olduğunu söyleyebiliriz. Bu durumda miktardaki yüzde Giriş değişme, ilgili malın fiyatındaki yüzde değişmeden daha
Genel olarak esneklik; bir ekonomik değişkenin bir başka küçüktür. Eğer talep esnek ise, tüketicilerin fiyattaki ekonomik değişkene karşı olan duyarlılığının ölçüsüdür. değişmeye karşı duyarlı olduklarını söyleyebiliriz. Bu Bu durumda ekonomik değişken türü kadar çok sayıda durumda da miktardaki yüzde değişme fiyattaki yüzde farklı esneklik kavramları ile karşılaşılır. Ancak en çok değişmeden daha büyüktür. Esneklik katsayısı tam olarak karşılaşılan esneklik hesaplamaları talep ve arz için bire eşit olduğunda ise birim esneklik söz konusu olur ve yapılmaktadır. bu durumda fiyattaki veri bir yüzde değişme talep edilen
En sık karşılaşılan esneklik türü fiyat esnekliğidir. Bu miktarda aynı oranda bir yüzde değişmeye neden olur.
bölümde ilk olarak talebin fiyat esnekliğini ele alacağız, Esneklik katsayısının olası en düşük değeri sıfırdır. Ed = 0 daha sonra talepteki kaymalara ilişkin esneklikleri olması durumunda fiyattaki bir değişme talep edilen inceleyeceğiz, nihayet arz esnekliği ile üreticilerin fiyat miktarda hiçbir değişmeye neden olmayacaktır. Bu durum değişimlerine karşı reaksiyonlarını açıklayacağız. tam inelastik talep olarak tanımlanır ve talep eğrisi dikey bir doğru şeklini alır. İnsülin gibi hayati önem taşıyan Talebin Fiyat Esnekliği ilaçlara olan talep, fiyatı belirli sınırlar içinde kalmak Talebin fiyat esnekliği, bir malın talep edilen miktarının koşuluyla tam inelastik talep olabilir. Bir başka örnek bu malın fiyatına karşı duyarlılığının ölçüsüdür. Bunu olarak, böbrek yetmezliğinden dolayı diyaliz tedavisine kısaca talep esnekliği ya da sadece esneklik terimleriyle de olan talep gösterebilir. ifade edebiliriz. Talebin fiyat esnekliği, belirli bir talep eğrisi ya da talep şedülü ile ilişkilidir. Bir malın fiyatına İnsanlar bazen her ikisi de birden küçük veya her ikisi de karşı duyarlılığının fiyat değiştiği zaman talep edilen birden büyük iki esnekliği karşılaştırmak ister. Bu miktarın ne kadar değiştiğinin ölçüsü talep esnekliğidir. durumda ekonomistler talep eğrileri için; eğer diğeri ile karşılaştırıldığında esnekliği daha büyük ise, bunun için Talebin fiyat esnekliği ise; bir malın talep edilen nispeten esnek talep ifadesini kullanılırlar. Örneğin miktarındaki yüzde değişmenin o malın fiyatındaki yüzde esnekliği 1,9 olan bir mal esnekliği 1,2 olan bir başka değişmeye oranı olarak tanımlanır. Talebin fiyat mala kıyasla nispeten daha esnektir. Ya da esnekliği 0,2 esnekliğinin çekici bir yönü; talep edilen miktarın ve olan bir mal esnekliği 0,8 olan bir başka mal ile fiyatın ölçülmesinde birim kullanılmamasıdır. Birim karşılaştırıldığında, ilkine nispeten inelastik talep denir. içermemesinin nedeni; fiyatta ve talep edilen miktarda Bu nispeten tamlayıcısını kullanılmakla talebin fiyat yüzde değişmeleri kullanmasıdır. Talebin fiyat esnekliğinde birinin ötekinden daha büyük ya da daha esnekliğinin negatif bir sayı olduğuna dikkat edilmelidir. küçük olduğuna ilişkin karşılaştırmalı bir ifade dile Çünkü talep eğrisi üzerinde hareket edildiğinde miktar ve getirilmiş olur. fiyat ters yönlerde değişmektedir. Fiyat yükseldiğinde talep edilen miktar azalmakta, fiyat düştüğünde talep Esnekliğin yüzde değişmelerle hesaplanması nedeniyle, edilen miktar artmaktadır. Fiyat esnekliği ölçüsü negatif esneklik katsayısının değeri, doğru şeklinde bir talep eğrisi bir sayı olmasına rağmen