Neo-Klasik İktisadi Düşünce

Hümanizm, Klasik iktisadın kendi çıkarı peşinde koşan ve bırakınız yapsınlar bırakınız geçsinler prensibine göre hareket eden birey modeline itiraz eder ve ekonomik sistemin daha insani bir versiyona dönüştürülmesini savunur.

Bir bütün olarak ulusal çıkarların önemine vurgu yaparak, gerektiğinde hükümetlerin bireysel davranışlara müdahil olmasını savunurlar. Örneğin Friedrich List, Almanya’nın İngiltere ve ABD’ye göre sanayileşme sürecine geç katıldığını, tamamen serbest ticarete dayalı bir modelle bunu başaramayacağını ileri sürer. 

İlk sanayileşen ülke İngiltere’nin uyguladığı politikalar, sahip olduğu ve geliştirdiği kurumlar, sanki her bedene uygunmuş gibi, diğer ülkelere “reçete” halinde önerilmiştir. Alman Tarihçi Okulu ise tam da bu noktaya itiraz eder: Her ülkenin siyasi örgütlenmesi, siyasi tarihi, kültürel ve tarihsel birikimi, kurumlarının birbirinden farklı olduğu, bundan dolayı da, her ülke için kendi yapısına uygun politikalarla yoluna devam etmesinin doğru olacağını ileri sürmüşlerdir.

Özellikle, çalışan sınıfların yoksulluğu, çalışma koşulların insani olmaktan uzak olmasını yoğun bir eleştiri yağmuruna tutar ve sınıflar arası bölüşüm konusuna vurgu yaparlar.

Marjinalist düşüncenin birinci ilkesi, “metodolojik bireycilik”tir. Toplum ve iktisadi olaylar bireyden hareketle açıklanmaya çalışılır. Bunu yapabilmek için de bireyin davranış kalıbına ilişkin bilimsel bir açıklamaya ihtiyaç vardır. Bu kapsamda, bireylerin “optimizasyon”a odaklandıklarını varsaydılar. Optimizasyon süreci; tüketicilerin faydalarını, firmaların da karlarını maksimize etmeye çalıştıklarını ifade etmektedir.

Marjinalist düşüncenin ikinci ilkesi, “öznel bir değer ve bölüşüm teorisi”ne dayanmasıdır. Bu bakış açısı onları nesnel bir değer teorisini kullanan Klasiklerden ayıran bir özelliktir. Klasik iktisadın bir malın değerini belirlerken temel aldığı emek-değer kuramı, bir yandan sanayileşme sürecindeki gelişmelerle, bir yandan da Marx’ın artık değer ve sömürü eleştirileriyle iyice gözden düşmüştü. Neo-klasik iktisatçılar bu gözden düşen kuramın yerine marjinalizmi ikame etmeyi başardılar. Böylece, nesnel bir değer teorisinden subjektif değer teorisine adım atılmış oldu.

Marjinalist düşüncenin üçüncü ilkesi, tüm dikkatin “marjin”deki ekonomik faaliyetlere dönmesidir. Bilindiği gibi, marj denilen son birime dayalı, bu bakış açısından dolayı marjinalizm adını almıştır. Marjinal fayda ve marjinal verimlilik kavramları, artık iktisatçıların temel analiz araçları halini aldı.

Marjinalist düşüncenin dördüncü ilkesinin esin kaynağı, Klasik iktisatçıların ünlü “azalan verimler yasası”dır. Bilindiği gibi bu yasaya göre, toprak miktarı değişmemek kaydıyla kullanılan emek miktarı artırıldıkça; üretim miktarı önce hızla artar, sonra yavaşlayarak artar ve nihayetinde azalmaya başlar. Eğer emek miktarı artırılmaya devam edilirse, artırılan her birim emeğin üretime katkısı negatife düşebilir. Marjinalistler, bu temel ilkeyi, hem tüketim hem de üretim alanına uyguladılar. Örneğin, bir birey herhangi bir maldan daha fazla tüketirse her tükettiği son birimden elde ettiği fayda azalır.

Marjinalist düşüncenin beşinci ilkesi, iktisadi sorunların kısıtlı optimizasyon ilkesince analiz edilmesidir. Örneğin, bir tüketici bütçe kısıtı altında faydasını maksimize etmeye çalışır. Benzer şekilde zaman da bir kısıttır.

Marjinalistlerin altıncı ilkesi, ceteris paribus varsayımının kullanımını iktisada yerleştirmeleridir. Örneğin, talep eğrisi elde edilirken, talebi etkileyen fiyat dışındaki diğer faktörlerin (ikame malların fiyatları, tamamlayıcı malların fiyatları, gelir vd.) sabit kaldığı varsayılır.

