanlarda sunulan turistik ürünleri şekillendirir. • Turistik ürün arz fiyatı, hizmet kalitesi açısından farklılık içerir. • Turistik ürün arzı, bazı durumlarda, esnek olamayan özellik gösterir.
Turizm Arzını Etkileyen Faktörler
Turizm arzını etkileyen faktörler; doğal kaynaklar, altyapı, üstyapı, konukseverlik ile sosyal ve kültürel varlıklardır.
Arz Kanunu ve Turizm Arz Eğrisi
Diğer faktörler sabit kalmak koşuluyla, arz edilen turistik ürün miktarı ile fiyat arasında pozitif bir ilişkinin olması durumu arz kanunu olarak ifade edilir. Diğer bir ifade ile turistik bir malın fiyatı arttıkça arz edilen miktarı artar, fiyatı azaldıkça arz edilen miktarı azalır.
• Turistik ürün arzı, turizm amaçlı faaliyetlerin gerçekleştirilmesini düzenli bir şekilde artırabilmektir.
Turizm Arz Esnekliği
Esneklik (e), iki değişkeni olan bir eşitlikte, değişkenlerden birinde meydana gelen oransal bir değişimin diğer değişkeni oransal olarak ne ölçüde etkilediğidir. Esnekliğin matematiksel ifadesi değişkenlerin oransal kısmi türevleridir.
Es = Arz Edilen Miktardaki Yüzdesel (%) Değişim / Fiyattaki Yüzdesel (%) Değişim
Böylece turistik ürününün arz edilen miktarlarının fiyat değişmeleri karşısında duyarsız olup olmadığı incelenebilir.
Eğer turizmde arz esnekliği sıfıra eşit bir esneklik gösteriyorsa eğri üzerinde esneklik katsayısı her noktada sıfıra eşit demektir. Yani fiyat ne olursa olsun esneklik değişmeyecektir.
Eğer turizmde arz esnekliği bire eşit (orijinden geçmesi durumunda) bir esneklik gösteriyorsa eğri üzerinde esneklik katsayısı her noktada bire eşittir. Bu durum iktisat teorisinde birim esneklik olarak ifade edilir.
Eğer turizmde arz esnekliği sonsuza eşit bir esneklik gösteriyorsa eğri üzerinde esneklik katsayısı her noktada sonsuza eşittir. Yani fiyatın sabit olacağı bu durumda istenilen kadar mal ve hizmet satılabilecektir.
Eğer turizmde arz esnekliği birden büyük ise esnek bir arzdan söz edilir. Yani miktardaki nispi değişim fiyattaki nispi değişimden daha büyüktür.
Eğer turizmde arz esnekliği birden küçük ise esnek olmayan bir arzdan söz edilir. Yani miktardaki nispi değişim fiyattaki nispi değişimden daha küçüktür.
Arz Eğrisinde Kaymalar
Turizm piyasasında bütün turistik ürün üreten işletmelerin belli bir zaman içerisinde satmayı planladıkları mal ve hizmet miktarının değişimi;
• Turistik ürününü oluşturan tüm girdilerin fiyatlarına, • Turistik ürünün ortaya çıkmasında kullanılan teknoloji düzeyine, (Turistik ürünün arz edilen miktarı teknoloji düzeyinin artması durumunda arz eğrisini sağa (artış) azalması durumunda ise sola (azalış) kaydırır), • Turistik ürün ile ilgili diğer malların fiyatı, (Turistik ürünün arz edilen miktarı ikame malların fiyatının artması durumunda arz eğrisini sağa (artış) azalması durumunda ise sola (azalış) kaydırır. Ayrıca turistik ürünün arz edilen miktarı tamamlayıcı malların fiyatının artması durumunda arz eğrisini sola (azalış) azalması durumunda ise sağa (artış) kaydırır), • Turizm ile ilgili olarak geleceğe yönelik fiyat beklentilerine, (Turistik ürünün arz edilen miktarı geleceğe yönelik beklentilerin olumlu olması
halinde arz eğrisini sağa (artış) azalması durumunda ise sola (azalış) kaydırır), • Benzer turistlik ürün üreten işletme sayısına bağlıdır. (Turistik ürünün arz edilen miktarı firma sayısının artması hâlinde piyasa arz eğrisini sağa (artış) azalması durumunda ise sola (azalış) kaydırır),
Son olarak arz edilen fiyat ile miktar değişimlerinin aynı yönlü olması turizm arzının pozitif eğimli bir eğri (sol aşağıdan sağ yukarıya) olarak çizilmesi anlamına gelir. Böylece turizmde arz edilen turistik ürünün fiyatı arttıkça arz edilen miktarlar da artar. Tersi bir durumda ise turistik ürünün fiyatı düştükçe arz edilen miktarlar da düşer.
