İktisada Giriş II — Ünite 4 Soru-Cevap

Üç malın olduğu bir ekonomide üç fiyat ortaya çıkar. Birinci malın ikinci, üçüncü mal cinsinden fiyatı ile ikinci malın üçüncü mal cinsinden fiyatı gerekir.

Mal sayısı arttıkça takip etmeniz gereken fiyat sayısı artar. n sayıda mal ve hizmetin olduğu bir ekonomide n(n-1)/2 tane göreli fiyat ortaya çıkar. Örneğin 10 malın olduğu bir ekonomide 10*9/2=45 göreli fiyatı takip edilir.

Ekonomide dolaşımdaki paranın gereğinden fazla artması enflasyona yol açar. Bu nedenle, merkez bankası gerektiği kadar parayı dolaşımda tutmalıdır.

Kriz dönemlerinde tıkanan ekonominin açılması için merkez bankası para musluklarını gevşetir.

Paranın işlevlerini yerine getirebilmesi için bazı özelliklere sahip olması gerekir. Bu özellikler taşınabilirlik, dayanıklılık, bölünebilirlik, kabul edilebilirlik ve istikrardır.

Bölünebilirlik özelliği ile ilgilidir. Paranın bölünebilir olması işlevini artırır. Dolmuşa binip şoföre 50 TL uzattığınızda, şoförün  para üstünü uzatabilmesi paranın bölünebilir olma özelliği sayesinde mümkün olur.  

İstikrar özelliği enflasyonla ilgilidir. Paranın istikrarlı olması gereklidir. İstikrar ile paranın satın alma gücünün değişmemesi, daha doğrusu, çok hızlı değişmemesi kastedilir. Bu enflasyonla ilişkili bir durumdur. Cebinizde kalan son 1 TL ile artık çay içemiyorsanız söz konusu 1 TL’nin satın alma gücü düşmüş demektir.

Emtia para olarak pek çok farklı madde kullanılmıştır. Burada önemli olan emtia para olarak kullanılacak şeyin az bulunur olmasıdır. Örneğin 2. Dünya Savaşı’nda, esir kamplarındaki mahkûmlar arasında mal ve hizmet ticaretinde sigara kullanılırdı. Sigaranın kısıtlı bir alanda tüm mahkûmlar tarafından kabul
görmesinin nedeni, paranın üç temel işlevini de yerine getirebiliyor olmasıydı.

Likidite: Bir varlığın ödeme aracına dönüşüm hızı ve kolaylığıdır.

Günümüzde de kullandığımız kâğıt paralar, esasen bir nevi temsili paradır. Üzerinde yazan değer, paranın ödeme gücünü temsil eder. Bu paraya ödeme garantisi veren bir kanun vardır. Para, devlet tarafından basılır ve düzenlenir. Bu nedenle de itibari para olarak adlandırılır.

Paranın evriminde sarraflar, emanet aldıkları altın karşılığında makbuz kesmesi ve bu makbuzları da ödeme aracı olarak kullanmaları söz konusu oldu. Böylece temsili para ortaya çıktı.

Nakit para, ekonomide en çok kabul edilen değişim aracıdır. Bu nedenle, para stoğunun bir kısmını nakit paralar oluşturur. 

Repo, kısa dönemli bir menkul kıymetin belirli bir dönem sonunda geri alınmasını öngören bir satış anlaşmasıdır

M0, en dar tanımlı para arzıdır ve bankalar dışında tutulan parayı gösterir. 

Merkez Bankası, tedavüle yeni banknot çıkarılmasına şu amaçlar doğrultusunda karar verir:
• Ülkemiz ekonomisindeki nakit para ihtiyacının karşılanması,
• Eskimiş ve yıpranmış banknotların yenileriyle değiştirilmesi,
• Tedavüle temiz bir banknot kompozisyonunun çıkarılması,
• Döneme özgü fiziksel ve teknik sorunların giderilmesi.

Ekonomideki emisyon hacmi aşağıdaki durumlara göre değişkenlik gösterebilir:
• Ülkedeki ekonomik faaliyetler
• Demografi
• Maaş ve vergi ödemeleri
• Bayramlar
• Diğer toplu ödeme ve tahsilat.

Merkez bankasının görevi parayı basmak (dolaşıma sokmak) ve ekonomideki para miktarını kontrol etmektir. Bu görevini bankacılık sistemi üzerinden gerçekleştirir.

