İlk Çağda ve Orta Çağda İktisadi Düşünce

Antik Yunanistan döneminde, ekonomi ve ticaret konusunda farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Platon ve Aristo gibi filozoflar, insanların ihtiyaçlarını karşılamak için ticaretin ve zanaatkarlığın önemini vurgulamışlardır. Aristo, politika adlı eserinde, ekonomiye dair farklı kavramlar ortaya koymuştur. Bu kavramlar arasında para, değişim, üretim faktörleri, ticaret, para birimleri, kredi, borç ve devlet politikaları yer almaktadır.

İlk Çağ; yazının icadıyla başlar ve Batı Roma İmparatorluğunun yıkıldığı döneme kadar devam eder (476 yılı). İlk Çağ; bilimsel olarak iktisat biliminin başlamasından önceki dönemlerin ilki olarak kabul edilmektedir.

Neolitik tarım yöntemleri, su baskınları yoluyla tarlaların verimli hale geldiği bazı nehir yakınlarında uygulanabiliyordu. İlk olarak tarımın yapıldığı iki yer, bu özelliklere sahip Mezopotamya ile Nil vadisi idi. Bu nehir ve vadiler doğal bir ulaşım sistemine olanak sağlıyor ve yiyecek fazlasının üretimini mümkün kıldığı için ticaretin gelişmesini sağlıyordu. Bu durumun sosyo-ekonomik gelişmeyi sağlaması nedeniyle ilk medeniyetler de Mezopotamya ve Mısır bölgesinde ortaya çıkmıştır.

Hindistan toplumundaki iktisadi düzenleme ve düşünceler tamamen dini kaynaklı olarak ve kast sistemi çerçevesinde düzenlenmiştir. Hindistan’da kutsal kitap olarak kabul edilen “Veda” da, bir mülkü ucuza alıp yüksek bir fiyattan satmak “tefecilik” olarak nitelendirilmiştir. Hindistan dini kaynaklarında birçok ticari düzenleme örneği de bulunmaktaydı. Bu yasalara göre; tartı ve ölçüde hile yapılması, satılan malların başka mal ve maddelerle karıştırılarak özelliğinin bozulması, tüccarların malları mevcut fiyatın altında veya üstünde satmaları yasaklanmıştır.

Babiller’de geçerli olan kanunlar, tarihte bilinen en eski yasalardır (yaklaşık olarak M.Ö. 2200 yılları). Bu nedenle Hammurabi kanunları ilk yazılı Anayasa olarak kabul edilmektedir. 

Babil kralı Hammurabi kanunlarına göre Babil Toplumu üç sınıfa ayrılmaktadır. Bunlar;

• Asiller; kişisel mülkiyete ve ticaret yapma hakkına sahip olan özgür insanlardır.
• Bağımlılar; Gayrimenkul dışında para ve kıymetli eşya sahibi olabilen azat edilmiş köleler.
• Köleler; Savaş esiri olarak, ödenmemiş bir borç nedeniyle veya doğuştan köle olanlar.

Platon'un, İki ünlü eseri vardır; “Cumhuriyet” ve “Kanunlar”. Platon, Cumhuriyet adlı eserinde, olmasını hayal ettiği devletteki özellikleri ele almaktadır. Kanunlar adlı eserinde ise; iktisadi olarak toprak, ticaret, vergiler ve kamu idaresi konularını ele almıştır.

 Platon’a göre devlette üç sınıfın varlığı söz konudur;

Hakimler; Devleti yönetenler bunlar da filozoflardan oluşmalıdır.

Savaşçılar; Devlet savaş gücü olarak belli sayıda asker bulundurulmalıdır.

Üreticiler; Her türlü üretim işini köleler yapmalıdır.

Platon ile Aristo arasındaki temel düşünce farklılıkları: Platon kollektivist bir düzeni savunmuş ve her şeyin devletin kontrolünde olduğu, kişisel özgürlüğün olmadığı bir yönetim tasarlamıştır. Aristo ise özgür düşünceyi, özel mülkiyet hakkını, liberal bir ekonomik düzeni savunmuştur

Orta Çağ Avrupa’sında iktisadi düşünce, toplumsal ve ekonomik yapının din ve kilise tarafından belirlendiği bir dönemde gelişmiştir. Kilise, toplumun ekonomik faaliyetlerini kontrol etmek için çeşitli yasalar ve düzenlemeler çıkarmıştır. Bu nedenle, Orta Çağ iktisadi düşüncesi, dini inançlar ve kilise hukukunun etkisi altında şekillenmiştir.

İlk Çağ ile Orta Çağ arasında bazı temel farklarda söz konusudur. İlk Çağ iktisat düşüncesi tamamen dini kaynaklı değildi. Buna karşılık Orta Çağ düşüncesi dine dayanmaktaydı. Bütün alanlarda Hristiyanlığın etkisi hissedilmektedir. Çünkü Hristiyanlık düşüncesi ile Orta Çağın başlangıcı arasında dönemsel bir paralellik söz konusudur.