Marjinalistlerin yedinci ilkesi, ikame ilkesidir. Bu ilkeyi de tüketimden üretime kadar tüm alanlara uyguladılar. Örneğin tüketici için aynı ihtiyacı karşılayan mallar birbirinin ikamesi kabul edilir. Üreticiler bir malı üretirken, üretim faktörleri sermaye ve emek arasında ikame ilkesi uyarınca hareket ederler. Buna göre, ücretler artarsa kullandıkları emek miktarını azaltarak sermaye miktarını artırabilirler.

Marjinalistlerin sekizinci ilkesi ise devlet müdahalesinin minimum düzeyde kalmasıdır. Ekonominin her zaman dengede olduğu, denge bozulursa, arz ve talep değişmelerinin dengeye doğru yöneleceği düşüncesi hakimdir. Kısacası, kendiliğinden denge kabul edildiği için, normal koşullarda devlet müdahalesi arzulanan bir politika tercihi değildir.

Marjinalizm için  tarihsel kök arama incelemesinde, karşımıza genellikle üç önemli ve değerli isim çıkar; bunlardan biri Gossen, ikincisi von Thünen ve üçüncüsü Cournot’tur. Elbette, bunların dışında da, örneğin, Jules Dupuit (1804- 1866) gibi, marjinal fayda kavramını ilk kullananlara da değinildiği görülmektedir.

Talep eğrisi kavramını 1838 yılında ilk kullanan Cournot olmuştur. Cournot talep eğrisi kavramı ile bir malın talebinin malın fiyatına bağlı olduğunu ifade etmiştir. Cournot’un ikinci bir katkısı, üretici teorisinde halen kullanılan denge koşulunu keşfetmesidir. Bu koşula göre; firmanın karını maksimum yapabilmesi için marjinal maliyetini marjinal hasılatına (MC=MH) eşitlemesi ve fiyatını burada belirlemesi gerekir. Bu koşul tüm piyasa türleri (tam rekabet, monopol, oligopol vd) için geçerlidir. Cournot’un üçüncü katkısı ise monopol ve düopol piyasa modellerini geliştiren öncü çalışmalardır.

Alman iktisatçı Johann Heinrich von Thünen (1783-1850), İzole Edilmiş Devlet adlı eserinde “marjinal verimlilik” kavramını ilk kullanan kişidir. Thünen’in ikinci katkısı, Cournot gibi, firmanın karını maksimum yapabilmesinin koşulunu marjinal maliyetin marjinal hasılata eşit olmasına bağlamasıdır. Thünen’in üçüncü katkısı, emeğin marjinal verimliliği kavramı ve bu kavramın işçilerin ücreti ile ilişkisini keşfetmesidir. Bilindiği gibi, belirli bir dönemde belirli bir tarımsal ekim bölgesinde işçi sayısı artırıldıkça, her yeni işçinin toplam
üretime katkısı giderek azalır. Thünen buradan işçilerin alabileceği ücretin üst sınırını, bu son işçinin marjinal katkısının belirleyeceği tespitine ulaşmayı başarmıştır. Thünen’in iktisada önemli katkılarından biri de yerleşim teori teorisidir.

Birinci kuşak marjinalistler, marjinalizmi derli toplu bir iktisadi düşünceye dönüştürmüşlerdir. Bu katkıyı sağlayanlar, W. Stanley Jevons, Carl Menger, Leon Walras’dır.

W. Stanley Jevons’un (İngiltere/Cambridge1835-1882), başlıca eseri Politik İktisat Teorisi’dir

W. Stanley Jevons’un (İngiltere/Cambridge1835-1882), başlıca eseri Politik İktisat Teorisi’dir.

Neo-klasikler bir malın fiyatının piyasada nasıl belirlendiğini açıklamayı başarmışlardır. Ancak bunu, iki büyük iktisatçının iki ayrı analiz yöntemiyle yapmışlardır. İlki, Walras’ın genel denge analizi, ikincisi ise Marshall’ın kısmi denge analizidir.

Firmaların ürettikleri malları piyasada satmaya razı olacakları bir fiyat vardır. Bu firmanın satmaya razı olacağı en düşük fiyata karşılık gelir. Ürünü piyasaya arz ettiklerinde, piyasada oluşan denge fiyatından satma imkanına sahiptirler. Denge fiyatının piyasa arz ve talebince belirlendiğini biliyoruz. Eğer piyasa fiyatı, firmaların satmaya razı olacakları fiyatın üzerinde ise aradaki fark, üretici rantını oluşturur.

Neo-klasik iktisadın para teorisine en belirgin katkıları, miktar kuramı ve Cambridge denklemi ile gerçekleşmiştir.