iktisatçılar esneklik hakkında üzerinde yukarı doğru hareket edildiğinde büyür. Çünkü konuşurken ya da yazarken genelde negatif işareti ihmal talep eğrisi boyunca farklı noktalardaki başlangıç değerleri edip katsayının mutlak değerini söylemektedirler. değişmektedir. Eğri üzerinde fiyatın yüksek olduğu noktalarda başlangıç fiyatı da yüksektir. Böylece fiyatta Bir talep eğrisinin biçimi, fiyat değişmelerine karşı veri bir değişme için hesaplanacak bir yüzde değişme tüketicilerin duyarlılığı hakkında bize bir şeyler küçük olacaktır. Örneğin, başlangıç fiyatı 100 birim ise ve söylemektedir. Göreceli olarak yatık bir talep eğrisi, fiyattaki 10 birimlik değişme yüzde ile ifade edilirse, tüketicilerin fiyat değişmelerine karşı duyarlı olduğunu %10’luk değişme olacaktır. Oysa başlangıç fiyatı 10 birim gösterir. Oysa nispeten dik bir talep eğrisi tüketicilerin olduğu zaman fiyatta 10 birimlik bir değişme %100’lük fiyat değişmelerine karşı daha duyarsız olduğunu ifade bir değişmeyi gösterecektir. Aynı mantık miktar ekseni etmektedir. Ancak talep eğrisinin esnekliği bu eğrinin boyunca farklı noktalar içinde uygulanabilir. Talep eğimi ile aynı şey değildir. esnekliği, talep eğrisi üzerinde seçmiş olduğumuz
Ekonomistler talep eğrilerini, talebin fiyat esneklikleri noktalardan etkilenmektedir. Bu tümüyle matematiksel bir ölçülerine ya da katsayılarına göre sınıflandırırlar. Bu özelliktir, yani fiyat esnekliğini hesaplama yöntemimizin sınıflandırmada, genelde katsayıların mutlak değerleri bir sonucudur. Tüm negatif eğimli doğrusal talep kullanılmaktadır. fonksiyonlarında, talep eğrisinin orta noktası birim d esnekliği gösterirken, orta noktasının üzeri esnek, bu E < 1 için, inelastik talep ya da esnek olmayan talep; noktanın altı ise inelastik talebi göstermektedir. Farklı
Ed = 1 için, birim esnek talep; yönlerde hareketler için farklı yanıtlar elde edilmesi nedeniyle, esneklik katsayısı sadece fiyat ve miktardaki Ed > 1 için, esnek talep terimleri kullanılır. çok küçük değişmeler için doğru olacaktır. Dolayısıyla bu Bir mal ya da hizmet için talep fiyata karşı inelastik formül gerçekte talep eğrisi üzerinde bir noktanın olduğu zaman, tüketicilerin fiyat değişimine karşı duyarsız esnekliğinin hesaplanmasında kullanılacaktır. Bu, nokta
talep esnekliğidir. Oysa talep eğrisi üzerinde iki farklı inelastik bir talebe sahiptir. Ürünler arasında ikamenin nokta için ekonomistler esneklik formülünde çok az varlığını bilmek kadar, ürünlerin kapsamını tanımlamak da değişiklik yapmışlar ve yeni bir formül geliştirmişlerdir. önemlidir. Genelde bir ürünü ne kadar geniş tanımlarsak Esnekliğin iyice öğrenilmesi için, bunun ekonomik esnekliği de o kadar düşük olacaktır. Çünkü geniş anlamda anlamının her zaman göz önünde bulundurulması tanımlanan bir ürünün daha az ikamesi olacaktır. önemlidir. Fiyat düzeyinde meydana gelen değişmeler Örneğin, et mamulleri için fiyat esnekliği sadece pirzola karşısında tüketicilerin ve üreticilerin davranışlarını için hesaplanan fiyat esnekliğinden daha düşük olacaktır. değerlendirmemize, bir takım öngörülerde bulunmamıza Çünkü pirzolanın birçok ikamesi olurken, et mamulleri esneklik yardım eder. Örneğin, fiyat esnekliği için önemli şeklinde bir tanımlama yapıldığında çok az ikame kullanım alanlarından biri; bir ürünün fiyatı değiştiği bulunabilecektir. Benzer şekilde belirli bir marka tuz için zaman, satıcıların elde edeceği toplam hasılat ya da talep esnekliği, genel anlamda tuz için talep esnekliğinden