Aktifler:

1. Kasa
2. Rezervler
- Serbest rezervler
- Zorunlu Rezervler
3. Krediler
4. Menkul Değerler Portföyü

Pasifler

1. Mevduatlar
- Vadesiz mevduatlar
- Vadeli mevduatlar
2. Mevduat Dışı Kaynaklar
3. Öz Kaynaklar

Varlıklar = Yükümlülükler + Öz Kaynaklar

Zorunlu rezerv oranının %8 olarak belirlenmesi durumunda, bankalar kendilerine yatırılan her 1000 TL mevduatın 80 TL’sini merkez bankasında tutar. 

Bankacılık sistemi kısmi-rezerv bankacılığı yoluyla para yarattığına göre, merkez bankası dolaylı bir şekilde bankalar üzerinden para arzını kontrol edebilir.

Analitik bilançonun temel amacı TCMB’nin önemli yükümlülüklerinin nasıl yaratıldığını ve TCMB ile kamu ve bankacılık kesimleri arasındaki ilişkileri göstermektir.

Dolaşımdaki nakit (C) ve banka rezervlerinin (R) toplamı parasal tabanı (B) oluşturuyor:

B = C + R

Merkez Bankası para arzını azaltmak istediğinde bankalara tahvil satar. Bu durumda bankaların varlıklarındaki tahvil artar. Bankaların bu tahvillerin değeri kadar bir parayı ödemeleri, Merkez Bankasında bulunan mevduat hesaplarından aynı miktarda bir azalma anlamına gelir. Bankacılık sisteminin Merkez Bankasında bulunan mevduatının azalması, serbest rezervlerin de azalmasına neden olur. Yani bankaların rezerv miktarı açık piyasa satım tutarı kadar azalır. Rezerv miktarının azalması para çarpanı üzerinden para arzının da azalmasına etki eder.

Para talebini belirleyen üç temel faktör vardır:
- Faiz oranı (i) para talebini negatif etkiler. Faiz oranı yükseldikçe elde para tutmanın fırsat maliyeti artar. Bu nedenle ekonomik birimler daha az para tutmak ister ve para talebi azalır.
- Reel gelir (Y) para talebini pozitif etkiler. Ekonominin toplam üretimi ya da toplam gelirinin artması harcama isteklerinin de artması demektir ve bu, para talebini artırır.
- Fiyat düzeyinin artması, yani enflasyon, para talebini artırır. Her ay yapmış olduğunuz düzenli market harcamanızın miktarı değişmese bile ödediğiniz fiyatın artması yanınızda daha fazla para bulundurmanızı gerektirir.

Dolaşım hızı tanımını kullanarak uzun dönemde fiyatlar ve para arzı ilişkisinin nasıl olduğunu görebiliriz. 

M x V = P x Y

M: Para arzı

V: Dolaşım hızı

P: Fiyat

Y: Miktar

Reel GSYİH’i %7 artan bir ekonomide Merkez Bankası para stoğunu %10 artırdıysa fiyatların %3 artmasını bekleyebiliriz.
%3 = %10 – %7

Reel faiz oranı = Nominal faiz oranı – Enflasyon oranı

Bankadaki bir yıl mevduatınız için uygulanan faiz oranı %15 olsun. Bir yılın sonunda enflasyon %10 olarak gerçekleşmişse reel faiz oranı %5 olur.

Uzun süreli yüksek enflasyonun yaşandığı bir ekonomide daha doğru sonuç vermesi nedeniyle aşağıdaki formül kullanılır:

reel faiz oranı = ((1+nominal faiz oranı)/(1+beklenen enflasyon))-1

reel faiz oranı =((1+0,16)/(1+0,08))-1=0,074

reel faiz oranı %7,4 olarak bulunur.

Finansal piyasalarda ödünç alma - ödünç verme işlemi menkul kıymet alım satımı üzerinden doğrudan gerçekleşir.

Finansal sistem dört unsurdan oluşur:
- Finansal piyasalar
- Finansal aracılar
- Fon fazlası olanlar
- Fon açığı olanlar

Finansal sistemin dört önemli fonksiyonu bulunur:
1. Finansal sistemin en temel fonksiyonu, tasarruf sahiplerinin ellerindeki fon fazlasını fon açığı olanlara aktarmaktır. Finansal sistem fon transferinin doğrudan ya da dolaylı şekilde gerçekleşmesini sağlar. Bu, ekonomi için oldukça önemlidir.
2. Tasarruf sahipleri farklı finansal varlıklar satın alarak bir getiri beklentisi oluştururlar. 
3. Bir yatırımcı için finansal varlığın hızlı bir şekilde bir ödeme aracına dönüştürülebilmesi önemlidir.
4. Yatırımcıların, borçlanmak isteyenler hakkında ya da finansal varlıkların getirileriyle ilgili bilgilere kolay bir şekilde erişebilmeleri de önemlidir. Doğru yatırım kararı verilebilmesi için bu bilgilerden yararlanılır. Finansal sistem, yatırımcıları eksik bilgilenmeyle ortaya çıkacak sorunlardan korur.