“Skolastik” düşünce, bu dönemde dinsel ve felsefi bir düşünce olarak ortaya çıkmıştır. Skolastik düşünce, bilgi ile inancın uzlaştırılması olarak tanımlanmaktadır. Skolastik düşünce, gerçeklere akıl yolu ile ulaşılabileceğini iddia ederek deneysel yöntemlere karşı çıkmıştır. Skolastik düşüncenin en önemli kişisi St.Thomas d’Aquin dir.

Batı düşünce tarihi genel çizgileriyle 4 dönem halinde incelenebilir. Bu dönemler;

• Erken Protestan Geleneği
• Roma Kilisesi Geleneği
• Geç Protestan Geleneği
• Pür Kapitalizm Geleneği

Bu gelenek dünyadan kaçışı, insanın düşüşü ve insanın yabancılaşmasını konu alır. Erken Protestan Gelenek insanın kurtuluşu konusunda akla olumsuz bir fonksiyon yükler. Bu geleneğe göre akıl bir kurtuluş aracı olmak yerine bir yanılgı aracı olarak görülmektedir. Bu geleneğin en önemli özellikleri; radikalizm, sertlik, tutuculuk ve hayata karamsar bir bakış açısıdır. Bu düşünceye göre dünya “karanlık” ve “yasaklı” bir yerdir. 

Roma Katolik Kilisesi, faydacılığın, pratikliğin ve refah artışının kısmen de olsa sağlandığı bir ortamda, Dünyada insanın amacı nedir sorusunun cevabını bulmaya çalışmıştır. Buna göre, aşırıya kaçmamak şartıyla dünyada zevklerin ve mutluluğun aranması doğal şeylerdir. Bu geleneğe göre, bireyin kendi çıkarı peşinde koşması doğal bir davranış olarak görülmektedir.

Calvin, bir Hristiyan din adamı olmasına rağmen, iktisadi düşüncede “reform” sayılabilecek önemli ekonomik düşünceler de ileri sürmüştür. Calvin ilk defa ekonomik çıkar, ekonomik büyüme ve gelişme peşinde koşan tüccar ve girişimcilere kutsal bir nitelik kazandırmıştır.

Martin Luther, Batıda ilk olarak dini anlamda reformasyon sürecini başlatan kişi olarak kabul edilmektedir. Calvin’de, bu reform sürecinin ikinci önemli kişisi olarak ortaya çıkmıştır.

Rönesans’ın bu dönemde meydana gelmesinin bazı nedenleri vardır bunlar:

• Matbaanın yaygınlaşmasıyla okuma yazma ve kültürel gelişmenin kolaylaşması,
• Coğrafi keşiflerle birlikte zengin sınıfın güzel sanatlara ilgisinin artması,
• Eski Yunanca eserlerin İtalyan bilim adamları tarafından geniş kitlelere öğretilmesi,
• Güzel sanatlara ilginin giderek artması

Rönesans’ın bazı önemli sonuçları ortaya çıkmıştır bunlar:

• Skolastik görüş (Kilisenin dar görüşü) yıkılmış bunun yerine pozitif düşünce gelişmeye başlamıştır.
• Reform hareketleri için uygun bir ortamın oluşmasına zemin hazırlamıştır.
• Bilimsel ve teknik alanda gelişmelerin hızlanmasına yol açmıştır.
• Avrupa’da sanatla ilgilenen ve sanattan zevk alan bir sınıf ortaya çıkmıştır.
• Din adamları ve kilise kurumunun halk üzerindeki etkisi azalmıştır.
• Bu dönemde, Avrupa’nın sosyo-ekonomik olarak gelişmesine öncülük etmiştir.

Reform, 16. yy da Avrupa’da Hristiyanlık dininde meydana gelen yeni yorum ve düzenlemeler anlamında kullanılmaktadır. Reform, Rönesans’tan farklı bir yaklaşımla, dini olarak kişinin kendini yeniden keşfetmesi ve kilisenin hakimiyetinden kurtulmasını öngörmüştür. Özellikle matbaanın gelişiminden sonra düşüncelerin hızlı yayıldığı dönemdir. Reform hareketi önce Almanya’da ortaya çıkmış, daha sonra da Fransa, İngiltere ve diğer Avrupa ülkelerinde etkili olmuştur. Almanya’da bu yeni düşüncenin öncülüğünü Martin Luther yapmıştır. O dönemin Alman İmparatoru Şarlken, Luther ve taraftarlarını protesto etmiş bu nedenle bu yeni akıma “Protestanlık” denilmiştir.

Reform akımının bu dönemde başlamasının bazı önemli nedenleri vardır bunlar:

• Katolik kilisesinin amacından sapması ve bazı din adamlarının dini kendi çıkarları doğrultusunda kullanmaya başlamaları,
• Matbaa kullanımının yaygınlaşması,
• İncil’in diğer birçok dile tercüme edilmesi,
• Rönesans’ın oluşturduğu özgürlükçü ortam,
• Gün geçtikçe Kilise mal varlığının artması