tüketicilerin bu ürün için yapacağı toplam harcamanın ne daha fazla olacaktır. Çünkü piyasada bir marka tuzun olacağının tahmin edilmesidir. Esnekliğin toplam hasılat ikamesi öteki marka tuzlar olacaktır. Oysa genel anlamda ya da toplam harcamalarla ne tür bir ilişkisi bulunduğunu tuzun ikamesini bulmak zordur. anlamak için ilk olarak fiyat değişikliğinin toplam hasılat ya da toplam harcama üzerinde yarattığı iki zıt etkiyi ya da Bir mal veya hizmet için tüketicinin bütçesinden ayrılan iki tür dengeleyici etkiyi anlamak gerekir. oran, bu ürünün esnekliğini belirleyen bir başka önemli faktördür. Tüketici bütçesinde çok küçük bir oran Önce talebin esnek olduğu durumda gerçekleşen bir fiyat oluşturan ürünler, bütçede nispeten yüksek oran oluşturan düşüşünü ele alalım. Örneğin fiyat 100 TL’den 90 TL’ye ürünlere göre daha düşük esnekliğe sahiptirler. düştüğünde (%10’luk bir düşüş), miktar 1000 birimden 1200 birime yükselmiştir (%20’lik bir artış). Toplam Dikkat edilirse bir ürünün fiyat esnekliğini etkileyen bu iki hasılat fiyat ile miktarın çarpımıdır (P*Q= TR). faktör, iki etki ile paralellik içermektedir. Bir mala ilişkin Miktardaki artış toplam hasılatı yukarı doğru çekecektir, talep eğrisinin aşağı doğru eğimli olma özelliği ikame ve ancak bu toplam hasılatı aşağı doğru çeken fiyattaki gelir etkileri nedeniyledir. Bu sadece bir tesadüf değildir. azalışla dengelenir. İlk faktör olan olası ikamenin derecesi, ikame etkisinin gücünü belirlemektedir. İkinci faktör, yani ürünün Eğer miktardaki yüzde değişme fiyattaki yüzde bütçedeki önemi ise gelir etkisinin gücünü ortaya değişmeden büyük ise talep esnektir ve fiyat düştüğü koymaktadır. Bu iki etkinin birlikte önemli olması, zaman toplam hasılat artar. Eğer talep inelastik olsaydı, tüketicilerin fiyat değişmelerine karşı daha duyarlı bunun tersi olacaktı. Fiyat 100 birimden 90 birime olmaları demektir. Bu durum daha esnek talebin varlığını düştüğünde miktar 1000 birimden 1050 birime ortaya koymaktadır. yükselmiştir. Burada miktardaki değişme (%5) fiyattaki değişmeden (%10) daha küçüktür. Böylece fiyat düştüğü Bir malın karşıladığı ihtiyaç zorunlu ve yaşamsal ise yani zaman toplam hasılat azalacaktır. bu ihtiyacın karşılanmasını ertelemek çok güç veya mümkün olmuyorsa talep esnekliği düşük olacaktır. Talebin Fiyat Esnekliğini Etkileyen Ekonomik Örneğin, gıda ürünleri gibi zorunlu mallar genelde Faktörler inelastik talebe sahiptir. Çünkü bunları satın alanlar bu
Üreticilerin ya da satıcıların iyi bir fiyatlama politikası mallar olmadan yaşamanın zor olduğunun farkındadırlar. izleyebilmeleri için, kendi mal ve hizmetlerine yönelik Dikkat edilirse tarımsal ürünler yaşamsal öneme sahip talebin esneklik derecesi hakkında bilgiye ihtiyaçları ürünlerdir ve talep esneklikleri düşüktür. Çiftçiler fazla vardır. Satıcılar bu bilgilere ulaşmada, esneklik derecesini ürün elde ettiklerinde fiyatlar düştüğü için hasılat kaybı ile etkileyen faktörleri dikkate alarak, genellikle esneklik karşı karşıya kalırlar. değeri hakkında tahminler yaparlar. Bir mal veya hizmetin fiyat esnekliğini etkileyen en önemli faktörlerden biri, bu Öte yandan ertelenebilir ihtiyaçları karşılamaya yönelik mal ile diğer mallar arasındaki ikamenin derecesidir. malların talep esnekliği yüksektir. Örneğin, lüks mallar İkamenin derecesini; aynı tüketici isteklerini daha az veya esnek talebe sahiptir. Eğer fiyat çok yükselirse tüketiciler daha fazla düzeyde bir ürün yerine başka ürün veya bundan vazgeçebilirler.