Turizm Talebi
Bir malı satın almak için talepte bulunanlar piyasanın talep yönünü oluşturur. Turizm talebi, turist gönderen bir yerden turist çeken bir yere olan hareketliliktir. Yani bütün turist veya ziyaretçilerin belirli bir zamanda -bir coğrafi sınır içerisinde faaliyet gösteren turizm işletmelerinin arz ettiği turistik zenginlikten- satın almayı planladıkları turistik ürün toplamıdır. Turistik gezi yapma isteğinde bulunan ve bu isteği gerçekleştirebilecek gelire sahip olan kişiler, turizm talebine konu olur.
Turizm Talebinin Özellikleri
Turizm talebinin özellikleri şu şekilde sıralanabilir:
• İnsanların bulunduğu yerden ayrılma isteği ve diğer yerleri görme arzusu • Bireysel gelirin harcanabilir kısmının yüksek olması, • Bireysel gelirin kullanımına ilişkin tercihler veya turistik ürüne olan talebin ikamesinin fazla olması • Ekonomideki mali, siyasi, sosyal faktörler • İklim, coğrafya, manzara gibi çevresel faktörler • Çalışma saatleri, boş zaman, statü, norm, meslek, değerleri içeren toplumsal faktörler • Hükümetlerin sürdürdüğü enformasyon, turizm, kültür politikaları, • Turizm zenginliklerinin ürün, fiyat, reklam ve pazarlama kanalları, • Turistik ürün talebinin mevsimsellik içermesi, • Reel faiz oranı • Nüfus • Turizm çeşitliliği, • Turistik ürün ve hizmetin kalite farklılığı, • Turizm talebinin negatif eğimli olmasıdır.
Turizm Talebini Etkileyen Faktörler
Turizm hareketliliği kapsamında turizm talebini gerçek talep, potansiyel talep ve çarpıtılmış talep olmak üzere üç grupta toplamak mümkündür. Bunlardan ilki olan gerçek talep, turizm ürününü satın alanların yer aldığı taleptir. İkincisi olan potansiyel talep, turizm ürününü satın almaya istekli olduğu halde çeşitli nedenlerden (boş zamanın
olmayışı, gelir yetersizliği vb.) satın alamayanların oluşturduğu taleptir. Son olarak çarpıtılmış talep ise belirli bir bölgede arz edilen turizm ürünü hakkında yeterli bilgisi olmayan ve bilgilendirildiğinde satın alabileceklerin oluşturduğu taleptir. Turizm talebini etkileyen faktörleri ise ekonomik ve sosyal faktörler olmak üzere iki başlık altında toplamak mümkündür.
Ekonomik Faktörler;
• Milli gelir • Gelir dağılımı • Döviz kurları • Uzaklık • Ürünün fiyatı • Reklam • İmaj • Tanıtım • Nüfus • Ulaşım
Sosyal Faktörler;
• Zevk ve tercihler • Boş zaman • Yaş • Cinsiyet • Meslek • Kentleşme düzeyi • Kültür ve eğitim seviyesi • Din ve toplumsal değer yargıları
Talep Kanunu ve Talep Eğrisi
Diğer faktörler sabit kalmak kaydıyla, bir malın fiyatı ile talep edilen miktarı arasında ters yönlü bir ilişki söz konusudur. Diğer bir ifade ile turistik bir malın fiyatında meydana gelecek artış o malın talep edilen miktarını azaltır veya turistik bir malın fiyatındaki düşüş o malın talep edilen miktarlarını artırır.
Turizm Talep Esnekliği
Esneklik (e), iki değişkeni olan bir eşitlikte, değişkenlerden birinde meydana gelen oransal bir değişimin diğer değişkeni oransal olarak ne ölçüde etkilediği idi. Yine esnekliğin matematiksel ifadesi ise değişkenlerin oransal kısmi türevleri idi.
ED = Talep edilen miktardaki yüzdesel (%) değişme / Fiyattaki yüzdesel (%) değişme
Böylece turistik ürününün arz edilen miktarlarının fiyat değişmeleri karşısında duyarsız olup olmadığı incelenebilir.