Eksik bilgilenme (asimetrik enformasyon):
Borç alan ve borç veren ilişkisinde taraflardan birinin daha fazla bilgiye sahip olmasıdır. Konumuz bağlamında, daha fazla bilgiye sahip olan borç alandır ve bu avantajı lehine kullanır

Borsalar, menkul kıymet alıcı ve satıcılarının alım satım işlemlerini gerçekleştirmeleri amacıyla düzenlenmiş fiziki mekânlardır.

Para piyasası, kısa vadeli (vadesi bir yıldan kısa olan) menkul kıymetlerin alınıp satıldığı piyasalardır.

Sermaye piyasası, orta ve uzun vadeli (bir yıl ve daha uzun vadeye sahip) menkul kıymetlerin alınıp satıldığı piyasalardır.

Para Piyasası Araçları
- Hazine bonosu, vadesi 1 yıldan kısa olan devlete ait borçlanma senetleridir.
- Finansman bonosu, anonim ortaklık biçiminde kurulmuş olan şirketlerin fon ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla ihraç ettikleri menkul kıymetlerdir. 

-Banka bonosu, kalkınma ve yatırım bankalarının kendilerine fon kaynağı sağlamak amacıyla ihraç ettikleri menkul kıymetlerdir.
- Banka garantili bonolar, kalkınma ve yatırım bankalarından kredi kullanan anonim ortaklıkların, bu kredilerin teminatı olarak alacaklı bankaya verdikleri menkul kıymetlerdir.
- Varlığa dayalı menkul kıymet, ihraç eden kurumun kendi ticari işlemlerinden kaynaklı veya devralmış olduğu alacakları karşılığında çıkarılan menkul kıymettir.
- Yatırım fonu katılım payları, yatırım payının sahip olduğu portföyün bir kısmını
temsil eden katılma payının alınarak fon portföyüne ortak olunmasıdır.
- Repo/ters repo, menkul kıymetlerin alınıp satılmasına bağlı olarak gerçekleştirilen kısa vadeli fon toplam/fon satış tekniğidir.

Sermaye Piyasası Araçları:
- Hisse senedi, bir anonim şirkete ait sermayenin belli bir oranını temsil eden ve sahiplerine o oranda ortaklık hakkı sağlayan, belirli şekil ve şarta sahip menkul kıymetlerdir. Hisse senedi sahipleri, şirketin net geliri ve varlıkları üzerinde alacak hakkına sahiptir.
- Özel sektör tahvilleri, anonim şirketler tarafından ödünç para bulmak amacıyla üzerinde yazılı değerleri eşit ve ibareleri aynı olmak üzere çıkarılan, vadesi bir yıl ve daha uzun borç senetleridir.
- Devlet tahvilleri, kamu kesiminin harcamalarını ve bütçe açıklarını finanse etmek amacıyla hazine tarafından ihraç edilen, 1 yıl ve daha uzun vadeli borçlanma araçlarıdır.
- Kâr ve zarar ortaklığı belgesi, anonim ortaklıklar tarafından kâr ve zarara ortak olmak üzere yurt içinde ve yurt dışında satılmak için çıkartılan menkul kıymetlerdir.
- Katılma intifa senedi, anonim ortaklıkların nakit karşılığı satılmak üzere ihraç ettikleri menkul kıymetlerdir.
- Gelir ortaklığı senedi, bir kamu altyapı yatırımından (köprü, baraj, elektrik santrali, kara yolu, demir yolu vb.) belirli bir süre için gelir ortaklığı sağlayan ve Kamu Ortaklığı İdaresi tarafından ihraç edilen menkul kıymetlerdir.
- Eurobond, satışa sunulduğu ülkenin para birimi dışında bir para birimi üzerinden ihraç edilen tahvillerdir. Bu tahviller yurt dışı piyasalarda ABD doları ya da euro cinsinden satılır.