ürünlerin kullanılması belirleyecektir. Bu derece büyük Genelde talebin fiyat esnekliği bir fiyat değişiminden oldukça mal ve hizmetler için mevcut ikameler daha iyi hemen sonra düşüktür. Ancak belirli bir süre geçtikten olacaktır, dolayısıyla bu mal ve hizmetler için talep daha sonra artar. Bu farklılığı analiz etmek için iktisatçılar kısa esnek olacaktır. ve uzun dönem arasında ayrım yaparlar. Kısa dönem Diğer tarafta çok az ikamesi bulunan ürünler inelastik insanların tüm düzenlemeleri yapamadan ya da talebe örnek oluştururlar. Bu tür bir mal için klasik örnek alışkanlıklarını yitirmeden önceki bir zaman dilimidir. tuzdur. Eğer tuzun fiyatı artarsa, tüketiciler bunu hâlâ aynı Uzun dönem ise insanların alışkanlıklarını değiştirebildiği miktarda almaya devam ederler. Çünkü bunun yeterli ya da tüm ayarlamaları yapabildiği bir dönemdir.
düzeyde ikamesi yoktur. Yani tüketiciler tuz fiyatındaki Fiyattaki bir değişiklik karşısında kişisel uyum sağlama değişmeye karşı duyarlı değildirler. Dolayısıyla tuz genelde uzun zaman alır. Örneğin benzin fiyatı
yükseldiğinde insanlar daha az benzin kullanmak ya da Arz Esnekliği öteki ulaşım araçlarına yönelmek suretiyle benzinin talep Arz esnekliği, Üreticilerin fiyat değişimlerine karşı miktarını azaltabilirler. Ancak bu yola genelde gitmezler duyarlılıklarını ölçmektedir. Fiyat değişikliğine karşı arz ya da gitmeleri olanaksız olur. Fakat uzun dönemde esnekliğinin yüksek olması durumunda, fiyatlar artarsa insanlar daha az benzin tüketen arabalara yönelebilirler. üreticilerin üretimlerini büyük miktarda arttıracağını Bu yüzden uzun dönemde kısa döneme kıyasla talepte açıklar. Arz esnekliğinin düşük olması ise; fiyat arttığı daha büyük miktarlarda azalma olur. Dolayısıyla benzin zaman üreticilerin üretimlerini çok az arttırabileceğini için talebin fiyat esnekliği uzun dönemde daha yüksektir. gösterir. Arz esnekliği, talepteki bir kayma durumunda
Talepteki Kaymalara İlişkin Esneklikler fiyatın gösterdiği reaksiyonu bilmek açısından önemlidir. Örneğin kafein etkisi yüzünden kahvenin talebi azalmışsa Talep eğrisinde kayma ile talebin fiyat esnekliğini ve kahvenin arz esnekliği yüksek ise fiyatındaki düşüş az hesapladığımız talep eğrisi üzerindeki hareket, farklı olacaktır, şayet kahvenin arz esnekliği düşük ise bu şeylerdir. Talep eğrisindeki kayma fiyat dışındaki durumda fiyattaki düşüş fazla olacaktır. Yine politika herhangi bir değişiklik nedeniyle bu malı satın almak yapıcılar bakımından arz esnekliğini bilmek önemlidir. isteyenlerin miktarda yarattığı değişmedir. Örneğin; Çünkü izlenecek fiyatlama politikalarında büyük kolay- gelirdeki bir değişme, diğer malların fiyatlarında ya da lıklar sağlar. Arz esnekliği; bir malın arz edilen bekleyişlerdeki bir değişme, talep eğrisini kaydıracaktır. miktarındaki yüzde değişimin fiyatındaki yüzde değiş- Esneklik kavramı, malın kendi fiyatı dışındaki meye oranıdır. Burada diğer değişkenler sabit olmak değişkenlerin değişmesine bağlı olarak, tüketici koşuluyla veri bir arz eğrisi üzerinde arz edilen miktar ve taleplerindeki değişmelere de uygulanabilir. Bunlar talebin fiyatın hareketleri gösterilir. Talep esnekliğinin tüm gelir esnekliği ve talebin çapraz fiyat esneklikleridir. özellikleri arz esnekliğine de uygulanabilir. Arz esnekliği Gelir esnekliği, parasal gelirde ortaya çıkan yüzde bir de eğimden farklıdır ve birim içermeyen bir ölçüdür, yani oranındaki bir değişiklik sonucu talep miktarında meydana fiyat ve miktarın nasıl ölçüldüğüne bağlı değildir. gelen yüzde değişmedir. Arz esnekliği sınıflandırılırken; Parasal gelirdeki bir artış talep eğrisinde artışa, azalışa ya • Es < 1, inelastik arz, da sabit kalmaya neden olabilir. Gelir arttığı zaman, yukarıdaki örnekte olduğu gibi talep artıyorsa gelir • Es = 1, birim esnek arz ve esnekliği pozitif bir sayı olarak elde edilecektir. Bu türdeki • Es > 1 ise esnek arz olarak nitelendirilir.