Arzın fiyat esnekliği üretimde ikame edilebilir malların olup olmamasına, malın dayanıklılığına, üretilen mal arttıkça maliyetlerin nasıl değişeceğine ve zaman şartlarına bağlı olarak değişiklik gösterir.
Talep edilen miktardaki yüzdesel değişiminin fiyattaki yüzdesel değişime bölünmesiyle ortaya çıkabilecek talep esnekliği durumları;
• ED < 1 ise esnek olmayan talep; fiyattaki yüzde birlik bir değişim, miktarda yüzde birden daha az bir değişime yol açmasıdır. • ED = 1 ise birim esnek; fiyattaki yüzde birlik bir değişim, miktarda yüzde birlik değişime yol açmasıdır. • ED > 1 ise esnek talep; fiyattaki yüzde birlik bir değişim, miktarda yüzde birden daha fazla bir değişime yol açmasıdır. • ED = 0 ise sıfır esnek; fiyattaki yüzde birlik bir değişimin, miktarda herhangi bir değişime yol açmamasıdır. • ED = ∞ ise sonsuz esnektir.
Talebin fiyat esnekliğini belirleyen unsurları şu şekilde sıralamak mümkündür;
• Bir mal veya hizmetin ikamesinin olup olmaması: Turistik ürün kolay ikame edilebilen bir ürün çeşididir. Zira önceki konularda da belirtildiği üzere bir aile tatil ihtiyacını öteleyebilir ve yerine bir araç satın alabilir. Böylesi bir durumda satın aldığı aracı tatilin yerine ikame etmiş olur. Teoride böyle bir duruma esnek talep denir. • Bir mal veya hizmet için ayrılan paranın bütçe içerisindeki payı: Eğer bütçe listesinde ilk sıralarda yer alan bir mal veya hizmetten bahsediyor isek, o zaman esnek olmayan bir talepten bahsediyoruz demektir. Turistik ürün fizyolojik, güvenlik ve ulaşım gibi öncelikli gereksinimlerin karşılanmasından sonra ortaya çıkan bir talep biçimidir. • Fiyat değişimlerinden sonra geçen zaman: Zamanın uzun olması talebinde esnek olması anlamındadır. Turist veya ziyaretçi kısa dönemde rakip turistik zenginlikleri ikame imkânı bulamayabilirken daha uzun bir zaman içerisinde (karar değişikliği gibi) rakip ürünlere tercihte bulunabilir. Dolayısıyla uzun dönem talep esnekliği, kısa dönem talep esnekliğinden büyük olacaktır.
Turizm Talebinin Gelir Esnekliği
Bir başka talep esnekliği türü de talebin gelir esnekliğidir. Bu esneklik türünde talep edilen miktar ile gelir arasındaki hassasiyet ölçülecektir.
EY = Talep edilen miktardaki yüzdesel değişim / Gelirdeki yüzdesel değişim
Bir mal veya hizmete duyulan ihtiyaç ne kadar büyük ise o mal veya hizmetin esnekliği de o kadar düşüktür. Öte yandan bir mala ihtiyaç ne kadar az ise o malın esnekliği de o kadar yüksektir.
• Talebin gelir esnekliği EY < 0 ise o mal düşük maldır. • Talebin gelir esnekliği EY > 0 ise o mal normal maldır.
Talebin gelir esnekliği 0 ile 1 arasında hesaplanırsa bu mal ihtiyaç malı; birden büyük ise lüks maldır.
Talep Eğrisinde Kaymalar
Turizm piyasasında belli bir zaman içerisinde bütün tüketicilerin satın almayı planladıkları mal ve hizmet miktarının değişimi çeşitli faktörlere bağlıdır. Bunlar;
• Malın kendi fiyatı, • Tüketici geliri (Turistik ürünün talep edilen miktarı tüketicinin gelirinin artması durumunda talep eğrisini sağa (artış) azalması durumunda ise sola (azalış) kaydırır.), • Rakip malların fiyatı (Turistik ürünün talep edilen miktarı rakip mal veya hizmetlerin artması durumunda talep eğrisini sağa (artış) azalması durumunda ise sola (azalış) kaydırır.), • Tüketici zevk ve tercihleri (Turistik ürünün talep edilen miktarı zevk ve tercihlerin ilgili ürüne artması durumunda talep eğrisini sağa (artış) azalması durumunda ise sola (azalış) kaydırır.), • Nüfus (Turistik ürünün talep edilen miktarı nüfusun artması durumunda talep eğrisini sağa (artış) azalması durumunda ise sola (azalış) kaydırır.), • Reel faiz oranları (Turistik ürünün talep edilen miktarı reel faiz oranlarının düşmesi durumunda talep eğrisini sağa (artış) azalması durumunda ise sola (azalış) kaydırır.), • Geleceğe yönelik beklentilerdir (Turistik ürünün talep edilen miktarı geleceğe yönelik beklentilerin artması durumunda talep eğrisini sağa (artış) azalması durumunda ise sola (azalış) kaydırır.).