mallar normal mal olarak nitelendirilir ve malların Arz esnekliğinin sıfır olması tam inelastik bir arzı gösterir çoğunluğu bu tanımlamaya uymaktadır. Ancak bazı mallar ve arz eğrisi düşeydir. Örneğin, tek bir Mona Lisa tablosu vardır ki, gelir arttığı zaman bunların talebinde azalma vardır. Yüksek bir fiyat arz miktarında artış yaratmaz. olur. Bu durumda gelir esnekliği negatiftir. Negatif gelir Hatta bir fazla bile elde edilemez. Ancak çoğu mallar için esnekliği olan mallar düşük mal olarak tanımlanır. arz eğrisi düşey değil pozitif eğime sahiptir. Yine yatay Konserve yiyecekler düşük mallara örnek oluşturabilir. arz eğrisi de tam esnek arz eğrisi olarak nitelendirilir. Bu İnsanlar daha zengin olduklarında konserve yerine durumda fiyattaki çok küçük bir değişme üreticiler tazelerini tüketmeyi tercih edebilirler. tarafından arz edilen miktarda oldukça büyük artışa yol
Talep eğrisinde kayma ile ilişkili bir başka tür esneklik açar. Arzın fiyat esnekliğini etkileyen en önemli faktör, talebin çapraz fiyat esnekliğidir. Çapraz fiyat talep firmaların girdilerini üretime ayarlayabilme derecesidir. esnekliği; bir malın talep edilen miktarındaki yüzde Üretim faaliyetlerinin çoğunun ölçeği (büyüklüğü) kısa değişmenin ilgili bir başka malın fiyatındaki yüzde sürede değiştirilemez.
değişmeye oranı olarak tanımlanır. Bu tanımlamada iki tür Örneğin; eğer fiyat artarsa, bazı ilave ürün artışı değişken ilişkili mal ile karşılaşılır. Bunlar ikame ve tamamlayıcı girdilerin miktarını arttırmakla elde edilebilir. Öyle ki mallardır. Bir malın fiyatı yükseldiği zaman öteki malın daha fazla emek kullanılabilir, makineler daha yoğun talebinde bir artış oluyorsa bu iki mal ikame malıdır. biçimde çalıştırılabilir. Ancak üretimde daha büyük Örneğin, koyun etinin fiyatı yükseldiğinde insanlar dana değişmelere ulaşabilmek için sabit girdilerin de eti tüketimini arttırırken, yüksek fiyatlı koyun etini daha değiştirilmesi gerekir, bu ise uzun zaman alır. Dolayısıyla az alırlar. Bu davranış dana eti talebinde bir artış (sağa kısa dönemde arz esnekliği düşüktür. Çünkü firmalar kayma) ile ifade edilir. Koyun eti fiyatındaki artışa karşı sadece bazı girdilerini üretime ayarlayabilirler. Uzun dana eti tüketiminin (talebinin) gösterdiği duyarlılık dönemde ise arz esnektir, çünkü firmalar tüm girdilerini talebin çapraz fiyat esnekliğiyle ölçülür. ayarlayabilirler.
Eğer bir malın fiyatındaki artış bir başka malın talebinde Kısa ve uzun dönem endüstriler arasında farklılık gösterir. azalışa neden oluyorsa bu iki mal tamamlayıcı maldır. Örneğin; perakende ticaret yapan bir firma için ölçeğin Tamamlayıcı mallar için yapılan hesaplama ikame mallar değiştirilmesi çok süre almaz, tarımda arzın arttırılması bir için yapılan hesaplama ile tamamen aynıdır, tek fark mevsimi gerektirir. Oysa büyük sanayi kuruluşları için bu sonucun negatif işaretli olmasıdır. olayın iki üç yıllık süreyi aldığına dikkat edilmelidir.
Çıktıyı değiştirmede pür fiziksel kısıtlara ilave olarak gelecekteki bekleyişler de önemlidir. Bir firma için üretimi ayarlamak fiziksel olarak mümkün olsa bile bir fiyat değişiminden hemen sonra bunu yapmak kârlı olmayabilir. Temel düşünce bu fiyat değişikliğinin gelecekte ne kadar süreceği beklentisine ilişkin zamanın uzunluğudur. Eğer fiyat artışının geçici olduğu bekleniyorsa, üretici için üretimi önemli ölçüde arttırmak yarar sağlamaz, dolaysıyla arz esnekliği düşük olur. Ancak fiyat değişikliğine ilişkin bekleyiş uzun süreceği şeklinde ise üretici üretimini ayarlayabilecektir. Dolayısıyla arz daha esnek olacaktır.