Turizm Piyasa Dengesi
Turizm piyasası turistik ürünü arz edenlerle turistik ürünü talep edenlerin karşılaştığı yerde oluşur. Piyasa; bir ürünü satın almak veya satmak için birbirleri ile ilişki kuran kişi veya firmaların oluşturduğu ortamlardır. Piyasa kavramından bahsederken satıcı veya alıcının yüz yüze gelmesi söz konusu olmayabilir. Alıcı ve satıcı bir şekilde birbirleriyle iletişim kurabilir veya alım satım işleri gerçekleştirilebilir. Turizm piyasası çeşitli turizm ürünlerin satıldığı ve bu satılan ürünlere turist ya da ziyaretçilerin talepte bulundukları ortamlardır. Turizm piyasasını turizm arz ve turizm talebinin ortaya çıktığı yerler olarak da tanımlayabiliriz.
Bir malın arz edilen miktarıyla talep edilen miktarlarının eşit olduğu noktaya piyasa dengesi denir. Denge arz (S) = talep (D) olduğu noktaya tekabül eden yerde oluşur. Piyasalarda alıcıların isteği fiyatın düşük olması; satıcıların isteği ise fiyatın yüksek olması yönündedir.
Dolayısıyla bu iki zıt durum anlaşma ile bitmesi yani tarafların bir fiyat ve miktar üzerinde mutabık kalması, bir uzlaşmayı ifade eder ki işte bu duruma denge denir. Ayrıca piyasa dengesinin oluştuğu noktaya tekabül eden fiyat piyasa fiyatı ve miktar ise piyasa miktarıdır.
Piyasa Dengesinin Değişmesi
Genel olarak piyasa dengesindeki değişmeyi talepteki değişme, arzdaki değişme ile hem talep hem de arzdaki değişme olarak üç grup altında toplamak mümkündür.
• Arz sabitken talebin artması hem fiyatta hem de miktarda bir artışı beraberinde getirir. • Talep sabitken arzın artması fiyatta bir düşüşe; miktarda ise bir artışa yol açar.
Turizm sektörünün doğru bir planlama ile yönetilmesi önem taşımaktadır. Planlanan turizm yatırımlarının yapılması ise turizm arzının turizm talebini karşılaması, yani dengeyi yakalama amacına yöneliktir.
Döviz Kurlarının Etkileri
Döviz Arzının Değişmesi
Döviz talebi sabitken döviz arzında meydana gelecek olası bir yer değiştirme, denge noktalarının da yer değiştirmesi anlamına gelir.
Döviz arzının artması ve ülke parasının değer kazanması durumunda, ev sahibi ülke yabancı ülke vatandaşları için pahalı hale geleceğinden, turistik talepte bir daralma gerçekleşir. Bu durumda Merkez Bankası piyasa müdahale ederek döviz arzını daraltıcı önlemler alır.
Döviz arzında meydana gelecek bir azalma, ülke parasının değer kaybetmesine neden olacağından, ülke yabancı ülke vatandaşları için ucuz hâle gelecektir. Bu durum ise, söz konusu ülkeye yönelik turistik talepte bir genişleme anlamına gelir.
Döviz Talebinin Değişmesi
Döviz arzı sabitken döviz talebinde meydana gelecek olası bir yer değiştirme, denge noktalarının da yer değiştirmesi anlamını taşır.
Döviz talebinin artması, dövizi daha pahalı hale getirerek ev sahibi ülke parasının değerini düşürür. Yani ülke, diğer ülke vatandaşları için daha ucuz hale geleceğinden kendisine yönelik turizm talebi de artacaktır.
Döviz talebinin azalması ise dövizi daha ucuz hale getirirken ülke parasının değerini artırır. Yani ülke, diğer ülke vatandaşları için daha pahalı hale geleceğinden söz konusu ülkeye yönelik turizm talebi de azalacaktır.
Son olarak turistik maldan talep edilen miktar ile arz edilen miktar aynı olduğunda denge sağlanmış olur. Denge noktasına tekabül eden fiyat denge fiyatı ve miktar ise denge miktarıdır.